अध्याय 9: भगीरथ गंगा लाए; सौदास और खट्वांग

अंशुमांश्च तपस्तेपे गंगानयनकाम्यया ।
कालं महान्तं नाशक्नोत् ततः कालेन संस्थितः

aṃśumāṃśca tapastepe gaṃgānayanakāmyayā |
kālaṃ mahāntaṃ nāśaknot tataḥ kālena saṃsthitaḥ

दिलीपस्तत्सुतस्तद्वद् अशक्तः कालमेयिवान् ।
भगीरथस्तस्य पुत्रः तेपे स सुमहत् तपः

dilīpastatsutastadvad aśaktaḥ kālameyivān |
bhagīrathastasya putraḥ tepe sa sumahat tapaḥ

दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते ।
इत्युक्तः स्वं अभिप्रायं शशंसावनतो नृपः

darśayāmāsa taṃ devī prasannā varadāsmi te |
ityuktaḥ svaṃ abhiprāyaṃ śaśaṃsāvanato nṛpaḥ

कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले ।
अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम्

ko'pi dhārayitā vegaṃ patantyā me mahītale |
anyathā bhūtalaṃ bhittvā nṛpa yāsye rasātalam

किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् ।
मृजामि तदघं क्वाहं राजन् तत्र विचिन्त्यताम्

kiṃ cāhaṃ na bhuvaṃ yāsye narā mayyāmṛjantyagham |
mṛjāmi tadaghaṃ kvāhaṃ rājan tatra vicintyatām

साधवो न्यासिनः शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावनाः ।
हरन्ति अघं ते अंगसंगात् तेष्वास्ते ह्यघभित् हरिः

sādhavo nyāsinaḥ śāntā brahmiṣṭhā lokapāvanāḥ |
haranti aghaṃ te aṃgasaṃgāt teṣvāste hyaghabhit hariḥ

धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् ।
यस्मिन् ओतं इदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु

dhārayiṣyati te vegaṃ rudrastvātmā śarīriṇām |
yasmin otaṃ idaṃ protaṃ viśvaṃ śāṭīva tantuṣu

इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसा तोषयच्छिवम् ।
कालेनाल्पीयसा राजन् तस्येशः समतुष्यत

ityuktvā sa nṛpo devaṃ tapasā toṣayacchivam |
kālenālpīyasā rājan tasyeśaḥ samatuṣyata

तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहितः शिवः ।
दधारावहितो गंगां पादपूतजलां हरेः

tatheti rājñābhihitaṃ sarvalokahitaḥ śivaḥ |
dadhārāvahito gaṃgāṃ pādapūtajalāṃ hareḥ

भगीरथः स राजर्षिः निन्ये भुवनपावनीम् ।
यत्र स्वपितॄणां देहा भस्मीभूताः स्म शेरते

bhagīrathaḥ sa rājarṣiḥ ninye bhuvanapāvanīm |
yatra svapitṝṇāṃ dehā bhasmībhūtāḥ sma śerate

रथेन वायुवेगेन प्रयान्तं अनुधावती ।
देशान् पुनन्ती निर्दग्धान् आसिञ्चत् सगरात्मजान्

rathena vāyuvegena prayāntaṃ anudhāvatī |
deśān punantī nirdagdhān āsiñcat sagarātmajān

यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि ।
सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः

yajjalasparśamātreṇa brahmadaṇḍahatā api |
sagarātmajā divaṃ jagmuḥ kevalaṃ dehabhasmabhiḥ

भस्मीभूतांगसंगेन स्वर्याताः सगरात्मजाः ।
किं पुनः श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रताः

bhasmībhūtāṃgasaṃgena svaryātāḥ sagarātmajāḥ |
kiṃ punaḥ śraddhayā devīṃ sevante ye dhṛtavratāḥ

न ह्येतत् परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् ।
अनन्तचरणाम्भोज प्रसूताया भवच्छिदः

na hyetat paramāścaryaṃ svardhunyā yadihoditam |
anantacaraṇāmbhoja prasūtāyā bhavacchidaḥ

सन्निवेश्य मनो यस्मिन् श्रद्धया मुनयोऽमलाः ।
त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम्

sanniveśya mano yasmin śraddhayā munayo'malāḥ |
traiguṇyaṃ dustyajaṃ hitvā sadyo yātāstadātmatām

श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् ।
सिन्धुद्वीपः ततस्तस्मात् अयुतायुः ततोऽभवत्

śruto bhagīrathājjajñe tasya nābho'paro'bhavat |
sindhudvīpaḥ tatastasmāt ayutāyuḥ tato'bhavat

ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् ।
दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम्

