पूर्व खण्ड — आचार काण्ड

अध्याय 14: ध्यानयोग, हरि का आत्मरूप में ध्यान

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ध्यानयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥

12 श्लोक · 14 में से 241

इस अध्याय में क्या होता है

ध्यानयोग, हरि का आत्मरूप में ध्यान

श्रीहरि महेश्वर को बताते हैं कि ध्यानी उनका ध्यान कैसे करते हैं। ध्यान एक दृढ़ भावना है: सबके ईश्वर विष्णु, जो भूख, प्यास, शोक, मोह, जरा और मृत्यु की छह ऊर्मियों से परे हैं, वही वासुदेव हैं और "मैं वही ब्रह्म हूँ"। वे हर देह में रहते हुए भी देह और उसके धर्मों से रहित हैं। इन्द्रियों से परे रहकर भी देखते, सुनते और सूँघते हैं; मन में रहकर भी मन से मुक्त हैं; बुद्धि में रहकर भी बुद्धि से परे ज्ञाता हैं। वे जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति के साक्षी और नियन्ता हैं, फिर भी तीनों से अछूते तुरीय हैं, परमानन्द स्वरूप। जो ऐसा ध्यान करते हैं वे निःसन्देह उसी रूप को पाते हैं, और इसका नित्य पाठ करने वाला विष्णुलोक जाता है।

हरिरुवाच

14.1

ध्यायिभिः प्रोच्यते ध्येयो ध्यानेन हरिरीश्वरः

dhyāyibhiḥ procyate dhyeyo dhyānena harirīśvaraḥ

14.2

तच्छृणुष्व महेशान सर्वपापविनाशनम् ।
विष्णुः सर्वेश्वरोऽनन्तः षड्भिर्भूपरिवर्जितः

tacchṛṇuṣva maheśāna sarvapāpavināśanam |
viṣṇuḥ sarveśvaro'nantaḥ ṣaḍbhirbhūparivarjitaḥ

14.3

वासुदेवो जगन्नाथो ब्रह्मात्मास्म्यहमेव हि ।
देहिदेहस्थितो नित्यः सर्वदेहविवर्जितः

vāsudevo jagannātho brahmātmāsmyahameva hi |
dehidehasthito nityaḥ sarvadehavivarjitaḥ

14.4

देहधर्म्मविहीनश्च क्षराक्षरविवर्जितः ।
षड्विधेषु स्थितो द्रष्टा श्रोता घ्राता ह्यतीन्द्रियः

dehadharmmavihīnaśca kṣarākṣaravivarjitaḥ |
ṣaḍvidheṣu sthito draṣṭā śrotā ghrātā hyatīndriyaḥ

14.5

तद्धर्म्मरहितः स्रष्टा नामगोत्रविवर्जितः ।
मन्ता मनः स्थितो देवो मनसा परिवर्जितः

taddharmmarahitaḥ sraṣṭā nāmagotravivarjitaḥ |
mantā manaḥ sthito devo manasā parivarjitaḥ

14.6

मनोधर्म्मविहीनश्च विज्ञानं ज्ञानमेव च ।
बोद्धा बुद्धिस्थितः साक्षी सर्वज्ञो बुद्धिवर्जितः

manodharmmavihīnaśca vijñānaṃ jñānameva ca |
boddhā buddhisthitaḥ sākṣī sarvajño buddhivarjitaḥ

14.7

बुद्धिधर्म्मविहीनश्च सर्वः सर्वगतो मनः ।
सर्वप्राणिविनिर्मुक्तः प्राणधर्म्मविवर्जितः

buddhidharmmavihīnaśca sarvaḥ sarvagato manaḥ |
sarvaprāṇivinirmuktaḥ prāṇadharmmavivarjitaḥ

14.8

प्राणप्राणो महाशान्तो भयेन परिवर्जितः ।
अहंकारादिहीनश्च तद्धर्म्मपरिवर्जितः

prāṇaprāṇo mahāśānto bhayena parivarjitaḥ |
ahaṃkārādihīnaśca taddharmmaparivarjitaḥ

14.9

तत्साक्षी तन्नियन्ता च परमानन्दरूपकः ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिस्थस्तत्साक्षी तद्विवर्जितः

tatsākṣī tanniyantā ca paramānandarūpakaḥ |
jāgratsvapnasuṣuptisthastatsākṣī tadvivarjitaḥ

14.10

तुरीयः परमो धाता दृग्रूपो गुणवर्जितः ।
मुक्तो बुद्धोऽजरो व्यापी सत्य आत्मास्म्यहं शिवः

turīyaḥ paramo dhātā dṛgrūpo guṇavarjitaḥ |
mukto buddho'jaro vyāpī satya ātmāsmyahaṃ śivaḥ

14.11

एवं ये मानवा विज्ञा ध्यायन्तीशं परं पदम् ।
प्राप्नुयुस्ते च तद्रूपं नात्र कार्य्या विचारणा

evaṃ ye mānavā vijñā dhyāyantīśaṃ paraṃ padam |
prāpnuyuste ca tadrūpaṃ nātra kāryyā vicāraṇā

14.12

इति ध्यानं समाख्यातं तव शङ्कर सुव्रत ।
पठेद्य एतत्सततं विष्णुलोकं स गच्छति

iti dhyānaṃ samākhyātaṃ tava śaṅkara suvrata |
paṭhedya etatsatataṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)