अध्याय 24: यदुवंश और श्रीकृष्ण का आगमन

तस्यां विदर्भोऽजनयत्पुत्रौ नाम्ना कुशक्रथौ ।
तृतीयं रोमपादं च विदर्भकुलनन्दनम्

tasyāṃ vidarbho'janayatputrau nāmnā kuśakrathau |
tṛtīyaṃ romapādaṃ ca vidarbhakulanandanam

रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रोः कृतिरजायत ।
उशिकस्तत्सुतस्तस्माच्चेदिश्चैद्यादयो नृपाः

romapādasuto babhrurbabhroḥ kṛtirajāyata |
uśikastatsutastasmāccediścaidyādayo nṛpāḥ

क्रथस्य कुन्तिः पुत्रोऽभूद्वृष्णिस्तस्याथ निर्वृतिः ।
ततो दशार्हो नाम्नाभूत्तस्य व्योमः सुतस्ततः

krathasya kuntiḥ putro'bhūdvṛṣṇistasyātha nirvṛtiḥ |
tato daśārho nāmnābhūttasya vyomaḥ sutastataḥ

जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथः सुतः ।
ततो नवरथः पुत्रो जातो दशरथस्ततः

jīmūto vikṛtistasya yasya bhīmarathaḥ sutaḥ |
tato navarathaḥ putro jāto daśarathastataḥ

करम्भिः शकुनेः पुत्रो देवरातस्तदात्मजः ।
देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधुः कुरुवशादनुः

karambhiḥ śakuneḥ putro devarātastadātmajaḥ |
devakṣatrastatastasya madhuḥ kuruvaśādanuḥ

पुरुहोत्रस्त्वनोः पुत्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः ।
भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः

puruhotrastvanoḥ putrastasyāyuḥ sātvatastataḥ |
bhajamāno bhajirdivyo vṛṣṇirdevāvṛdho'ndhakaḥ

सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजश्च मारिष ।
भजमानस्य निम्लोचिः किङ्कणो धृष्टिरेव च

sātvatasya sutāḥ sapta mahābhojaśca māriṣa |
bhajamānasya nimlociḥ kiṅkaṇo dhṛṣṭireva ca

एकस्यामात्मजाः पत्न्यामन्यस्यां च त्रयः सुताः ।
शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो

ekasyāmātmajāḥ patnyāmanyasyāṃ ca trayaḥ sutāḥ |
śatājicca sahasrājidayutājiditi prabho

बभ्रुर्देवावृधसुतस्तयोः श्लोकौ पठन्त्यमू ।
यथैव शृणुमो दूरात्सम्पश्यामस्तथान्तिकात्

babhrurdevāvṛdhasutastayoḥ ślokau paṭhantyamū |
yathaiva śṛṇumo dūrātsampaśyāmastathāntikāt

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः ।
पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च षट्सहस्राणि चाष्ट च

babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devairdevāvṛdhaḥ samaḥ |
puruṣāḥ pañcaṣaṣṭiśca ṣaṭsahasrāṇi cāṣṭa ca

येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि ।
महाभोजोऽतिधर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये

ye'mṛtatvamanuprāptā babhrordevāvṛdhādapi |
mahābhojo'tidharmātmā bhojā āsaṃstadanvaye

वृष्णेः सुमित्रः पुत्रोऽभूद्युधाजिच्च परन्तप ।
शिनिस्तस्यानमित्रश्च निघ्नोऽभूदनमित्रतः

vṛṣṇeḥ sumitraḥ putro'bhūdyudhājicca parantapa |
śinistasyānamitraśca nighno'bhūdanamitrataḥ

सत्राजितः प्रसेनश्च निघ्नस्याथासतुः सुतौ ।
अनमित्रसुतो योऽन्यः शिनिस्तस्य च सत्यकः

satrājitaḥ prasenaśca nighnasyāthāsatuḥ sutau |
anamitrasuto yo'nyaḥ śinistasya ca satyakaḥ

युयुधानः सात्यकिर्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः ।
युगन्धरोऽनमित्रस्य वृष्णिः पुत्रोऽपरस्ततः

yuyudhānaḥ sātyakirvai jayastasya kuṇistataḥ |
yugandharo'namitrasya vṛṣṇiḥ putro'parastataḥ

श्वफल्कश्चित्ररथश्च गान्दिन्यां च श्वफल्कतः ।
अक्रूरप्रमुखा आसन्पुत्रा द्वादश विश्रुताः

śvaphalkaścitrarathaśca gāndinyāṃ ca śvaphalkataḥ |
akrūrapramukhā āsanputrā dvādaśa viśrutāḥ

आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद्गिरिः ।
धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः

āsaṅgaḥ sārameyaśca mṛduro mṛduvidgiriḥ |
dharmavṛddhaḥ sukarmā ca kṣetropekṣo'rimardanaḥ

शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश ।
तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वावक्रूरसुतावपि

śatrughno gandhamādaśca pratibāhuśca dvādaśa |
teṣāṃ svasā sucārākhyā dvāvakrūrasutāvapi

देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजाः ।
पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दनाः

devavānupadevaśca tathā citrarathātmajāḥ |
pṛthurvidūrathādyāśca bahavo vṛṣṇinandanāḥ

कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः ।
कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्ततः

kukuro bhajamānaśca śuciḥ kambalabarhiṣaḥ |
kukurasya suto vahnirvilomā tanayastataḥ

कपोतरोमा तस्यानुः सखा यस्य च तुम्बुरुः ।
अन्धकाद्दुन्दुभिस्तस्मादविद्योतः पुनर्वसुः

kapotaromā tasyānuḥ sakhā yasya ca tumburuḥ |
andhakāddundubhistasmādavidyotaḥ punarvasuḥ

।
तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ ।
देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजाः

|
tasyāhukaścāhukī ca kanyā caivāhukātmajau |
devakaścograsenaśca catvāro devakātmajāḥ

देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धनः ।
तेषां स्वसारः सप्तासन्धृतदेवादयो नृप

devavānupadevaśca sudevo devavardhanaḥ |
teṣāṃ svasāraḥ saptāsandhṛtadevādayo nṛpa

शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता ।
सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ताः

śāntidevopadevā ca śrīdevā devarakṣitā |
sahadevā devakī ca vasudeva uvāha tāḥ

कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः शङ्कुः सुहूस्तथा ।
राष्ट्रपालोऽथ धृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनयः

kaṃsaḥ sunāmā nyagrodhaḥ kaṅkaḥ śaṅkuḥ suhūstathā |
rāṣṭrapālo'tha dhṛṣṭiśca tuṣṭimānaugrasenayaḥ

कंसा कंसवती कङ्का शूरभू राष्टपालिका ।
उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रियः

kaṃsā kaṃsavatī kaṅkā śūrabhū rāṣṭapālikā |
ugrasenaduhitaro vasudevānujastriyaḥ

शूरो विदूरथादासीद्भजमानस्तु तत्सुतः ।
शिनिस्तस्मात्स्वयं भोजो हृदिकस्तत्सुतो मतः

śūro vidūrathādāsīdbhajamānastu tatsutaḥ |
śinistasmātsvayaṃ bhojo hṛdikastatsuto mataḥ

देवमीढः शतधनुः कृतवर्मेति तत्सुताः ।
देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत्

devamīḍhaḥ śatadhanuḥ kṛtavarmeti tatsutāḥ |
devamīḍhasya śūrasya māriṣā nāma patnyabhūt

तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् ।
वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम्

tasyāṃ sa janayāmāsa daśa putrānakalmaṣān |
vasudevaṃ devabhāgaṃ devaśravasamānakam

सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम् ।
देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि

sṛñjayaṃ śyāmakaṃ kaṅkaṃ śamīkaṃ vatsakaṃ vṛkam |
devadundubhayo nedurānakā yasya janmani

वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् ।
पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः

vasudevaṃ hareḥ sthānaṃ vadantyānakadundubhim |
pṛthā ca śrutadevā ca śrutakīrtiḥ śrutaśravāḥ

राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्यः पञ्च कन्यकाः ।
कुन्तेः सख्युः पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात्

rājādhidevī caiteṣāṃ bhaginyaḥ pañca kanyakāḥ |
kunteḥ sakhyuḥ pitā śūro hyaputrasya pṛthāmadāt

साप दुर्वाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात् ।
तस्या वीर्यपरीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचिः

sāpa durvāsaso vidyāṃ devahūtīṃ pratoṣitāt |
tasyā vīryaparīkṣārthamājuhāva raviṃ śuciḥ

तदैवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मितमानसा ।
प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे

tadaivopāgataṃ devaṃ vīkṣya vismitamānasā |
pratyayārthaṃ prayuktā me yāhi deva kṣamasva me

अमोघं देवसन्दर्शमादधे त्वयि चात्मजम् ।
योनिर्यथा न दुष्येत कर्ताहं ते सुमध्यमे

amoghaṃ devasandarśamādadhe tvayi cātmajam |
yoniryathā na duṣyeta kartāhaṃ te sumadhyame

इति तस्यां स आधाय गर्भं सूर्यो दिवं गतः ।
सद्यः कुमारः सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्करः

iti tasyāṃ sa ādhāya garbhaṃ sūryo divaṃ gataḥ |
sadyaḥ kumāraḥ sañjajñe dvitīya iva bhāskaraḥ

