अध्याय 145: संक्षिप्त महाभारत और कल्कि अवतार

भारतं संप्रवक्ष्यामि भारावतरणं भुवः ।
चक्रे कृष्णो युध्यमानः पाण्डवादिनिमित्ततः

bhārataṃ saṃpravakṣyāmi bhārāvataraṇaṃ bhuvaḥ |
cakre kṛṣṇo yudhyamānaḥ pāṇḍavādinimittataḥ

विष्णुनाभ्यब्जतो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रोऽत्रिरत्रितः ।
सोमस्ततो बुधस्तस्मादिलायां च पुरूरवाः

viṣṇunābhyabjato brahmā brahmaputro'triratritaḥ |
somastato budhastasmādilāyāṃ ca purūravāḥ

तस्यायुस्तत्र वंशेऽभूद्ययातिर्भरतः कुरुः ।
शन्तनुस्तस्य वंशेऽभूद्गङ्गायां शन्तनोः सुतः

tasyāyustatra vaṃśe'bhūdyayātirbharataḥ kuruḥ |
śantanustasya vaṃśe'bhūdgaṅgāyāṃ śantanoḥ sutaḥ

भीष्मः सर्वगुणैयुक्तो ब्रह्मवैवर्तपारगः

bhīṣmaḥ sarvaguṇaiyukto brahmavaivartapāragaḥ

शन्तनोः सत्यवत्यां च द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः ।
चित्राङ्गदन्तु गन्धर्वः पुत्रं चित्राङ्गदोऽवधीत्

śantanoḥ satyavatyāṃ ca dvau putrau saṃbabhūvatuḥ |
citrāṅgadantu gandharvaḥ putraṃ citrāṅgado'vadhīt

अन्यो विचित्रवीर्योऽभूत्काशीराजसुतापतिः ।
विचित्रवीर्ये स्वर्याते व्यासात्तत्क्षेत्रतोऽभवत्

anyo vicitravīryo'bhūtkāśīrājasutāpatiḥ |
vicitravīrye svaryāte vyāsāttatkṣetrato'bhavat

धृतराष्टोऽम्बिकापुत्रः पाण्डुराम्बालिकासुतः ।
भुजिष्यायान्तु विदुरो गान्धार्यां धृतराष्ट्रतः

dhṛtarāṣṭo'mbikāputraḥ pāṇḍurāmbālikāsutaḥ |
bhujiṣyāyāntu viduro gāndhāryāṃ dhṛtarāṣṭrataḥ

दुर्योधनप्रधानास्तु शतसंख्या महाबलाः ।
पाण्डोः कुन्त्याञ्च माद्यां च पञ्च पुत्राः प्रजज्ञिरे

duryodhanapradhānāstu śatasaṃkhyā mahābalāḥ |
pāṇḍoḥ kuntyāñca mādyāṃ ca pañca putrāḥ prajajñire

युधिष्ठिरो भीमसेनो ह्यर्जुनो नकुलस्तथा ।
सहदेवश्च पञ्चैते महाबलपराक्रमाः

yudhiṣṭhiro bhīmaseno hyarjuno nakulastathā |
sahadevaśca pañcaite mahābalaparākramāḥ

कुरुपाण्डवयोर्वैरं दैवयो गाद्बभूव ह ।
दुर्योधनेनाधीरेण पाण्डवाः समुपद्रुताः

kurupāṇḍavayorvairaṃ daivayo gādbabhūva ha |
duryodhanenādhīreṇa pāṇḍavāḥ samupadrutāḥ

दग्धा जतुगृहे वीरास्ते मुक्ताः स्वधियामलाः

dagdhā jatugṛhe vīrāste muktāḥ svadhiyāmalāḥ

ततस्तदेकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ।
विविशुस्ते महात्मानो निहत्य बकराक्षसम्

tatastadekacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane |
viviśuste mahātmāno nihatya bakarākṣasam

ततः पाञ्चालविषयेद्रौपद्यास्ते स्वयंवरम् ।
विज्ञाय वीर्यशुल्कान्तां पाण्डवा उपयेमिरे

tataḥ pāñcālaviṣayedraupadyāste svayaṃvaram |
vijñāya vīryaśulkāntāṃ pāṇḍavā upayemire

द्रोणभीष्मानुमत्या तु धृतराष्ट्रः समानयत् ।
अर्द्वराज्यं ततः प्राप्ता इन्द्रप्रस्थे पुरोत्तमे

droṇabhīṣmānumatyā tu dhṛtarāṣṭraḥ samānayat |
ardvarājyaṃ tataḥ prāptā indraprasthe purottame

राजसूयन्ततश्चक्रुः सभां कृत्वा यतव्रताः ।
अर्जुनो द्वारवत्यान्तु सुभद्रां प्राप्तवान्प्रियाम् ।
वासुदेवस्य भगिनीमनुमत्या मुरद्विषः

rājasūyantataścakruḥ sabhāṃ kṛtvā yatavratāḥ |
arjuno dvāravatyāntu subhadrāṃ prāptavānpriyām |
vāsudevasya bhaginīmanumatyā muradviṣaḥ

