अध्याय 11: विष्णु के नौ व्यूहों का पूजन

नवव्यूहार्चनं वक्ष्ये यदुक्तं कश्यपाय हि ।
जीवमुत्क्षिप्य मूर्द्धन्यां नाभ्यां व्योम्निनिवेशयेत्

navavyūhārcanaṃ vakṣye yaduktaṃ kaśyapāya hi |
jīvamutkṣipya mūrddhanyāṃ nābhyāṃ vyomniniveśayet

ततोरमिति बीजेन दहेद्भूतात्मकं वपुः ।
यमित्यनेन बीजेन तच्च सर्व विनाशयेत्

tatoramiti bījena dahedbhūtātmakaṃ vapuḥ |
yamityanena bījena tacca sarva vināśayet

लमित्यनेन बीजेन प्लावयेत्सचराचरम् ।
वमित्यनेन बीजेन चिन्तयेदमृतं ततः

lamityanena bījena plāvayetsacarācaram |
vamityanena bījena cintayedamṛtaṃ tataḥ

ततो बुद्वुदमध्ये तु पीतवासाश्चतुर्भुजः ।
अहं मतस्तथात्मानं ध्यानेन परिचिन्तयेत्

tato budvudamadhye tu pītavāsāścaturbhujaḥ |
ahaṃ matastathātmānaṃ dhyānena paricintayet

मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात्त्रिविधं करदेहयोः ।
द्वादशाक्षरबीजेन उक्तबीजैरनन्तरम्

mantranyāsaṃ tataḥ kuryāttrividhaṃ karadehayoḥ |
dvādaśākṣarabījena uktabījairanantaram

षडङ्गेन ततः कुर्य्यात्साक्षाद्येन हरिर्भवेत् ।
दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य मध्याङ्गुष्ठंदले न्यसेत्

ṣaḍaṅgena tataḥ kuryyātsākṣādyena harirbhavet |
dakṣiṇāṅguṣṭhamārabhya madhyāṅguṣṭhaṃdale nyaset

मध्ये बीजद्वयं न्यस्य न्यसेदङ्गे ततः पुनः ।
हृच्छिरसि शिखावर्म्मवक्क्राक्ष्युदहपृष्ठतः

madhye bījadvayaṃ nyasya nyasedaṅge tataḥ punaḥ |
hṛcchirasi śikhāvarmmavakkrākṣyudahapṛṣṭhataḥ

बाह्वोश्च करयोर्जान्वोः पादयोश्चापि विन्यसेत् ।
पद्माकारौ करौ कृत्वा मध्येऽङ्गुष्ठं निवेशयेत्

bāhvośca karayorjānvoḥ pādayoścāpi vinyaset |
padmākārau karau kṛtvā madhye'ṅguṣṭhaṃ niveśayet

चिन्तयेत्तत्र सर्वेशं परं तत्त्वमनामयम् ।
क्रमाच्चैतानि बीजानि तर्जन्यादिषु विन्य सेत्

cintayettatra sarveśaṃ paraṃ tattvamanāmayam |
kramāccaitāni bījāni tarjanyādiṣu vinya set

ततो मूर्द्धाक्षिवक्क्रेषु कण्ठे च हृदये तथा ।
नाभौ गुह्ये तथा जान्वोः पादयोर्विन्यसेत्क्रमात्

tato mūrddhākṣivakkreṣu kaṇṭhe ca hṛdaye tathā |
nābhau guhye tathā jānvoḥ pādayorvinyasetkramāt

पाण्योः षडङ्गबीजानि न्यस्य काये ततो न्यसेत् ।
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यसेद्वीजपञ्चकम्

pāṇyoḥ ṣaḍaṅgabījāni nyasya kāye tato nyaset |
aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ vinyasedvījapañcakam

करमध्ये नेत्रबीजमङ्गन्यासऽप्ययं क्रमः ।
हृदये हृदयं न्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत्

karamadhye netrabījamaṅganyāsa'pyayaṃ kramaḥ |
hṛdaye hṛdayaṃ nyasya śiraḥ śirasi vinyaset

शिखायां तु शिखां न्यस्य कवचं सर्वतस्तनौ ।
नेत्रं नेत्रे विधातव्यमस्त्रञ्च करयोर्द्वयोः

śikhāyāṃ tu śikhāṃ nyasya kavacaṃ sarvatastanau |
netraṃ netre vidhātavyamastrañca karayordvayoḥ

तेनैव च दिशो बद्धा पूजा विधिमथाचरेत् ।
हृदये चिन्तयेत्पूर्वं योगपीठं समाहितः

tenaiva ca diśo baddhā pūjā vidhimathācaret |
hṛdaye cintayetpūrvaṃ yogapīṭhaṃ samāhitaḥ

धर्म ज्ञनं च वैराग्यमैश्वर्यं च यथाक्रमम् ।
आग्नेयादौ च पूर्वादावधर्मादींश्च विन्यसेत्

dharma jñanaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ ca yathākramam |
āgneyādau ca pūrvādāvadharmādīṃśca vinyaset

एभिः परिच्छन्नतनुं पीठभूतं तदात्मकम् ।
अनन्तं विन्यसेत्पश्चात्पूर्वकायोन्नतं स्थितम्

ebhiḥ paricchannatanuṃ pīṭhabhūtaṃ tadātmakam |
anantaṃ vinyasetpaścātpūrvakāyonnataṃ sthitam

ततो विद्यात्सरोजातं दलाष्टसमदिग्दलम् ।
सिताब्जं शतपत्राढ्यं विप्रकीर्णोर्द्धकर्णिकम्

tato vidyātsarojātaṃ dalāṣṭasamadigdalam |
sitābjaṃ śatapatrāḍhyaṃ viprakīrṇorddhakarṇikam

ध्यात्वा वेदादिना पश्चात्सूर्य्यसोमानलात्मनाम् ।
मण्डलानि क्रमादेवमुपर्य्युपरि चिन्तयेत्

dhyātvā vedādinā paścātsūryyasomānalātmanām |
maṇḍalāni kramādevamuparyyupari cintayet

ततः पूर्वादिदिक्संस्थाः शक्तीः केशवगोचराः ।
विमलाद्या न्यसेदष्टौ नवमीं कर्णिकागताम्

tataḥ pūrvādidiksaṃsthāḥ śaktīḥ keśavagocarāḥ |
vimalādyā nyasedaṣṭau navamīṃ karṇikāgatām

एवं ध्यात्वा समभ्यर्च्य योगपीठमनन्तरम् ।
मनसावाह्य तत्रेशं हरिं शार्ङ्गं न्यसेत्पुनः

evaṃ dhyātvā samabhyarcya yogapīṭhamanantaram |
manasāvāhya tatreśaṃ hariṃ śārṅgaṃ nyasetpunaḥ

हृदयादीनि पूर्वादिचतुर्दिग्दलयोगतः ।
मध्ये नेत्रं तु कोणेषु अस्त्रमन्त्रं न्यसेत्ततः

hṛdayādīni pūrvādicaturdigdalayogataḥ |
madhye netraṃ tu koṇeṣu astramantraṃ nyasettataḥ

सङ्कर्षणादिबीजानि पूर्वादिक्रमयोगतः ।
द्वारि पूर्वे परे चैव वैनतेयं तु विन्यसेत्

saṅkarṣaṇādibījāni pūrvādikramayogataḥ |
dvāri pūrve pare caiva vainateyaṃ tu vinyaset

सुदर्शनं सहस्त्रारं दक्षिणे द्वारि विन्यसेत् ।
श्रियं दक्षिणतो न्यस्य लक्ष्मीमुत्तरतस्तथा

sudarśanaṃ sahastrāraṃ dakṣiṇe dvāri vinyaset |
śriyaṃ dakṣiṇato nyasya lakṣmīmuttaratastathā

