अध्याय 146: धन्वन्तरि द्वारा सब रोगों का निदान

सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः ।
आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम्

sarvaroganidānañca vakṣye suśruta tattvataḥ |
ātreyādyairmunivarairyathā pūrvamudīritam

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः ।
यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः

rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duṣṭa āmayaḥ |
yakṣmātaṅkagadā bādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा ।
संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्

nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā |
saṃprāptiścaiti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः ।
निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते

nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ |
nidānamāhuḥ paryāyaiḥ prāgrūpaṃ yena lakṣyate

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः ।
लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्

utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ |
liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते ।
संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः

tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate |
saṃsthānāṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् ।
औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम्

hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām |
auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः ।
विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः

vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ |
viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyetisaṃjñitaḥ

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता ।
निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā |
nirvṛttirāmayasyāsau saṃprāptirabhidhīyate

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः ।
सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति

saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ |
sā bhidyate yathātraiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti

दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना ।
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpośāṃśakalpanā |
svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम् ।
नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्

hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṣaṇam |
naktandinārdhabhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते ।
सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः

iti prokto nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate |
sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् ।
अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः

tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam |
ahitastrividho yogastrayāṇāṃ prāgudāhṛtaḥ

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः ।
धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः

tiktoṣaṇakaṣāyāmlarūkṣāpramitayojanaiḥ |
dhāvanodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः ।
ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः

kriyābhiyogabīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ |
grīṣmāhorātrabhuktyante prakupyati samīraṇaḥ

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः ।
शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च

pittaṃ kaṭvālatīkṣṇoṣṇakaṭukrodhavidāhibhiḥ |
śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः ।
आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः

svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ |
āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnādibṛṃhaṇaiḥ

प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके ।
पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान्

pricchardanādyayogena bhuktānnasyāpyajīrṇake |
pūrvāhne pūrvarātre ca śleṣmā vakṣyāmi saṅkarān

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः ।
संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः

miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ |
saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādyaśanādibhiḥ

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः ।
पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः

vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ |
piṇyākamṛtyavasarapūtiśuṣkakṛśamiṣaiḥ

दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः ।
धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात्

doṣatrayakaraistaistaistathānnaparivartataḥ |
dhātorduṣṭātpuro vātāddvigrahāveśaviplavāt

दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् ।
मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् ।
स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः

duṣṭāmānnairatiślaiṣmagrahairjanmarkṣapīḍanāt |
mithyāyogācca vividhātpāpānāñca niṣevaṇāt |
strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः ।
रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते

pratirogamiti kruddhā rogavidhyanugāminaḥ |
rasāyanaṃ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate