अध्याय 1: परीक्षित की जिज्ञासा और कंस का आतंक

कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः ।
राज्ञां च उभयवंश्यानां चरितं परमाद्भुतम्

kathito vaṃśavistāro bhavatā somasūryayoḥ |
rājñāṃ ca ubhayavaṃśyānāṃ caritaṃ paramādbhutam

यदोश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम ।
तत्रांशेन अवतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस नः

yadośca dharmaśīlasya nitarāṃ munisattama |
tatrāṃśena avatīrṇasya viṣṇorvīryāṇi śaṃsa naḥ

अवतीर्य यदोर्वंशे भगवान् भूतभावनः ।
कृतवान् यानि विश्वात्मा तानि नो वद विस्तरात्

avatīrya yadorvaṃśe bhagavān bhūtabhāvanaḥ |
kṛtavān yāni viśvātmā tāni no vada vistarāt

निवृत्ततर्षैः उपगीयमानाद्
भवौषधात् श्रोत्रमनोऽभिरामात् ।
क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्
पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात्

nivṛttatarṣaiḥ upagīyamānād
bhavauṣadhāt śrotramano'bhirāmāt |
ka uttamaślokaguṇānuvādāt
pumān virajyeta vinā paśughnāt

पितामहा मे समरेऽमरञ्जयैः
देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलैः ।
दुरत्ययं कौरवसैन्यसागरं
कृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवाः

pitāmahā me samare'marañjayaiḥ
devavratādyātirathaistimiṅgilaiḥ |
duratyayaṃ kauravasainyasāgaraṃ
kṛtvātaran vatsapadaṃ sma yatplavāḥ

द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गं
सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् ।
जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रो
मातुश्च मे यः शरणं गतायाः

drauṇyastravipluṣṭamidaṃ madaṅgaṃ
santānabījaṃ kurupāṇḍavānām |
jugopa kukṣiṃ gata āttacakro
mātuśca me yaḥ śaraṇaṃ gatāyāḥ

वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजां
अन्तर्बहिः पूरुषकालरूपैः ।
प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं च
मायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन्

vīryāṇi tasyākhiladehabhājāṃ
antarbahiḥ pūruṣakālarūpaiḥ |
prayacchato mṛtyumutāmṛtaṃ ca
māyāmanuṣyasya vadasva vidvan

रोहिण्यास्तनयः प्रोक्तो रामः संकर्षणस्त्वया ।
देवक्या गर्भसंबंधः कुतो देहान्तरं विना

rohiṇyāstanayaḥ prokto rāmaḥ saṃkarṣaṇastvayā |
devakyā garbhasaṃbaṃdhaḥ kuto dehāntaraṃ vinā

कस्मात् मुकुन्दो भगवान् पितुर्गेहाद् व्रजं गतः ।
क्व वासं ज्ञातिभिः सार्धं कृतवान् सात्वतां पतिः

kasmāt mukundo bhagavān piturgehād vrajaṃ gataḥ |
kva vāsaṃ jñātibhiḥ sārdhaṃ kṛtavān sātvatāṃ patiḥ

व्रजे वसन् किं अकरोत् मधुपुर्यां च केशवः ।
भ्रातरं चावधीत् कंसं मातुः अद्धा अतदर्हणम्

vraje vasan kiṃ akarot madhupuryāṃ ca keśavaḥ |
bhrātaraṃ cāvadhīt kaṃsaṃ mātuḥ addhā atadarhaṇam

देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि वृष्णिभिः ।
यदुपुर्यां सहावात्सीत् पत्न्यः कत्यभवन् प्रभोः

dehaṃ mānuṣamāśritya kati varṣāṇi vṛṣṇibhiḥ |
yadupuryāṃ sahāvātsīt patnyaḥ katyabhavan prabhoḥ

एतत् अन्यच्च सर्वं मे मुने कृष्णविचेष्टितम् ।
वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ श्रद्दधानाय विस्तृतम्

etat anyacca sarvaṃ me mune kṛṣṇaviceṣṭitam |
vaktumarhasi sarvajña śraddadhānāya vistṛtam

नैषातिदुःसहा क्षुन्मां त्यक्तोदं अपि बाधते ।
पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोज अच्युतं हरिकथामृतम्

naiṣātiduḥsahā kṣunmāṃ tyaktodaṃ api bādhate |
pibantaṃ tvanmukhāmbhoja acyutaṃ harikathāmṛtam

एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादं ।
वैयासकिः स भगवान् अथ विष्णुरातम् ।
प्रत्यर्च्य कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नं ।
व्याहर्तुमारभत भागवतप्रधानः

evaṃ niśamya bhṛgunandana sādhuvādaṃ |
vaiyāsakiḥ sa bhagavān atha viṣṇurātam |
pratyarcya kṛṣṇacaritaṃ kalikalmaṣaghnaṃ |
vyāhartumārabhata bhāgavatapradhānaḥ