द्वार्य्यत्तरे गदां न्यस्य शङ्खं कोणेषु विन्यसेत् ।
देवदक्षिणतः शार्ङ्गं वामे चैव सुधीर्न्यसेत्

dvāryyattare gadāṃ nyasya śaṅkhaṃ koṇeṣu vinyaset |
devadakṣiṇataḥ śārṅgaṃ vāme caiva sudhīrnyaset

तद्वत्खङ्गं तथा चक्रं न्यसेत्पार्श्वद्वयोर्द्वयम् ।
ततोऽन्तर्लोकपालांश्च स्वदिग्भेदेन विन्यसेत्

tadvatkhaṅgaṃ tathā cakraṃ nyasetpārśvadvayordvayam |
tato'ntarlokapālāṃśca svadigbhedena vinyaset

वज्रादीन्यायुधान्येव तथैव विनिवेशयेत् ।
ऊर्घ्वं ब्रह्म तथानन्तमधश्च परिचिन्तयेत्

vajrādīnyāyudhānyeva tathaiva viniveśayet |
ūrghvaṃ brahma tathānantamadhaśca paricintayet

सर्वं ध्यात्वेति संपूज्य मुद्राः सन्दर्शयेत्ततः ।
अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रसाधनी

sarvaṃ dhyātveti saṃpūjya mudrāḥ sandarśayettataḥ |
añjaliḥ prathamā mudrā kṣipraṃ devaprasādhanī

वन्दनी हृदयासक्तात्सार्द्धं दक्षिणतोन्नता ।
ऊर्द्धाङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्दक्षिणांगुष्ठबन्धनः

vandanī hṛdayāsaktātsārddhaṃ dakṣiṇatonnatā |
ūrddhāṅguṣṭho vāmamuṣṭirdakṣiṇāṃguṣṭhabandhanaḥ

सव्यस्य तस्य चांगुष्ठो यः स उद्ध्र्वः प्रकीर्त्तितः ।
तिस्त्रः साधारणा ह्येता मूर्त्तिभेदेन कल्पिताः

savyasya tasya cāṃguṣṭho yaḥ sa uddhrvaḥ prakīrttitaḥ |
tistraḥ sādhāraṇā hyetā mūrttibhedena kalpitāḥ

कनिष्ठादिप्रयोगेण अष्टौ मुद्रा यथाक्रमम् ।
अष्टानां पूर्वबीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत्

kaniṣṭhādiprayogeṇa aṣṭau mudrā yathākramam |
aṣṭānāṃ pūrvabījānāṃ kramaśastvavadhārayet

अंगुष्ठेन कनिष्ठान्तं नामयित्वांगुलित्रयम् ।
मुद्रेयं नरसिंहस्य न्युब्जं कृत्वा करद्वयम्

aṃguṣṭhena kaniṣṭhāntaṃ nāmayitvāṃgulitrayam |
mudreyaṃ narasiṃhasya nyubjaṃ kṛtvā karadvayam

सव्यहस्तं तथोत्तानं कृत्वोर्द्धं भ्रामयेच्छनैः ।
नवमीयं स्मृता मुद्रा वराहाभिमता सदा

savyahastaṃ tathottānaṃ kṛtvorddhaṃ bhrāmayecchanaiḥ |
navamīyaṃ smṛtā mudrā varāhābhimatā sadā

मुष्टिद्वयमथोत्तानमृज्वेकैकेन मोचयेत् ।
उत्कुञ्चये त्सर्वमुक्ता अंगमुद्रेयमुच्यते

muṣṭidvayamathottānamṛjvekaikena mocayet |
utkuñcaye tsarvamuktā aṃgamudreyamucyate

