अध्याय 111: नीतिसार: राजा का धर्म

पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् ।
सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत्

pārthivasya tu vakṣyāmi bhṛtyānāñcaiva lakṣaṇam |
sarvāṇi hi mahīpālaḥ samyaṅnityaṃ parīkṣayet

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः ।
निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत्

rājyaṃ pālayate nityaṃ satyadharmaparāyaṇaḥ |
nirjitya parasainyāni kṣitaṃ dharmeṇa pālayet

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः

puṣpātpuṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet |
mālākāra ivāraṇye na yathāṅgārakārakaḥ

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते ।
परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत्

dogdhāraḥ kṣīrabhuñjānā vikṛtaṃ tanna bhuñjate |
pararāṣṭraṃ mahīpālairbhoktavyaṃ na ca dūṣayet

नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः ।
एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते

nodhaśchindyāttu yo dhenvāḥ kṣārārtho labhate payaḥ |
evaṃ rāṣṭraṃ prayogeṇa pīḍyamānaṃ na vardhate

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् ।
पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम्

tasmātsarvaprayatnena pṛthivīmanupālayen |
pālakasya bhavedbhūmiḥ kīrtirāyuryaśo balam

आभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः ।
प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः

ābhyarcya viṣṇuṃ dharmātmā gobrāhmaṇahite rataḥ |
prajāḥ pālayituṃ śaktaḥ pārthivo vijitendriyaḥ

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् ।
क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम्

aiśvaryamadhruvaṃ prāpya rājā dharme matiñcaret |
kṣaṇena vibhavo naśyennātmāyattaṃ dhanādikam

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः ।
किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम्

satyaṃ manoramāḥ kāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ |
kintu vai vanitāpāṅgabhaṅgilolaṃ hi jīvitam

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे ।
आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित्

vyāghrīva tiṣṭhati jarā paritarjayantī rogāśca śatrava iva prabhavanti gātre |
āyuḥ paristravati bhinnaghaṭādivāmbho loko na cātmahitamācaratīha kaścit

निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या ।
मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन

niḥ śaṅkaṃ kiṃ manuṣyāḥ kuruta parahitaṃ yuktamagre hitaṃ yanmodadhvaṃ kāminībhirmadanaśarahatā mandamandātidṛṣṭyā |
mā pāpaṃ saṃkurudhvaṃ dvijahariparamāḥ saṃbhajadhvaṃ sadaiva āyurniḥ śeṣameti skhalati jalaghaṭībhūtamṛtyucchalena

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः

mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭavat |
ātmavatsarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः ।
यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते

etadarthaṃ hi viprendrā rājyamicchanti bhūbhṛtaḥ |
yadeṣāṃ sarvakāryeṣu vaco na pratihanyate

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् ।
रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये

etadarthaṃ hi kurvanti rājāno dhanasañcayam |
rakṣayitvā tu cātmānaṃ yaddhanaṃ taddvijātaye

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते ।
स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते

oṅkāraśabdo viprāṇāṃ yena rāṣṭraṃ pravardhate |
sa rājā vardhate yogādvyādhibhiśca na badhyate

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् ।
किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः

asamarthāśca kurvanti munayo dravyasañcayam |
kiṃ punastu mahīpālaḥ putravatpālayanprajāḥ

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स मुमांल्लाके यस्यार्थाः स च पण्डितः

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa mumāṃllāke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च ।
ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः

tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ putrāśca dārāśca suhṛjjanāśca |
te cārthavantaṃ punarāśrayanti hyartho hi loke puruṣasya bandhuḥ

अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः ।
अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति

andhā hi rājā bhavati yastu sāstravivarjitaḥ |
andhaḥ paśyati cāreṇa śāstrahīno na paśyati

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः ।
इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि

yasya putrāśca bhṛtyāśca mantriṇaśca purohitāḥ |
indriyāṇi prasuptāni tasya rājyaṃ ciraṃ na hi

येनार्जितास्त्रयोऽप्योऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः ।
जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा

yenārjitāstrayo'pyo'pyete putrā bhṛtyāśca bāndhavāḥ |
jitā tena samaṃ bhūpaiścaturabdhirvasundharā

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च ।
सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च

laṅghayecchāstrayuktāni hetuyuktāni yāni ca |
sahi naśyati vai rājā iha loke paratra ca

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः ।
समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत्

manastāpaṃ na kurvīta āpadaṃ prāpya pārthivaḥ |
samabuddhiḥ prasannātmā prasannātmā sukhaduḥkhe samo bhavet

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः ।
प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी

dhīrāḥ kaṣṭamanuprāpya na bhavanti viṣādinaḥ |
praviśya vadanaṃ rāhoḥ kiṃ nodati punaḥ śaśī

धिग्धिक्शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव ।
सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः

dhigdhikśarīrasukhalālitamānaveṣu mā khedayeddhanakṛśaṃ hi śarīrameva |
saddārakā hyadhanapāṇḍusutāḥ śrutā hi duḥkhaṃ vihāya punareva sukhaṃ prapannāḥ

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् ।
धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः

gandharvavidyāmālokya vādyaṃ ca gaṇikāgaṇān |
dhanurvedārthaśāstrāṇi loke rakṣecca bhūpatiḥ

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः ।
स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम्

kāraṇena vinā bhṛtye yastu kupyati pārthivaḥ |
sa gṛhṇāti viṣonmādaṃ kṛṣṇasarpavisarjitam

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् ।
मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि

cāpalādvārayeddṛṣṭiṃ mithyāvākyañca vārayet |
mānave śrotriye caiva bhṛtyavarge sadaiva hi

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः ।
शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते

līlāṃ karoti yo rājā bhṛtyasvajanagarvitaḥ |
śāsane sarvadā kṣipraṃ ripubhiḥ paribhūyate

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः ।
विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च ।
लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः

huṅkāre bhṛkuṭīṃ naiva sadā kurvīta pārthivaḥ |
vinā doṣeṇa yo bhṛtyānrājādhamaṇa śāsti ca |
līlāsukhāni bhogyāni tyajediha mahīpatiḥ

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः

sukhapravṛttaiḥ sādhyantai śatravo vigrahe sthitaiḥ

उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवोऽपि शङ्कते

udyogaḥ sāhasaṃdhairyaṃ buddhiḥ śaktiḥ parākramaḥ |
ṣaḍvidho yasya utsāhastasya devo'pi śaṅkate

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते ।
दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा

udyogena kṛte kārye siddharyasya na vidyate |
daivaṃ tasya pramāṇaṃ hi kartavyaṃ pauruṣaṃ sadā