अध्याय 8: सगर के पुत्र और भगवान कपिल

हरितो रोहितसुतः चंपः तस्माद्विनिर्मिता ।
चंपापुरी सुदेवोऽतो विजयो यस्य चात्मजः

harito rohitasutaḥ caṃpaḥ tasmādvinirmitā |
caṃpāpurī sudevo'to vijayo yasya cātmajaḥ

भरुकस्तत्सुतस्तस्माद् वृकस्तस्यापि बाहुकः ।
सोऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत्

bharukastatsutastasmād vṛkastasyāpi bāhukaḥ |
so'ribhirhṛtabhū rājā sabhāryo vanamāviśat

वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनु मरिष्यती ।
और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता

vṛddhaṃ taṃ pañcatāṃ prāptaṃ mahiṣyanu mariṣyatī |
aurveṇa jānatātmānaṃ prajāvantaṃ nivāritā

आज्ञायास्यै सपत्नीभिः गरो दत्तोऽन्धसा सह ।
सह तेनैव सञ्जातः सगराख्यो महायशाः

ājñāyāsyai sapatnībhiḥ garo datto'ndhasā saha |
saha tenaiva sañjātaḥ sagarākhyo mahāyaśāḥ

सगरश्चक्रवर्त्यासीत् सागरो यत्सुतैः कृतः ।
यस्तालजंघान् यवनात् शकान् हैहयबर्बरान्

sagaraścakravartyāsīt sāgaro yatsutaiḥ kṛtaḥ |
yastālajaṃghān yavanāt śakān haihayabarbarān

नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिणः ।
मुण्डान् श्मश्रुधरान् कांश्चित् मुक्तकेशार्धमुण्डितान्

nāvadhīd guruvākyena cakre vikṛtaveṣiṇaḥ |
muṇḍān śmaśrudharān kāṃścit muktakeśārdhamuṇḍitān

अनन्तर्वाससः कांश्चिद् अबहिर्वाससोऽपरान् ।
सोऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम्

anantarvāsasaḥ kāṃścid abahirvāsaso'parān |
so'śvamedhairayajata sarvavedasurātmakam

और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम् ।
तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दरः

aurvopadiṣṭayogena harimātmānamīśvaram |
tasyotsṛṣṭaṃ paśuṃ yajñe jahārāśvaṃ purandaraḥ

सुमत्यास्तनया दृप्ताः पितुरादेशकारिणः ।
हयं अन्वेषमाणास्ते समन्तात् न्यखनन् मन्महीम्

sumatyāstanayā dṛptāḥ piturādeśakāriṇaḥ |
hayaṃ anveṣamāṇāste samantāt nyakhanan manmahīm

प्राग् उदीच्यां दिशि हयं ददृशुः कपिलान्तिके ।
एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचनः

prāg udīcyāṃ diśi hayaṃ dadṛśuḥ kapilāntike |
eṣa vājiharaścaura āste mīlitalocanaḥ

हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिणः ।
उदायुधा अभिययुः उन्मिमेष तदा मुनिः

hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa iti ṣaṣṭisahasriṇaḥ |
udāyudhā abhiyayuḥ unmimeṣa tadā muniḥ

स्वशरीराग्निना तावन् महेन्द्रहृतचेतसः ।
महद्व्यतिक्रमहता भस्मसाद् अभवन् क्षणात्

svaśarīrāgninā tāvan mahendrahṛtacetasaḥ |
mahadvyatikramahatā bhasmasād abhavan kṣaṇāt

न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता
नृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि ।
कथं तमो रोषमयं विभाव्यते
जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुवः

na sādhuvādo munikopabharjitā
nṛpendraputrā iti sattvadhāmani |
kathaṃ tamo roṣamayaṃ vibhāvyate
jagatpavitrātmani khe rajo bhuvaḥ

यस्येरिता सांख्यमयी दृढेह नौः
यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम् ।
भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चितः
परात्मभूतस्य कथं पृथङ्मतिः

yasyeritā sāṃkhyamayī dṛḍheha nauḥ
yayā mumukṣustarate duratyayam |
bhavārṇavaṃ mṛtyupathaṃ vipaścitaḥ
parātmabhūtasya kathaṃ pṛthaṅmatiḥ

योऽसमञ्जस इत्युक्तः स केशिन्या नृपात्मजः ।
तस्य पुत्रोऽंशुमान्नाम पितामहहिते रतः

yo'samañjasa ityuktaḥ sa keśinyā nṛpātmajaḥ |
tasya putro'ṃśumānnāma pitāmahahite rataḥ

