पूर्व खण्ड — आचार काण्ड

अध्याय 126: मण्डल में पूजा का क्रम

7 श्लोक · 126 में से 241

इस अध्याय में क्या होता है

मण्डल में पूजा का क्रम

ब्रह्मा वह पूजा-विधि बताते हैं जिससे लोग परम गति को पहुँचे। एक सामान्य मण्डल बनाया जाता है। द्वार पर धाता और विधाता, गंगा और यमुना, द्वारश्री, दण्ड और प्रचण्ड नामक रक्षक तथा वास्तुपुरुष की पूजा होती है। बीच में आधारशक्ति, कूर्म, अनन्त और भूमि, फिर धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य तथा उनके चार विरोधी, और कन्द, नाल, कर्णिका और केसर सहित कमल पूजे जाते हैं। फिर तीनों गुण, सूर्य, चन्द्र और अग्नि के मण्डल, और विमला आदि शक्तियाँ आती हैं। कोनों में दुर्गा, गणेश, सरस्वती और क्षेत्रपाल रहते हैं। अन्त में आसन और मूर्ति की पूजा होती है: वासुदेव, बलराम, अनिरुद्ध और नारायण, साथ में हृदय आदि अंग और शंख आदि आयुध।

ब्रह्मोवाच

126.1

येनार्चनेन वै लोको जगाम परमां गतिम् ।
तमर्चनं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिकरं परम्

yenārcanena vai loko jagāma paramāṃ gatim |
tamarcanaṃ pravakṣyāmi bhuktimuktikaraṃ param

126.2

सामान्यमण्डलं न्यस्य धातारं द्वारदेशतः ।
विधातारं तथा गङ्गां यमुनां च महानदीम्

sāmānyamaṇḍalaṃ nyasya dhātāraṃ dvāradeśataḥ |
vidhātāraṃ tathā gaṅgāṃ yamunāṃ ca mahānadīm

126.3

द्वारश्रियं च दण्डं च प्रचण्डं वास्तुपूरुषम् ।
मध्ये चाधारशक्तिं च कूर्मं चानन्तमर्चयेत्

dvāraśriyaṃ ca daṇḍaṃ ca pracaṇḍaṃ vāstupūruṣam |
madhye cādhāraśaktiṃ ca kūrmaṃ cānantamarcayet

126.4

भूमिं धर्मं तथा ज्ञानं वैरग्यैश्वर्यमेव च ।
अधर्मादींश्च चतुरः कन्दं नालं च पङ्कजम्

bhūmiṃ dharmaṃ tathā jñānaṃ vairagyaiśvaryameva ca |
adharmādīṃśca caturaḥ kandaṃ nālaṃ ca paṅkajam

126.5

कर्णिकां केसरं सत्त्वं राजसं तामसं गुणम् ।
सुर्यादिमण्डलान्येव विमलाद्याश्च शक्तयः

karṇikāṃ kesaraṃ sattvaṃ rājasaṃ tāmasaṃ guṇam |
suryādimaṇḍalānyeva vimalādyāśca śaktayaḥ

126.6

दुर्गां गणं सरस्वतीं क्षेत्रपालं च कोणके ।
आसनं मूर्तिमभ्यर्च्य वासुदेवं बलं स्मरन्

durgāṃ gaṇaṃ sarasvatīṃ kṣetrapālaṃ ca koṇake |
āsanaṃ mūrtimabhyarcya vāsudevaṃ balaṃ smaran

126.7

अनिरुद्धं महात्मानं नारायणमथार्चयेत् ।
हृदयादीनि चाङ्गानि शङ्खादीन्यायुधानि च

aniruddhaṃ mahātmānaṃ nārāyaṇamathārcayet |
hṛdayādīni cāṅgāni śaṅkhādīnyāyudhāni ca

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)