नन्दिघोषं रथं दिव्यमग्नेर्घनुरनुत्तमम् ।
गाण्डीवं नाम तद्दिव्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
अक्षयान्सायकांश्चैव तथाभेद्यञ्च दंशनम्

nandighoṣaṃ rathaṃ divyamagnerghanuranuttamam |
gāṇḍīvaṃ nāma taddivyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
akṣayānsāyakāṃścaiva tathābhedyañca daṃśanam

स तेन धनुषा वीरः पाण्डवो जातवेदसम् ।
कृष्णद्वितीयो बीभत्सुरतर्पयत वीर्यवान्

sa tena dhanuṣā vīraḥ pāṇḍavo jātavedasam |
kṛṣṇadvitīyo bībhatsuratarpayata vīryavān

नृपान्दिग्विजये जित्वा रत्नान्यादाय वै ददौ ।
युधिष्ठिराय महते भ्रात्रे नीतिविदे मुदा

nṛpāndigvijaye jitvā ratnānyādāya vai dadau |
yudhiṣṭhirāya mahate bhrātre nītivide mudā

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ।
जितो दुर्योधनेनैव मायाद्यूतेन पापिना ।
कर्णदुः शासनमते स्थितेन शकुनेर्मते

yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
jito duryodhanenaiva māyādyūtena pāpinā |
karṇaduḥ śāsanamate sthitena śakunermate

अथ द्वादश वर्षाणि वने तेपुर्महत्तपः ।
सधौम्या द्रौपदीषष्ठा मुनिवृन्दाभिसंवृताः

atha dvādaśa varṣāṇi vane tepurmahattapaḥ |
sadhaumyā draupadīṣaṣṭhā munivṛndābhisaṃvṛtāḥ

ययुर्विराटनगरं गुप्तरूपेण संश्रिताः ।
वर्षमेकं महाप्राज्ञा गोग्रहात्तमपालयन्

yayurvirāṭanagaraṃ guptarūpeṇa saṃśritāḥ |
varṣamekaṃ mahāprājñā gograhāttamapālayan

तते याताः स्वकं राष्ट्रं प्रार्थयामासुरादृताः ।
पञ्चग्रामानर्धराज्याद्वीरा दुर्योधनं नृपम्

tate yātāḥ svakaṃ rāṣṭraṃ prārthayāmāsurādṛtāḥ |
pañcagrāmānardharājyādvīrā duryodhanaṃ nṛpam

नाप्तवन्तः कुरुक्षेत्रे युद्धञ्चक्रुर्बलान्विताः ।
अक्षौहिणीभिर्दिव्याभिः सप्तभिः परिवारिताः

nāptavantaḥ kurukṣetre yuddhañcakrurbalānvitāḥ |
akṣauhiṇībhirdivyābhiḥ saptabhiḥ parivāritāḥ

एकादशभिरुद्युक्ता युक्ता दुर्योधनादयः ।
आसीद्युद्धं संकुलं च देवासुररणोपमम्

ekādaśabhirudyuktā yuktā duryodhanādayaḥ |
āsīdyuddhaṃ saṃkulaṃ ca devāsuraraṇopamam

भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले ।
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह ।
शस्त्राशस्त्रि महाघोरं धसरात्रं शराशरि

bhīṣmaḥ senāpatirabhūdādau dauryodhane bale |
pāṇḍavānāṃ śikhaṇḍī ca tayoryuddhaṃ babhūva ha |
śastrāśastri mahāghoraṃ dhasarātraṃ śarāśari

शिखण्ड्यर्जुनबाणैश्च भीष्मः शरशतैश्चितः ।
उत्तरायणमावीक्ष्य ध्यात्वा देवं गदाधरम्

śikhaṇḍyarjunabāṇaiśca bhīṣmaḥ śaraśataiścitaḥ |
uttarāyaṇamāvīkṣya dhyātvā devaṃ gadādharam

उक्त्वा धर्मान्बहुविधांस्तर्पयित्वा पितॄन्बहून् ।
आनन्दे तु पदे लीनो विमले मुक्तकिल्बिषे

uktvā dharmānbahuvidhāṃstarpayitvā pitṝnbahūn |
ānande tu pade līno vimale muktakilbiṣe

ततो द्रोणो ययौ योद्धुं धृष्टद्युम्नेन बीर्यवान् ।
दिनानि पञ्च तद्युद्धमासीत्परमदारुणम्

tato droṇo yayau yoddhuṃ dhṛṣṭadyumnena bīryavān |
dināni pañca tadyuddhamāsītparamadāruṇam

यत्र ते पृथिवीपाला हताः पार्थेन संगरे ।
शोकसागरमासाद्य द्रोणोऽपि स्वर्गमाप्तवान्

yatra te pṛthivīpālā hatāḥ pārthena saṃgare |
śokasāgaramāsādya droṇo'pi svargamāptavān