तं सात्यजन्नदीतोये कृच्छ्राल्लोकस्य बिभ्यती ।
प्रपितामहस्तामुवाह पाण्डुर्वै सत्यविक्रमः

taṃ sātyajannadītoye kṛcchrāllokasya bibhyatī |
prapitāmahastāmuvāha pāṇḍurvai satyavikramaḥ

श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशर्मा समग्रहीत् ।
यस्यामभूद्दन्तवक्र ऋषिशप्तो दितेः सुतः

śrutadevāṃ tu kārūṣo vṛddhaśarmā samagrahīt |
yasyāmabhūddantavakra ṛṣiśapto diteḥ sutaḥ

कैकेयो धृष्टकेतुश्च श्रुतकीर्तिमविन्दत ।
सन्तर्दनादयस्तस्यां पञ्चासन्कैकयाः सुताः

kaikeyo dhṛṣṭaketuśca śrutakīrtimavindata |
santardanādayastasyāṃ pañcāsankaikayāḥ sutāḥ

राजाधिदेव्यामावन्त्यौ जयसेनोऽजनिष्ट ह ।
दमघोषश्चेदिराजः श्रुतश्रवसमग्रहीत्

rājādhidevyāmāvantyau jayaseno'janiṣṭa ha |
damaghoṣaścedirājaḥ śrutaśravasamagrahīt

शिशुपालः सुतस्तस्याः कथितस्तस्य सम्भवः ।
देवभागस्य कंसायां चित्रकेतुबृहद्बलौ

śiśupālaḥ sutastasyāḥ kathitastasya sambhavaḥ |
devabhāgasya kaṃsāyāṃ citraketubṛhadbalau

कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीर इषुमांस्तथा ।
बकः कङ्कात्तु कङ्कायां सत्यजित्पुरुजित्तथा

kaṃsavatyāṃ devaśravasaḥ suvīra iṣumāṃstathā |
bakaḥ kaṅkāttu kaṅkāyāṃ satyajitpurujittathā

सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुर्मर्षणादिकान् ।
हरिकेशहिरण्याक्षौ शूरभूम्यां च श्यामकः

sṛñjayo rāṣṭrapālyāṃ ca vṛṣadurmarṣaṇādikān |
harikeśahiraṇyākṣau śūrabhūmyāṃ ca śyāmakaḥ

मिश्रकेश्यामप्सरसि वृकादीन्वत्सकस्तथा ।
तक्षपुष्करशालादीन्दुर्वाक्ष्यां वृक आदधे

miśrakeśyāmapsarasi vṛkādīnvatsakastathā |
takṣapuṣkaraśālādīndurvākṣyāṃ vṛka ādadhe

सुमित्रार्जुनपालादीन्समीकात्तु सुदामनी ।
आनकः कर्णिकायां वै ऋतधामाजयावपि

sumitrārjunapālādīnsamīkāttu sudāmanī |
ānakaḥ karṇikāyāṃ vai ṛtadhāmājayāvapi

पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला ।
देवकीप्रमुखाश्चासन्पत्न्य आनकदुन्दुभेः

pauravī rohiṇī bhadrā madirā rocanā ilā |
devakīpramukhāścāsanpatnya ānakadundubheḥ

बलं गदं सारणं च दुर्मदं विपुलं ध्रुवम् ।
वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत्

balaṃ gadaṃ sāraṇaṃ ca durmadaṃ vipulaṃ dhruvam |
vasudevastu rohiṇyāṃ kṛtādīnudapādayat

सुभद्रो भद्र बाहुश्च दुर्मदो भद्र एव च ।
पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन्

subhadro bhadra bāhuśca durmado bhadra eva ca |
pauravyāstanayā hyete bhūtādyā dvādaśābhavan

नन्दोपनन्दकृतक शूराद्या मदिरात्मजाः ।
कौशल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम्

nandopanandakṛtaka śūrādyā madirātmajāḥ |
kauśalyā keśinaṃ tvekamasūta kulanandanam

रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादयः ।
इलायामुरुवल्कादीन्यदुमुख्यानजीजनत्

rocanāyāmato jātā hastahemāṅgadādayaḥ |
ilāyāmuruvalkādīnyadumukhyānajījanat

विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभेः ।
शान्तिदेवात्मजा राजन्प्रशमप्रसितादयः

vipṛṣṭho dhṛtadevāyāmeka ānakadundubheḥ |
śāntidevātmajā rājanpraśamaprasitādayaḥ

राजन्यकल्पवर्षाद्या उपदेवासुता दश ।
वसुहंससुवंशाद्याः श्रीदेवायास्तु षट्सुताः

rājanyakalpavarṣādyā upadevāsutā daśa |
vasuhaṃsasuvaṃśādyāḥ śrīdevāyāstu ṣaṭsutāḥ

देवरक्षितया लब्धा नव चात्र गदादयः ।
वसुदेवः सुतानष्टावादधे सहदेवया

devarakṣitayā labdhā nava cātra gadādayaḥ |
vasudevaḥ sutānaṣṭāvādadhe sahadevayā

