अध्याय 110: नीतिसार: स्थायी और अस्थायी

योध्रुवाणि परित्यज्य ह्यधुवाणि निषेवते ।
ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च

yodhruvāṇi parityajya hyadhuvāṇi niṣevate |
dhruvāṇi tasya naśyanti hyadhruvaṃ naṣṭameva ca

वाग्यन्त्रहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते ।
न तुष्टिमुत्पादयते शरीरे ह्यन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः

vāgyantrahīnasya narasya vidyā śastraṃ yathā kāpuruṣasya haste |
na tuṣṭimutpādayate śarīre hyandhasya dārā iva darśanīyāḥ

भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः ।
विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम्

bhojye bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarastriyaḥ |
vibhave dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तिफलं शुभम् ।
रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttiphalaṃ śubham |
ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam

वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् ।
सुरूपां सुनितम्बाञ्च नाकुलीनां कदाचन

varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām |
surūpāṃ sunitambāñca nākulīnāṃ kadācana

अर्थेनापि हि किं तेन यस्यानर्थे तु संगतिः ।
को हि नाम शिखाजातं पन्नगस्य मणिं हरेत्

arthenāpi hi kiṃ tena yasyānarthe tu saṃgatiḥ |
ko hi nāma śikhājātaṃ pannagasya maṇiṃ haret

हविर्दुष्टकुलद्वाह्यं बालादपि सुभाषितम् ।
अमेध्यात्काञ्चनं ग्राह्यं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि

havirduṣṭakuladvāhyaṃ bālādapi subhāṣitam |
amedhyātkāñcanaṃ grāhyaṃ strīratnaṃ duṣkulādapi

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् ।
नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि

viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam |
nīcādapyuttamāṃ vidyāṃ strīratnaṃ duṣkulādapi

न राज्ञा सह मित्रत्वं न सर्पो निर्विषः क्रचित् ।
न कुलं निर्मलं तत्र स्त्रीजनो यत्र जायते

na rājñā saha mitratvaṃ na sarpo nirviṣaḥ kracit |
na kulaṃ nirmalaṃ tatra strījano yatra jāyate

कुले नियोजयेद्भक्तं पुत्रं विद्यासु योजयेत् ।
व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मे नियोज्येत्

kule niyojayedbhaktaṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatrumiṣṭaṃ dharme niyojyet

स्थानेष्वेव प्रयोक्ताव्या भृत्याश्चाभरणानि च ।
न हि चूडामणिः पादे शोभते वै कदाचन

sthāneṣveva prayoktāvyā bhṛtyāścābharaṇāni ca |
na hi cūḍāmaṇiḥ pāde śobhate vai kadācana

चूडामणिः समुद्रोऽग्निर्घण्टा चाखण्डमम्बरम् ।
अथवा पृथिवीपालो मूर्ध्नि पादे प्रमादतः

cūḍāmaṇiḥ samudro'gnirghaṇṭā cākhaṇḍamambaram |
athavā pṛthivīpālo mūrdhni pāde pramādataḥ

कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती तु मनस्विनः ।
मूर्ध्नि वा सर्वलोकानां शीर्षतः पतितो वने

kusumastabakasyeva dve gatī tu manasvinaḥ |
mūrdhni vā sarvalokānāṃ śīrṣataḥ patito vane

कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते ।
न च विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता

kanakabhūṣaṇasaṃgrahaṇocito yadi maṇistrapuṇi pratibadhyate |
na ca virauti na cāpi sa śobhate bhavati yojayiturvacanīyatā

वाजिवारणलौहानां काष्ठपाषाणवाससाम् ।
नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम्

vājivāraṇalauhānāṃ kāṣṭhapāṣāṇavāsasām |
nārīpuruṣatoyānāmantaraṃ mahadantaram

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते सर्वगुणप्रमाथः ।
अधः खलेनापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा याति कदाचिदेव

kadarthitasyāpi hi dhairyavṛtterna śakyate sarvaguṇapramāthaḥ |
adhaḥ khalenāpi kṛtasya vahnernādhaḥ śikhā yāti kadācideva

