अध्याय 106: मृत्यु का अशौच और आपद्धर्म

प्रेता
शौचं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुध्वं यतव्रताः ।
ऊनद्विवर्षं निखनेन्न कुर्यादु दकं ततः

pretā
śaucaṃ pravakṣyāmi tacchṛṇudhvaṃ yatavratāḥ |
ūnadvivarṣaṃ nikhanenna kuryādu dakaṃ tataḥ

आ श्मशानादनुव्रज्य इतरैर्ज्ञातिभिर्युतः ।
यमसूक्तं तथा जप्यं जपद्भिर्लौकिकाग्निना

ā śmaśānādanuvrajya itarairjñātibhiryutaḥ |
yamasūktaṃ tathā japyaṃ japadbhirlaukikāgninā

स दग्धव्य उपेतश्चैदाहिताग्न्यावृतार्थवत् ।
सप्तमाद्दशमाद्वापि ज्ञातयोऽभ्युपयान्त्यपः

sa dagdhavya upetaścaidāhitāgnyāvṛtārthavat |
saptamāddaśamādvāpi jñātayo'bhyupayāntyapaḥ

अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः ।
एवं मातामहाचार्यपत्नीनां चोदकक्रियाः

apanaḥ śośucadaghamanena pitṛdiṅmukhāḥ |
evaṃ mātāmahācāryapatnīnāṃ codakakriyāḥ

कामोदकाः पुत्रसखिस्वस्त्रीयश्वशुरर्त्विजः ।
नामगोत्रेण ह्युदकं सकृत्सिञ्चन्ति वाग्यताः

kāmodakāḥ putrasakhisvastrīyaśvaśurartvijaḥ |
nāmagotreṇa hyudakaṃ sakṛtsiñcanti vāgyatāḥ

पाषण्डपतितानां तु न कुर्युरुदकक्रियाः ।
नब्रह्मचारिणो व्रात्या योषितः कामगास्तथा

pāṣaṇḍapatitānāṃ tu na kuryurudakakriyāḥ |
nabrahmacāriṇo vrātyā yoṣitaḥ kāmagāstathā

सुराप्यस्त्वात्मघातिन्यो नाशौचोदकभाजनाः ।
ततो न रोदितव्यं हि त्वनित्या जीवसं स्थितिः

surāpyastvātmaghātinyo nāśaucodakabhājanāḥ |
tato na roditavyaṃ hi tvanityā jīvasaṃ sthitiḥ

क्रिया कार्या यथाशक्ति ततो गच्छेद्गृहान्प्रति ।
विदश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः

kriyā kāryā yathāśakti tato gacchedgṛhānprati |
vidaśya nimbapatrāṇi niyatā dvāri veśmanaḥ

आचम्याथाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान् ।
प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः

ācamyāthāgnimudakaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān |
praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani padaṃ śanaiḥ

प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शनादपि ।
ईक्षतां तत्क्षणाच्छुद्धिः परेषां स्नानसंयमात्

praveśanādikaṃ karma pretasaṃsparśanādapi |
īkṣatāṃ tatkṣaṇācchuddhiḥ pareṣāṃ snānasaṃyamāt

क्रीतलब्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् ।
पिण्डयज्ञकृता देयं प्रेतायान्नं दिनत्रयम्

krītalabdhāśanā bhūmau svapeyuste pṛthakpṛthak |
piṇḍayajñakṛtā deyaṃ pretāyānnaṃ dinatrayam

जलमेकाहमाकाशे स्थाप्यं क्षीरं तु मृन्मये ।
वैतानोपासनाः कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदिताः

jalamekāhamākāśe sthāpyaṃ kṣīraṃ tu mṛnmaye |
vaitānopāsanāḥ kāryāḥ kriyāśca śruticoditāḥ

आदन्तजन्मनः सद्यः आचूडं नैशिकी स्मृता ।
त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम्

ādantajanmanaḥ sadyaḥ ācūḍaṃ naiśikī smṛtā |
trirātramā vratādeśāddaśarātramataḥ param

त्रिरात्रं दशरात्रं वा शावमाशौचमुच्यते ।
ऊनद्विवर्ष उभयोः सूतकं मातुरेव हि

trirātraṃ daśarātraṃ vā śāvamāśaucamucyate |
ūnadvivarṣa ubhayoḥ sūtakaṃ mātureva hi