ṛtūparṇo nalasakho yo'śvavidyāmayānnalāt |
dattvākṣahṛdayaṃ cāsmai sarvakāmastu tatsutam

ततः सुदासः तत्पुत्रो मदयन्तीपतिर्नृपः ।
आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित् ।
वसिष्ठशापाद्रक्षोऽभूत् अनपत्यः स्वकर्मणा

tataḥ sudāsaḥ tatputro madayantīpatirnṛpaḥ |
āhurmitrasahaṃ yaṃ vai kalmāṣāṅghrimuta kvacit |
vasiṣṭhaśāpādrakṣo'bhūt anapatyaḥ svakarmaṇā

किं निमित्तो गुरोः शापः सौदासस्य महात्मनः ।
एतद् वेदितुमिच्छामः कथ्यतां न रहो यदि

kiṃ nimitto guroḥ śāpaḥ saudāsasya mahātmanaḥ |
etad veditumicchāmaḥ kathyatāṃ na raho yadi

सौदासो मृगयां किञ्चित् चरन् रक्षो जघान ह ।
मुमोच भ्रातरं सोऽथ गतः प्रतिचिकीर्षया

saudāso mṛgayāṃ kiñcit caran rakṣo jaghāna ha |
mumoca bhrātaraṃ so'tha gataḥ praticikīrṣayā

सञ्चिन्तयन् अघं राज्ञः सूदरूपधरो गृहे ।
गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम्

sañcintayan aghaṃ rājñaḥ sūdarūpadharo gṛhe |
gurave bhoktukāmāya paktvā ninye narāmiṣam

परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्य अभक्ष्यमञ्जसा ।
राजानं अशपत् क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि

parivekṣyamāṇaṃ bhagavān vilokya abhakṣyamañjasā |
rājānaṃ aśapat kruddho rakṣo hyevaṃ bhaviṣyasi

रक्षःकृतं तद्विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् ।
सोऽपि अपोऽञ्जलिनादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः

rakṣaḥkṛtaṃ tadviditvā cakre dvādaśavārṣikam |
so'pi apo'ñjalinādāya guruṃ śaptuṃ samudyataḥ

वारितो मदयन्त्यापो रुशतीः पादयोर्जहौ ।
दिशः खमवनीं सर्वं पश्यन् जीवमयं नृपः

vārito madayantyāpo ruśatīḥ pādayorjahau |
diśaḥ khamavanīṃ sarvaṃ paśyan jīvamayaṃ nṛpaḥ

राक्षसं भावमापन्नः पादे कल्माषतां गतः ।
व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ

rākṣasaṃ bhāvamāpannaḥ pāde kalmāṣatāṃ gataḥ |
vyavāyakāle dadṛśe vanaukodampatī dvijau

क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् ।
न भवान् राक्षसः साक्षात् इक्ष्वाकूणां महारथः

kṣudhārto jagṛhe vipraṃ tatpatnyāhākṛtārthavat |
na bhavān rākṣasaḥ sākṣāt ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ

मदयन्त्याः पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि ।
देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम्

madayantyāḥ patirvīra nādharmaṃ kartumarhasi |
dehi me'patyakāmāyā akṛtārthaṃ patiṃ dvijam

देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थदः ।
तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते

deho'yaṃ mānuṣo rājan puruṣasyākhilārthadaḥ |
tasmādasya vadho vīra sarvārthavadha ucyate

एष हि ब्राह्मणो विद्वान् तपःशीलगुणान्वितः ।
आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् ।
सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणैः

eṣa hi brāhmaṇo vidvān tapaḥśīlaguṇānvitaḥ |
ārirādhayiṣurbrahma mahāpuruṣasaṃjñitam |
sarvabhūtātmabhāvena bhūteṣvantarhitaṃ guṇaiḥ

सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद् विभो ।
कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मजः

so'yaṃ brahmarṣivaryaste rājarṣipravarād vibho |
kathamarhati dharmajña vadhaṃ piturivātmajaḥ

तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिनः ।
कथं वधं यथा बभ्रोः मन्यते सन्मतो भवान्

tasya sādhorapāpasya bhrūṇasya brahmavādinaḥ |
kathaṃ vadhaṃ yathā babhroḥ manyate sanmato bhavān

यइ अयं क्रियते भक्षः तर्हि मां खाद पूर्वतः ।
न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा

yai ayaṃ kriyate bhakṣaḥ tarhi māṃ khāda pūrvataḥ |
na jīviṣye vinā yena kṣaṇaṃ ca mṛtakaṃ yathā

एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् ।
व्याघ्रः पशुमिवाखादत् सौदासः शापमोहितः

evaṃ karuṇabhāṣiṇyā vilapantyā anāthavat |
vyāghraḥ paśumivākhādat saudāsaḥ śāpamohitaḥ

ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् ।
शोचन्ति आत्मानमुर्वीशं अशपत् कुपिता सती

brāhmaṇī vīkṣya didhiṣuṃ puruṣādena bhakṣitam |
śocanti ātmānamurvīśaṃ aśapat kupitā satī

यस्मान्मे भक्षितः पाप कामार्तायाः पतिस्त्वया ।
तवापि मृत्युः आधानाद् अकृतप्रज्ञ दर्शितः

yasmānme bhakṣitaḥ pāpa kāmārtāyāḥ patistvayā |
tavāpi mṛtyuḥ ādhānād akṛtaprajña darśitaḥ

एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा ।
तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता

evaṃ mitrasahaṃ śaptvā patilokaparāyaṇā |
tadasthīni samiddhe'gnau prāsya bharturgatiṃ gatā

विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यतः ।
विज्ञाय ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारितः

viśāpo dvādaśābdānte maithunāya samudyataḥ |
vijñāya brāhmaṇīśāpaṃ mahiṣyā sa nivāritaḥ

अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजाः ।
वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात्

ata ūrdhvaṃ sa tatyāja strīsukhaṃ karmaṇāprajāḥ |
vasiṣṭhastadanujñāto madayantyāṃ prajāmadhāt

सा वै सप्त समा गर्भं अबिभ्रन्न व्यजायत ।
जघ्नेऽश्मनोदरं तस्याः सोऽश्मकस्तेन कथ्यते

sā vai sapta samā garbhaṃ abibhranna vyajāyata |
jaghne'śmanodaraṃ tasyāḥ so'śmakastena kathyate

अश्मकान् मूलको जज्ञे यः स्त्रीभिः परिरक्षितः ।
नारीकवच इत्युक्तो निःक्षत्रे मूलकोऽभवत्

aśmakān mūlako jajñe yaḥ strībhiḥ parirakṣitaḥ |
nārīkavaca ityukto niḥkṣatre mūlako'bhavat

ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्ततः ।
राजा विश्वसहो यस्य खट्वांगश्चक्रवर्त्यभूत्

tato daśarathastasmāt putra aiḍaviḍistataḥ |
rājā viśvasaho yasya khaṭvāṃgaścakravartyabhūt

यो देवैरर्थितो दैत्यान् अवधीद् युधि दुर्जयः ।
मुहूर्तं आयुः ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मनः

yo devairarthito daityān avadhīd yudhi durjayaḥ |
muhūrtaṃ āyuḥ jñātvaitya svapuraṃ sandadhe manaḥ

न मे ब्रह्मकुलात् प्राणाः कुलदैवान्न चात्मजाः ।
न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभाः

na me brahmakulāt prāṇāḥ kuladaivānna cātmajāḥ |
na śriyo na mahī rājyaṃ na dārāścātivallabhāḥ

न बाल्येऽपि मतिर्मह्यं अधर्मे रमते क्वचित् ।
नापश्यं उत्तमश्लोकात् अन्यत् किञ्चन वस्त्वहम्

na bālye'pi matirmahyaṃ adharme ramate kvacit |
nāpaśyaṃ uttamaślokāt anyat kiñcana vastvaham

देवैः कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरैः ।
न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावनः

devaiḥ kāmavaro datto mahyaṃ tribhuvaneśvaraiḥ |
na vṛṇe tamahaṃ kāmaṃ bhūtabhāvanabhāvanaḥ

ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् ।
न विन्दन्ति प्रियं शश्वद् आत्मानं किमुतापरे

ye vikṣiptendriyadhiyo devāste svahṛdi sthitam |
na vindanti priyaṃ śaśvad ātmānaṃ kimutāpare

अथेशमायारचितेषु संगं
गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु ।
रूढं प्रकृत्यात्मनि विश्वकर्तुः
भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये

atheśamāyāraciteṣu saṃgaṃ
guṇeṣu gandharvapuropameṣu |
rūḍhaṃ prakṛtyātmani viśvakartuḥ
bhāvena hitvā tamahaṃ prapadye

इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया ।
हित्वान्यभावमज्ञानं ततः स्वं भावमास्थितः

iti vyavasito buddhyā nārāyaṇagṛhītayā |
hitvānyabhāvamajñānaṃ tataḥ svaṃ bhāvamāsthitaḥ

यत्तद्ब्रह्म परं सूक्ष्मं अशून्यं शून्यकल्पितम् ।
भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वताः

yattadbrahma paraṃ sūkṣmaṃ aśūnyaṃ śūnyakalpitam |
bhagavān vāsudeveti yaṃ gṛṇanti hi sātvatāḥ