अध्याय 148: रक्तपित्त रोग का निदान

अथातो रक्तपित्तस्य निदानं प्रवदाम्यहम् ।
भृशोष्णतिक्तकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः

athāto raktapittasya nidānaṃ pravadāmyaham |
bhṛśoṣṇatiktakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ

कोद्रवोद्दालकैश्चान्यैस्तदुक्तैरति सेवितैः ।
कुपितं पैत्तिकैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्छति

kodravoddālakaiścānyaistaduktairati sevitaiḥ |
kupitaṃ paittikaiḥ pittaṃ dravaṃ raktañca mūrchati

तैर्मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुवंस्तनुम् ।
पित्तरक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दषणादपि

tairmithastulyarūpatvamāgamya vyāpnuvaṃstanum |
pittaraktasya vikṛteḥ saṃsargāddaṣaṇādapi

गन्धवर्णानुवृत्तेषु रक्तेन व्यपदिश्यते ।
प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च सः

gandhavarṇānuvṛtteṣu raktena vyapadiśyate |
prabhavatyasṛjaḥ sthānātplīhato yakṛtaśca saḥ

शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः ।
छर्धितश्छर्दिबै भत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः

śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako'mlakaḥ |
chardhitaśchardibai bhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ

लोहितो न हितो मत्स्यगन्धास्यात्वञ्च विज्वरे ।
रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु

lohito na hito matsyagandhāsyātvañca vijvare |
raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu

नीललोहित पीतानां वर्णानामविवेचनम् ।
स्वप्ने इन्मादधर्मित्वं भवत्यस्मिन्भविष्यति

nīlalohita pītānāṃ varṇānāmavivecanam |
svapne inmādadharmitvaṃ bhavatyasminbhaviṣyati

उर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः ।
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते

urdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ |
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate

ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधितम् ।
बह्वौषधानि पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्

ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhitam |
bahvauṣadhāni pittasya vireko hi varauṣadham

अनुबन्धी कफो यत्र तत्र तस्यापि शुद्धिकृत् ।
कषायाः स्वादवो यस्य विशुद्धौ श्लेष्मला हिताः

anubandhī kapho yatra tatra tasyāpi śuddhikṛt |
kaṣāyāḥ svādavo yasya viśuddhau śleṣmalā hitāḥ

कटुतिक्तकषाया वा ये निसर्गात्कफावहाः ।
अधो याप्यञ्च नायुष्मांस्तत्प्रच्छर्दनसाधकम्

kaṭutiktakaṣāyā vā ye nisargātkaphāvahāḥ |
adho yāpyañca nāyuṣmāṃstatpracchardanasādhakam

अल्पौषधञ्च पित्तस्य वमनं नावमौषधम् ।
अनुबन्धि बलं यस्य शान्तपित्तनरस्य च

alpauṣadhañca pittasya vamanaṃ nāvamauṣadham |
anubandhi balaṃ yasya śāntapittanarasya ca

कषायश्च हितस्तस्य मधुरा एव केवलम् ।
कफमारुतसंस्पृष्टमसाध्यमुपनामनम्

kaṣāyaśca hitastasya madhurā eva kevalam |
kaphamārutasaṃspṛṣṭamasādhyamupanāmanam

असह्यं प्रतिलोमत्वादसाध्यादौषधस्य च ।
न हि संशोधनं किञ्चिदस्य च प्रतिलोमिनः

asahyaṃ pratilomatvādasādhyādauṣadhasya ca |
na hi saṃśodhanaṃ kiñcidasya ca pratilominaḥ

शोधनं प्रतिलोमञ्च रक्तपित्तेऽभिसर्जितम् ।
एवमेवोपशमनं संशोधनमिहेष्यते

śodhanaṃ pratilomañca raktapitte'bhisarjitam |
evamevopaśamanaṃ saṃśodhanamiheṣyate

संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वथा छर्दनं हितम् ।
तत्र दोषोऽत्र गमनं शिवास्त्र इव लक्ष्यते

saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvathā chardanaṃ hitam |
tatra doṣo'tra gamanaṃ śivāstra iva lakṣyate

उपद्रवाश्च विकृतिं फलतस्तेषु साधितम्

upadravāśca vikṛtiṃ phalatasteṣu sādhitam