न सदश्वः कशाघातं सिंहो न गजगर्जितम् ।
वीरो वा परनिर्दिष्टं न सहेद्भीमनिः स्वनम्

na sadaśvaḥ kaśāghātaṃ siṃho na gajagarjitam |
vīro vā paranirdiṣṭaṃ na sahedbhīmaniḥ svanam

यदि विभवविहीनः प्रच्युतो वाशु दैवान्न तु खलजनसेवां काङ्क्षयेन्नैव नीचाम् ।
न तृणमदनकार्ये सुक्षुधार्तोऽत्ति सिंहः पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्चराणाम्

yadi vibhavavihīnaḥ pracyuto vāśu daivānna tu khalajanasevāṃ kāṅkṣayennaiva nīcām |
na tṛṇamadanakārye sukṣudhārto'tti siṃhaḥ pibati rudhiramuṣṇaṃ prāyaśaḥ kuñcarāṇām

सकृद्दुष्टञ्च यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति ।
स मृत्युमेव गृह्णीयाद्गर्भमश्वतरी यथा

sakṛdduṣṭañca yo mitraṃ punaḥ sandhātumicchati |
sa mṛtyumeva gṛhṇīyādgarbhamaśvatarī yathā

शत्रोरपत्यानि प्रियंवदानि नोपेक्षितव्यानि बुधैर्मनुष्यैः ।
तान्येव कालेषु विपत्कराणि विषस्य पात्राण्यपि दारुणानि

śatrorapatyāni priyaṃvadāni nopekṣitavyāni budhairmanuṣyaiḥ |
tānyeva kāleṣu vipatkarāṇi viṣasya pātrāṇyapi dāruṇāni

उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् ।
पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम्

upakāragṛhītena śatruṇā śatrumuddharet |
pādalagnaṃ karasthena kaṇṭakenaiva kaṇṭakam

अपकारपरान्नित्यं चिन्त येन्न कदाचन ।
स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः

apakāraparānnityaṃ cinta yenna kadācana |
svayameva patiṣyanti kūlajātā iva drumāḥ

अनर्था ह्यर्थरूषाश्च अर्थाश्चानर्थरूपिणः ।
भवन्ति ते विनाशाय दैवायत्तस्य वै सदा

anarthā hyartharūṣāśca arthāścānartharūpiṇaḥ |
bhavanti te vināśāya daivāyattasya vai sadā

कार्यकालोचितापापा मतिः सञ्जायते हि वै ।
सानुकूले तु दैवे शं पुंसः सर्वत्र जायते

kāryakālocitāpāpā matiḥ sañjāyate hi vai |
sānukūle tu daive śaṃ puṃsaḥ sarvatra jāyate

धनप्रयोगकार्येषुः तथा विद्या गमेषु च ।
आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सदा भवेत्

dhanaprayogakāryeṣuḥ tathā vidyā gameṣu ca |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sadā bhavet

धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्रत्र संस्थितिम्

dhaninaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ |
pañca yatra na vidyante na kuryāttatratra saṃsthitim

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं दानशीलता ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत्

lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ dānaśīlatā |
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset

कालविच्छोत्रियो राजा नदी साधुश्च पञ्चमः ।
एते यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्

kālavicchotriyo rājā nadī sādhuśca pañcamaḥ |
ete yatra na vidyante tatra vāsaṃ na kārayet

नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक ।
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कुत्रचित्

naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya kila śaunaka |
sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kutracit

न सर्ववित्कश्चिदिहास्ति लोके नात्यन्तमूर्खो भुवि चापि कश्चित् ।
ज्ञानेन नीचोत्तममध्यमेन योऽयं विजानाति स तेन विद्वान्

na sarvavitkaścidihāsti loke nātyantamūrkho bhuvi cāpi kaścit |
jñānena nīcottamamadhyamena yo'yaṃ vijānāti sa tena vidvān