ततः कर्णा ययौ योद्धुमर्जुनेन मिहात्मना ।
दिनद्वयं महायुद्धं कृत्वा पार्थास्त्रसागरे ।
निमग्नः सूर्यलोकन्तु ततः प्राप स वीर्यवान्

tataḥ karṇā yayau yoddhumarjunena mihātmanā |
dinadvayaṃ mahāyuddhaṃ kṛtvā pārthāstrasāgare |
nimagnaḥ sūryalokantu tataḥ prāpa sa vīryavān

ततः शल्यो ययौ योद्धुं धर्मराजेन धीमता ।
दिनार्धेन हतः शल्यो बाणैर्ज्वलनसन्निभैः

tataḥ śalyo yayau yoddhuṃ dharmarājena dhīmatā |
dinārdhena hataḥ śalyo bāṇairjvalanasannibhaiḥ

दुर्योधनोऽथ वेगेन गदामादाय वीर्यवान् ।
अभ्यधावत वै भीभं कालान्तकयमोपमः

duryodhano'tha vegena gadāmādāya vīryavān |
abhyadhāvata vai bhībhaṃ kālāntakayamopamaḥ

अथ भीमेन वीरेण गदया विनिपातितः ।
अश्वत्थामा गतो द्रौणिः सुप्तसैन्यं ततो निशि

atha bhīmena vīreṇa gadayā vinipātitaḥ |
aśvatthāmā gato drauṇiḥ suptasainyaṃ tato niśi

जघान बाहुवीर्येण पितुर्वधमनुस्मरन् ।
धृष्टद्युम्नं जघानाथ द्रौपदेयांश्च वीर्यवान्

jaghāna bāhuvīryeṇa piturvadhamanusmaran |
dhṛṣṭadyumnaṃ jaghānātha draupadeyāṃśca vīryavān

द्रौपद्यां रुद्यमानायामश्वत्थाम्नः शिरोमणिम् ।
ऐषिकास्त्रेण तं जित्वा जग्राहार्जुन उत्तमम्

draupadyāṃ rudyamānāyāmaśvatthāmnaḥ śiromaṇim |
aiṣikāstreṇa taṃ jitvā jagrāhārjuna uttamam

युधिष्ठिरः समाश्वास्य स्त्रीजनं शोकसंकुलम् ।
स्नात्वा सन्तर्प्य देवांश्च पितॄनथ पितामहान्

yudhiṣṭhiraḥ samāśvāsya strījanaṃ śokasaṃkulam |
snātvā santarpya devāṃśca pitṝnatha pitāmahān

आश्वासितोऽथ भीष्मेण राज्यञ्चैवाकरोन्महत् ।
विष्णुमीजेऽश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता

āśvāsito'tha bhīṣmeṇa rājyañcaivākaronmahat |
viṣṇumīje'śvamedhena vidhivaddakṣiṇāvatā

राज्ये परीक्षितं स्थाप्य यादवानां विनाशनम् ।
श्रुत्वा तु मौसले राजा जप्त्वा नामसहस्रकम्

rājye parīkṣitaṃ sthāpya yādavānāṃ vināśanam |
śrutvā tu mausale rājā japtvā nāmasahasrakam

विष्णोः स्वर्गं जगामाथ भीमाद्यैर्भ्रातृभिर्युतः ।
वासुदेवः पुनर्बुद्धसंमोहाय सुरद्विषाम्

viṣṇoḥ svargaṃ jagāmātha bhīmādyairbhrātṛbhiryutaḥ |
vāsudevaḥ punarbuddhasaṃmohāya suradviṣām

कल्किर्विष्णुश्च भविता शंभलग्रामके पुनः ।
अश्वारूढोऽखिलांल्लोकांस्तदा भस्मीकरिष्यति

kalkirviṣṇuśca bhavitā śaṃbhalagrāmake punaḥ |
aśvārūḍho'khilāṃllokāṃstadā bhasmīkariṣyati

देवादीनां रक्षणाय ह्यधर्महारणाय च ।
दुष्टानाञ्च वधार्थाय ह्यवतारं करोति च

devādīnāṃ rakṣaṇāya hyadharmahāraṇāya ca |
duṣṭānāñca vadhārthāya hyavatāraṃ karoti ca

यथा धन्वन्तरिर्वंशे जातः क्षीरोदमन्थने ।
देवादीनां जीवनाय ह्यायुर्वेदमुवाच ह

yathā dhanvantarirvaṃśe jātaḥ kṣīrodamanthane |
devādīnāṃ jīvanāya hyāyurvedamuvāca ha

विश्वामित्रसुतायैव शुश्रुताय महात्मने ।
भारतांश्चावतारांश्च श्रुत्वा स्वर्गं व्रजेन्नरः

viśvāmitrasutāyaiva śuśrutāya mahātmane |
bhāratāṃścāvatārāṃśca śrutvā svargaṃ vrajennaraḥ