मुष्टिद्वयमथो बद्धा एवमेवानुपूर्वशः ।
दशानां लोकपालानां मुद्राश्च क्रमयोगतः

muṣṭidvayamatho baddhā evamevānupūrvaśaḥ |
daśānāṃ lokapālānāṃ mudrāśca kramayogataḥ

स्वरमाद्यं द्वितीयं च उपान्त्यञ्चान्त्यमेव च ।
वासुदेवो बलः कामो ह्यनिरुद्धो यथाक्रमम्

svaramādyaṃ dvitīyaṃ ca upāntyañcāntyameva ca |
vāsudevo balaḥ kāmo hyaniruddho yathākramam

प्रणवस्तत्सदित्येतद् हुं क्षौं भूरिति मन्त्रकाः ।
नारायणस्तथा ब्रह्मा विष्णुः सिंहो वराहराट्

praṇavastatsadityetad huṃ kṣauṃ bhūriti mantrakāḥ |
nārāyaṇastathā brahmā viṣṇuḥ siṃho varāharāṭ

सितारुणहरिद्राभा नीलश्यामल्लोहिताः ।
मेघाग्निमधुपिंगाभा वर्णतो नवनामकाः

sitāruṇaharidrābhā nīlaśyāmallohitāḥ |
meghāgnimadhupiṃgābhā varṇato navanāmakāḥ

कं टं पं शं गरुत्मान्स्याज्जं खं वं च सुदर्शनम् ।
षं चं फं षं गदादेवी वं लं मं क्षं च शंखकम्

kaṃ ṭaṃ paṃ śaṃ garutmānsyājjaṃ khaṃ vaṃ ca sudarśanam |
ṣaṃ caṃ phaṃ ṣaṃ gadādevī vaṃ laṃ maṃ kṣaṃ ca śaṃkhakam

घँ ढँ भँ ङँ भवेच्छ्रीश्च गं जं वं शं च पुष्टिका ।
घं वं च वनमाला स्याच्छ्री वत्सं दं सं भवेत्

gham̐ ḍham̐ bham̐ ṅam̐ bhavecchrīśca gaṃ jaṃ vaṃ śaṃ ca puṣṭikā |
ghaṃ vaṃ ca vanamālā syācchrī vatsaṃ daṃ saṃ bhavet

छं डं पं यं कौस्तुभः प्रोक्तश्चानन्तो ह्यहमेव च ।
इत्यंगानियथायोगं देवदेवस्य वै दशा

chaṃ ḍaṃ paṃ yaṃ kaustubhaḥ proktaścānanto hyahameva ca |
ityaṃgāniyathāyogaṃ devadevasya vai daśā

गरुडोऽम्बुजसंकाशो गदा चैवासिताकृतिः ।
पुष्टिः शिरीषपुष्पाभा लक्ष्मीः काञ्चनसन्निभा

garuḍo'mbujasaṃkāśo gadā caivāsitākṛtiḥ |
puṣṭiḥ śirīṣapuṣpābhā lakṣmīḥ kāñcanasannibhā

पूर्णचन्द्रनिभः शंखः कौस्तुभस्त्वरुणद्युतिः ।
चक्रं सूर्य्यसहस्त्राभं श्रीवत्सः कुन्दसन्निभः

pūrṇacandranibhaḥ śaṃkhaḥ kaustubhastvaruṇadyutiḥ |
cakraṃ sūryyasahastrābhaṃ śrīvatsaḥ kundasannibhaḥ

पञ्चवर्णनिभा माला ह्यनन्तो मेघसन्निभः ।
विद्युद्रूपाणि चास्त्राणि यानि नोक्तानि वर्णतः

pañcavarṇanibhā mālā hyananto meghasannibhaḥ |
vidyudrūpāṇi cāstrāṇi yāni noktāni varṇataḥ

अर्घ्यपाद्यादि वै दद्यात्पुण्डरीकाक्षविद्यया

arghyapādyādi vai dadyātpuṇḍarīkākṣavidyayā