प्रवरश्रतमुख्यांश्च साक्षाद्धर्मो वसूनिव ।
वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत्

pravaraśratamukhyāṃśca sākṣāddharmo vasūniva |
vasudevastu devakyāmaṣṭa putrānajījanat

कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीः ।
ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम्

kīrtimantaṃ suṣeṇaṃ ca bhadrasenamudāradhīḥ |
ṛjuṃ sammardanaṃ bhadraṃ saṅkarṣaṇamahīśvaram

अष्टमस्तु तयोरासीत्स्वयमेव हरिः किल ।
सुभद्रा च महाभागा तव राजन्पितामही

aṣṭamastu tayorāsītsvayameva hariḥ kila |
subhadrā ca mahābhāgā tava rājanpitāmahī

यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः ।
तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः

yadā yadā hi dharmasya kṣayo vṛddhiśca pāpmanaḥ |
tadā tu bhagavānīśa ātmānaṃ sṛjate hariḥ

न ह्यस्य जन्मनो हेतुः कर्मणो वा महीपते ।
आत्ममायां विनेशस्य परस्य द्र ष्टुरात्मनः

na hyasya janmano hetuḥ karmaṇo vā mahīpate |
ātmamāyāṃ vineśasya parasya dra ṣṭurātmanaḥ

यन्मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि ।
अनुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते

yanmāyāceṣṭitaṃ puṃsaḥ sthityutpattyapyayāya hi |
anugrahastannivṛtterātmalābhāya ceṣyate

अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनैः ।
भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यमः

akṣauhiṇīnāṃ patibhirasurairnṛpalāñchanaiḥ |
bhuva ākramyamāṇāyā abhārāya kṛtodyamaḥ

कर्माण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरैः ।
सहसङ्कर्षणश्चक्रे भगवान्मधुसूदनः

karmāṇyaparimeyāṇi manasāpi sureśvaraiḥ |
sahasaṅkarṣaṇaścakre bhagavānmadhusūdanaḥ

कलौ जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमोनुदम् ।
अनुग्रहाय भक्तानां सुपुण्यं व्यतनोद्यशः

kalau janiṣyamāṇānāṃ duḥkhaśokatamonudam |
anugrahāya bhaktānāṃ supuṇyaṃ vyatanodyaśaḥ

यस्मिन्सत्कर्णपीयुषे यशस्तीर्थवरे सकृत् ।
श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कर्मवासनाम्

yasminsatkarṇapīyuṣe yaśastīrthavare sakṛt |
śrotrāñjalirupaspṛśya dhunute karmavāsanām

भोजवृष्ण्यन्धकमधु शूरसेनदशार्हकैः ।
श्लाघनीयेहितः शश्वत्कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः

bhojavṛṣṇyandhakamadhu śūrasenadaśārhakaiḥ |
ślāghanīyehitaḥ śaśvatkurusṛñjayapāṇḍubhiḥ

स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया ।
नृलोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया

snigdhasmitekṣitodārairvākyairvikramalīlayā |
nṛlokaṃ ramayāmāsa mūrtyā sarvāṅgaramyayā

यस्याननं मकरकुण्डलचारुकर्ण भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम् ।
नित्योत्सवं न ततृपुर्दृशिभिः पिबन्त्यो नार्यो नराश्च मुदिताः कुपिता निमेश्च

yasyānanaṃ makarakuṇḍalacārukarṇa bhrājatkapolasubhagaṃ savilāsahāsam |
nityotsavaṃ na tatṛpurdṛśibhiḥ pibantyo nāryo narāśca muditāḥ kupitā nimeśca

जातो गतः पितृगृहाद्व्रजमेधितार्थो हत्वा रिपून्सुतशतानि कृतोरुदारः ।
उत्पाद्य तेषु पुरुषः क्रतुभिः समीजे आत्मानमात्मनिगमं प्रथयन्जनेषु

jāto gataḥ pitṛgṛhādvrajamedhitārtho hatvā ripūnsutaśatāni kṛtorudāraḥ |
utpādya teṣu puruṣaḥ kratubhiḥ samīje ātmānamātmanigamaṃ prathayanjaneṣu

पृथ्व्याः स वै गुरुभरं क्षपयन्कुरूणामन्तःसमुत्थकलिना युधि भूपचम्वः ।
दृष्ट्या विधूय विजये जयमुद्विघोष्य प्रोच्योद्धवाय च परं समगात्स्वधाम

pṛthvyāḥ sa vai gurubharaṃ kṣapayankurūṇāmantaḥsamutthakalinā yudhi bhūpacamvaḥ |
dṛṣṭyā vidhūya vijaye jayamudvighoṣya procyoddhavāya ca paraṃ samagātsvadhāma