असमञ्जस आत्मानं दर्शयन् असमञ्जसम् ।
जातिस्मरः पुरा संगाद् योगी योगाद् विचालितः

asamañjasa ātmānaṃ darśayan asamañjasam |
jātismaraḥ purā saṃgād yogī yogād vicālitaḥ

आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् ।
सरय्वां क्रीडतो बालान् प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम्

ācaran garhitaṃ loke jñātīnāṃ karma vipriyam |
sarayvāṃ krīḍato bālān prāsyadudvejayañjanam

एवंवृत्तः परित्यक्तः पित्रा स्नेहमपोह्य वै ।
योगैश्वर्येण बालान् तान् दर्शयित्वा ततो ययौ

evaṃvṛttaḥ parityaktaḥ pitrā snehamapohya vai |
yogaiśvaryeṇa bālān tān darśayitvā tato yayau

अयोध्यावासिनः सर्वे बालकान् पुनरागतान् ।
दृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन्राजा चाप्यन्वतप्यत

ayodhyāvāsinaḥ sarve bālakān punarāgatān |
dṛṣṭvā visismire rājanrājā cāpyanvatapyata

अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययौ ।
पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति ददृशे हयम्

aṃśumāṃścodito rājñā turagānveṣaṇe yayau |
pitṛvyakhātānupathaṃ bhasmānti dadṛśe hayam

तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यं अधोक्षजम् ।
अस्तौत् समाहितमनाः प्राञ्जलिः प्रणतो महान्

tatrāsīnaṃ muniṃ vīkṣya kapilākhyaṃ adhokṣajam |
astaut samāhitamanāḥ prāñjaliḥ praṇato mahān

न पश्यति त्वां परमात्मनोऽजनो
न बुध्यतेऽद्यापि समाधियुक्तिभिः ।
कुतोऽपरे तस्य मनःशरीरधी
विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशाः

na paśyati tvāṃ paramātmano'jano
na budhyate'dyāpi samādhiyuktibhiḥ |
kuto'pare tasya manaḥśarīradhī
visargasṛṣṭā vayamaprakāśāḥ

ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधाना
गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च ।
यन्मायया मोहितचेतसस्ते
विदुः स्वसंस्थं न बहिःप्रकाशाः

ye dehabhājastriguṇapradhānā
guṇān vipaśyantyuta vā tamaśca |
yanmāyayā mohitacetasaste
viduḥ svasaṃsthaṃ na bahiḥprakāśāḥ

तं त्वां अहं ज्ञानघनं स्वभाव
प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहैः ।
सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं
कथं विमूढः परिभावयामि

taṃ tvāṃ ahaṃ jñānaghanaṃ svabhāva
pradhvastamāyāguṇabhedamohaiḥ |
sanandanādyairmunibhirvibhāvyaṃ
kathaṃ vimūḍhaḥ paribhāvayāmi

प्रशान्त मायागुणकर्मलिंगं
अनामरूपं सदसद्विमुक्तम् ।
ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं
नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम्

praśānta māyāguṇakarmaliṃgaṃ
anāmarūpaṃ sadasadvimuktam |
jñānopadeśāya gṛhītadehaṃ
namāmahe tvāṃ puruṣaṃ purāṇam

त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु ।
भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्या मोहविभ्रान्तचेतसः

tvanmāyāracite loke vastubuddhyā gṛhādiṣu |
bhramanti kāmalobherṣyā mohavibhrāntacetasaḥ

अद्य नः सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशयः ।
मोहपाशो दृढश्छिन्नो भगवन् तव दर्शनात्

adya naḥ sarvabhūtātman kāmakarmendriyāśayaḥ |
mohapāśo dṛḍhaśchinno bhagavan tava darśanāt

इत्थं गीतानुभावस्तं भगवान् कपिलो मुनिः ।
अंशुमन्तं उवाचेदं अनुग्राह्य धिया नृप

itthaṃ gītānubhāvastaṃ bhagavān kapilo muniḥ |
aṃśumantaṃ uvācedaṃ anugrāhya dhiyā nṛpa

अश्वोऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव ।
इमे च पितरो दग्धा गंगाम्भोऽर्हन्ति नेतरत्

aśvo'yaṃ nīyatāṃ vatsa pitāmahapaśustava |
ime ca pitaro dagdhā gaṃgāmbho'rhanti netarat

तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत् ।
सगरस्तेन पशुना यज्ञशेषं समापयत्

taṃ parikramya śirasā prasādya hayamānayat |
sagarastena paśunā yajñaśeṣaṃ samāpayat

राज्यं अंशुमते न्यस्य निःस्पृहो मुक्तबन्धनः ।
और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम्

rājyaṃ aṃśumate nyasya niḥspṛho muktabandhanaḥ |
aurvopadiṣṭamārgeṇa lebhe gatimanuttamām