अन्तरा जन्ममरणे शेषाहोभिर्विशुध्यति ।
दश द्वादश वर्णानां तथा पञ्चदशैव च

antarā janmamaraṇe śeṣāhobhirviśudhyati |
daśa dvādaśa varṇānāṃ tathā pañcadaśaiva ca

त्रिंशद्दिनानि च तथा भवति प्रेतसूतकम् ।
अहस्त्वदत्तकन्यासु बालेषु च विशोधनम्

triṃśaddināni ca tathā bhavati pretasūtakam |
ahastvadattakanyāsu bāleṣu ca viśodhanam

गुर्वन्तेवास्यनूचानमातुलश्रोत्रियेषु च ।
अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च

gurvantevāsyanūcānamātulaśrotriyeṣu ca |
anauraseṣu putreṣu bhāryāsvanyagatāsu ca

निवासराजनि तथा तदहः शुद्धिकार
म् ।
हतानां नृपगोविप्रैरन्वक्षं चात्मघातिनाम्

nivāsarājani tathā tadahaḥ śuddhikāra
m |
hatānāṃ nṛpagoviprairanvakṣaṃ cātmaghātinām

विषाद्यैश्च हतानां च नाशौचं पृथिवीपतेः ।
सत्रिव्रतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा

viṣādyaiśca hatānāṃ ca nāśaucaṃ pṛthivīpateḥ |
satrivratibrahmacāridātṛbrahmavidāṃ tathā

दाने विवाहे यज्ञे च संग्रामे देशविप्लवे ।
आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयते

dāne vivāhe yajñe ca saṃgrāme deśaviplave |
āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

कालोऽग्निः कर्ममृद्वायुर्मनो ज्ञानं तपो जपः ।
पश्चात्ताषो निराहारः सर्वेषां शुद्धिहेतवः

kālo'gniḥ karmamṛdvāyurmano jñānaṃ tapo japaḥ |
paścāttāṣo nirāhāraḥ sarveṣāṃ śuddhihetavaḥ

अकार्यकारिणां दानं वेगो नद्यास्तु शुद्धिकृत् ।
क्षात्त्रेण कर्मणा जीवेद्विशां वाप्यापदि द्विजः

akāryakāriṇāṃ dānaṃ vego nadyāstu śuddhikṛt |
kṣāttreṇa karmaṇā jīvedviśāṃ vāpyāpadi dvijaḥ

फलसोमक्षौमवीरुद्दधि क्षीरं घृतं जलम् ।
तिलोदनरसक्षारमधु लाक्षा शृतं हविः

phalasomakṣaumavīruddadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ jalam |
tilodanarasakṣāramadhu lākṣā śṛtaṃ haviḥ

वस्त्रोपलासवं पुष्पं शाकमृच्चर्मपादुकम् ।
एणत्वचं च कौशेयं लवणं मासमेव च

vastropalāsavaṃ puṣpaṃ śākamṛccarmapādukam |
eṇatvacaṃ ca kauśeyaṃ lavaṇaṃ māsameva ca

पिण्याकमूलगन्धांश्च वैश्यवृत्तो न विक्रयेत् ।
धर्मार्थं विक्रयं नेयास्तिला धान्येन तत्समाः

piṇyākamūlagandhāṃśca vaiśyavṛtto na vikrayet |
dharmārthaṃ vikrayaṃ neyāstilā dhānyena tatsamāḥ

लवणादि न विक्रीयात्तथा चापद्गतो द्विजः ।
हीनाद्विप्रो विगृह्णंश्च लिप्यते नार्कवद्द्विजः

lavaṇādi na vikrīyāttathā cāpadgato dvijaḥ |
hīnādvipro vigṛhṇaṃśca lipyate nārkavaddvijaḥ

कुर्यात्कृष्यादिकं तद्वदविक्रेया हयास्तथा ।
बुभुक्षितस्त्र्यं स्थित्वा दृष्ट्वा वृत्तिविवर्जितम् ।
राजा धर्म्यां प्रकुर्वीत वृत्तिं विप्रादिकस्य च

kuryātkṛṣyādikaṃ tadvadavikreyā hayāstathā |
bubhukṣitastryaṃ sthitvā dṛṣṭvā vṛttivivarjitam |
rājā dharmyāṃ prakurvīta vṛttiṃ viprādikasya ca