अध्याय 112: नीतिसार: राजसेवकों की परीक्षा

भृत्या बहुविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः ।
नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेष्वेव कर्मसु

bhṛtyā bahuvidhā jñeyā uttamādhamamadhyamāḥ |
niyoktavyā yathārheṣu trividheṣveva karmasu

भृत्ये परिक्षणं वक्ष्ये यस्ययस्य हि यो गुणः ।
तमिमं संप्रवक्ष्यामि ये यथाकथितं किल

bhṛtye parikṣaṇaṃ vakṣye yasyayasya hi yo guṇaḥ |
tamimaṃ saṃpravakṣyāmi ye yathākathitaṃ kila

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः ।
तथा चतुर्भिर्भृतकं परीक्षयेद्वतेन शीलेन कलेन कर्मणा

yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ |
tathā caturbhirbhṛtakaṃ parīkṣayedvatena śīlena kalena karmaṇā

कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः ।
रूपवान्सुप्रसन्नश्च कोशाध्यक्षो विधीयते

kulaśīlaguṇopetaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ |
rūpavānsuprasannaśca kośādhyakṣo vidhīyate

मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवे द्रत्नपरीक्षकः ।
बलाबलपरिज्ञाता सेनाध्यक्षो विधीयते

mūlyarūpaparīkṣākṛdbhave dratnaparīkṣakaḥ |
balābalaparijñātā senādhyakṣo vidhīyate

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः ।
अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते

iṅgitākāratattvajño balavān priyadarśanaḥ |
apramādī pramāthī ca pratīhāraḥ sa ucyate

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः

medhāvī vākpaṭuḥ prājñaḥ satyavādī jitendriyaḥ |
sarvaśāstrasamālokī hyeṣa sādhuḥ sa lekhakaḥ

बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः ।
क्रूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते

buddhimānmatimāṃścaiva paracittopalakṣakaḥ |
krūro yathoktavādī ca eṣa dūto vidhīyate

समस्तस्मृतिशास्त्रज्ञः पण्डितोऽथ जितेन्द्रियः ।
शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते

samastasmṛtiśāstrajñaḥ paṇḍito'tha jitendriyaḥ |
śauryavīryaguṇopeto dharmādhyakṣo vidhīyate

पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यवाचकः ।
शुचिश्च कठिनश्चैव सूपकारः स उच्यते

pitṛpaitāmaho dakṣaḥ śāstrajñaḥ satyavācakaḥ |
śuciśca kaṭhinaścaiva sūpakāraḥ sa ucyate

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषां प्रियदर्शनः ।
आयुः शीलगुणोपेतो वैद्य एव विधीयते

āyurvedakṛtābhyāsaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ |
āyuḥ śīlaguṇopeto vaidya eva vidhīyate

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहमपरायणः ।
आशीर्वादपरो नित्यमेष राजपुरोहित

vedavedāṅgatattvajño japahamaparāyaṇaḥ |
āśīrvādaparo nityameṣa rājapurohita

लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिरोधकः ।
आलस्ययुक्तश्चैद्राजा कर्म संवर्जयेत्सदा

lekhakaḥ pāṭhakaścaiva gaṇakaḥ pratirodhakaḥ |
ālasyayuktaścaidrājā karma saṃvarjayetsadā

द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तदारुणम् ।
खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम्

dvijihvamudvegakaraṃ krūramekāntadāruṇam |
khalasyāheśca vadanamapakārāya kevalam

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपिसन् ।
मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः

durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṅkṛto'pisan |
maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kimasau na bhayaṅkaraḥ

अकारणविष्कृतकोपधारिणः खलाद्भयं कस्य न नाम जायते ।
विषं महाहेर्विषमस्य दुर्वचः सदुः सहं सन्निपतेत्सदा मुखे

akāraṇaviṣkṛtakopadhāriṇaḥ khalādbhayaṃ kasya na nāma jāyate |
viṣaṃ mahāherviṣamasya durvacaḥ saduḥ sahaṃ sannipatetsadā mukhe

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् ।
अर्धराज्यहरं भृत्यं यो हन्यात्स न हन्यते

tulyārthaṃ tulyasāmarthyaṃ marmajñaṃ vyavasāyinam |
ardharājyaharaṃ bhṛtyaṃ yo hanyātsa na hanyate

शूरत्वयुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराक्रमाश्च ।
प्रागेव पश्चाद्विपरी तरुपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति

śūratvayuktā mṛdumandavākyā jitendriyāḥ satyaparākramāśca |
prāgeva paścādviparī tarupā ye te tu bhṛtyā na hitā bhavanti

निरालस्याः सुसन्तुष्टाः प्रतिबोधकाः ।
सुखदुः खसमा धीरा भृत्या लोकेषु दुर्लभाः

nirālasyāḥ susantuṣṭāḥ pratibodhakāḥ |
sukhaduḥ khasamā dhīrā bhṛtyā lokeṣu durlabhāḥ

क्षान्तिस्तयविहीनश्च क्रूरबुद्धिश्च निन्दकः ।
दाम्भिकः कपटी चैव शठश्च स्पृहयान्वितः ।
अशक्तो भयभीतश्च राज्ञा त्यक्तव्य एव सः

kṣāntistayavihīnaśca krūrabuddhiśca nindakaḥ |
dāmbhikaḥ kapaṭī caiva śaṭhaśca spṛhayānvitaḥ |
aśakto bhayabhītaśca rājñā tyaktavya eva saḥ

सुसन्धानानि चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च ।
दुर्गे प्रवेशितव्यानि ततः शत्रुं निपातयेत्

susandhānāni cāstrāṇi śastrāṇi vividhāni ca |
durge praveśitavyāni tataḥ śatruṃ nipātayet

षण्मासमथ वर्षं वा सन्धिं कुर्यान्नराधिपः ।
पश्यन्सञ्चितमात्मानं पुनः शत्रुं निपातयेत्

ṣaṇmāsamatha varṣaṃ vā sandhiṃ kuryānnarādhipaḥ |
paśyansañcitamātmānaṃ punaḥ śatruṃ nipātayet

मूर्खान्नियोजयेद्यस्तु त्रयोऽप्येते महीपतेः ।
अयशश्चार्थनाशश्च नरके चैव पातनम्

mūrkhānniyojayedyastu trayo'pyete mahīpateḥ |
ayaśaścārthanāśaśca narake caiva pātanam

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म शुभं वा यादि वाशुभम् ।
तेन स्म वर्धते राजा सूक्ष्मतो भृत्यकार्यतः

yatkiñcitkurute karma śubhaṃ vā yādi vāśubham |
tena sma vardhate rājā sūkṣmato bhṛtyakāryataḥ

तस्माद्भूमीश्वरः प्राज्ञं धर्मकामार्थसाधने ।
नियोज येद्धिसततं गोब्राह्मणहिताय वै

tasmādbhūmīśvaraḥ prājñaṃ dharmakāmārthasādhane |
niyoja yeddhisatataṃ gobrāhmaṇahitāya vai