सम्यग्व्यवसिता बुद्धिः तव राजर्षिसत्तम ।
वासुदेवकथायां ते यज्जाता नैष्ठिकी रतिः

samyagvyavasitā buddhiḥ tava rājarṣisattama |
vāsudevakathāyāṃ te yajjātā naiṣṭhikī ratiḥ

वासुदेवकथाप्रश्नः पुरुषान् त्रीन् पुनाति हि ।
वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄन् तत्पादसलिलं यथा

vāsudevakathāpraśnaḥ puruṣān trīn punāti hi |
vaktāraṃ pṛcchakaṃ śrotṝn tatpādasalilaṃ yathā

भूमिः दृप्तनृपव्याज दैत्यानीकशतायुतैः ।
आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ

bhūmiḥ dṛptanṛpavyāja daityānīkaśatāyutaiḥ |
ākrāntā bhūribhāreṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau

गौर्भूत्वा अश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः ।
उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं स्वं अवोचत

gaurbhūtvā aśrumukhī khinnā krandantī karuṇaṃ vibhoḥ |
upasthitāntike tasmai vyasanaṃ svaṃ avocata

ब्रह्मा तद् उपधार्याथ सह देवैस्तया सह ।
जगाम स-त्रिनयनः तीरं क्षीरपयोनिधेः

brahmā tad upadhāryātha saha devaistayā saha |
jagāma sa-trinayanaḥ tīraṃ kṣīrapayonidheḥ

तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् ।
पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहितः

tatra gatvā jagannāthaṃ devadevaṃ vṛṣākapim |
puruṣaṃ puruṣasūktena upatasthe samāhitaḥ

गिरं समाधौ गगने समीरितां
निशम्य वेधास्त्रिदशानुवाच ह ।
गां पौरुषीं मे श्रृणुतामराः पुनः
विधीयतां आशु तथैव मा चिरम्

giraṃ samādhau gagane samīritāṃ
niśamya vedhāstridaśānuvāca ha |
gāṃ pauruṣīṃ me śrṛṇutāmarāḥ punaḥ
vidhīyatāṃ āśu tathaiva mā ciram

पुरैव पुंसा अवधृतो धराज्वरो
भवद्भिः अंशैः यदुषूपजन्यताम् ।
स यावद् उर्व्या भरं इश्वरेश्वरः
स्वकालशक्त्या क्षपयन् चरेद् भुवि

puraiva puṃsā avadhṛto dharājvaro
bhavadbhiḥ aṃśaiḥ yaduṣūpajanyatām |
sa yāvad urvyā bharaṃ iśvareśvaraḥ
svakālaśaktyā kṣapayan cared bhuvi

वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः ।
जनिष्यते तत्प्रियार्थं संभवन्तु सुरस्त्रियः

vasudevagṛhe sākṣād bhagavān puruṣaḥ paraḥ |
janiṣyate tatpriyārthaṃ saṃbhavantu surastriyaḥ

वासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्वराट् ।
अग्रतो भविता देवो हरेः प्रियचिकीर्षया

vāsudevakalānantaḥ sahasravadanaḥ svarāṭ |
agrato bhavitā devo hareḥ priyacikīrṣayā

विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितं जगत् ।
आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे संभविष्यति

viṣṇormāyā bhagavatī yayā sammohitaṃ jagat |
ādiṣṭā prabhuṇāṃśena kāryārthe saṃbhaviṣyati

इत्यादिश्यामरगणान् प्रजापतिपतिः विभुः ।
आश्वास्य च महीं गीर्भिः स्वधाम परमं ययौ

ityādiśyāmaragaṇān prajāpatipatiḥ vibhuḥ |
āśvāsya ca mahīṃ gīrbhiḥ svadhāma paramaṃ yayau

शूरसेनो यदुपतिः मथुरां आवसन् पुरीम् ।
माथुरान् शूरसेनांश्च विषयान् बुभुजे पुरा

śūraseno yadupatiḥ mathurāṃ āvasan purīm |
māthurān śūrasenāṃśca viṣayān bubhuje purā

राजधानी ततः साभूत् सर्वयादव भूभुजाम् ।
मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः

rājadhānī tataḥ sābhūt sarvayādava bhūbhujām |
mathurā bhagavān yatra nityaṃ sannihito hariḥ

तस्यां तु कर्हिचित् शौरिः वसुदेवः कृतोद्वहः ।
देवक्या सूर्यया सार्धं प्रयाणे रथमारुहत्

tasyāṃ tu karhicit śauriḥ vasudevaḥ kṛtodvahaḥ |
devakyā sūryayā sārdhaṃ prayāṇe rathamāruhat

उग्रसेनसुतः कंसः स्वसुः प्रियचिकीर्षया ।
रश्मीन् हयानां जग्राह रौक्मै रथशतैर्वृतः

ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ svasuḥ priyacikīrṣayā |
raśmīn hayānāṃ jagrāha raukmai rathaśatairvṛtaḥ

चतुःशतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् ।
अश्वानां अयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम्

catuḥśataṃ pāribarhaṃ gajānāṃ hemamālinām |
aśvānāṃ ayutaṃ sārdhaṃ rathānāṃ ca triṣaṭśatam

दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलंकृते ।
दुहित्रे देवकः प्रादात् याने दुहितृवत्सलः

dāsīnāṃ sukumārīṇāṃ dve śate samalaṃkṛte |
duhitre devakaḥ prādāt yāne duhitṛvatsalaḥ

शंखतूर्यमृदंगाश्च नेदुः दुन्दुभयः समम् ।
प्रयाणप्रक्रमे तावत् वरवध्वोः सुमंगलम्

śaṃkhatūryamṛdaṃgāśca neduḥ dundubhayaḥ samam |
prayāṇaprakrame tāvat varavadhvoḥ sumaṃgalam

पथि प्रग्रहिणं कंसं आभाष्य आह अशरीरवाक् ।
अस्यास्त्वां अष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसे अबुध

pathi pragrahiṇaṃ kaṃsaṃ ābhāṣya āha aśarīravāk |
asyāstvāṃ aṣṭamo garbho hantā yāṃ vahase abudha

इत्युक्तः स खलः पापो भोजानां कुलपांसनः ।
भगिनीं हन्तुमारब्धः खड्गपाणिः कचेऽग्रहीत्

ityuktaḥ sa khalaḥ pāpo bhojānāṃ kulapāṃsanaḥ |
bhaginīṃ hantumārabdhaḥ khaḍgapāṇiḥ kace'grahīt

तं जुगुप्सितकर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् ।
वसुदेवो महाभाग उवाच परिसान्त्वयन्

taṃ jugupsitakarmāṇaṃ nṛśaṃsaṃ nirapatrapam |
vasudevo mahābhāga uvāca parisāntvayan

श्लाघनीयगुणः शूरैः भवान् भोज-यशस्करः ।
स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियं उद्वाहपर्वणि

ślāghanīyaguṇaḥ śūraiḥ bhavān bhoja-yaśaskaraḥ |
sa kathaṃ bhaginīṃ hanyāt striyaṃ udvāhaparvaṇi

मृत्युर्जन्मवतां वीर देहेन सह जायते ।
अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुवः

mṛtyurjanmavatāṃ vīra dehena saha jāyate |
adya vābdaśatānte vā mṛtyurvai prāṇināṃ dhruvaḥ

देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवशः ।
देहान्तरं अनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपुः

dehe pañcatvamāpanne dehī karmānugo'vaśaḥ |
dehāntaraṃ anuprāpya prāktanaṃ tyajate vapuḥ

व्रजन् तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति ।
यथा तृणजलूकैवं देही कर्मगतिं गतः

vrajan tiṣṭhan padaikena yathaivaikena gacchati |
yathā tṛṇajalūkaivaṃ dehī karmagatiṃ gataḥ

स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशं
मनोरथेन अभिनिविष्टचेतनः ।
दृष्टश्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन्
प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृतिः

svapne yathā paśyati dehamīdṛśaṃ
manorathena abhiniviṣṭacetanaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ manasānucintayan
prapadyate tat kimapi hyapasmṛtiḥ

यतो यतो धावति दैवचोदितं
मनो विकारात्मकमाप पञ्चसु ।
गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौ
प्रपद्यमानः सह तेन जायते

yato yato dhāvati daivacoditaṃ
mano vikārātmakamāpa pañcasu |
guṇeṣu māyāraciteṣu dehyasau
prapadyamānaḥ saha tena jāyate

ज्योतिर्यथैव उदकपार्थिवेष्वदः ।
समीरवेगानुगतं विभाव्यते ।
एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान् ।
गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति

jyotiryathaiva udakapārthiveṣvadaḥ |
samīravegānugataṃ vibhāvyate |
evaṃ svamāyāraciteṣvasau pumān |
guṇeṣu rāgānugato vimuhyati

तस्मात् न कस्यचिद् द्रोहं आचरेत् स तथाविधः ।
आत्मनः क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम्

tasmāt na kasyacid drohaṃ ācaret sa tathāvidhaḥ |
ātmanaḥ kṣemamanvicchan drogdhurvai parato bhayam

एषा तव अनुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा ।
हन्तुं नार्हसि कल्याणीं इमां त्वं दीनवत्सलः

eṣā tava anujā bālā kṛpaṇā putrikopamā |
hantuṃ nārhasi kalyāṇīṃ imāṃ tvaṃ dīnavatsalaḥ

एवं स सामभिर्भेदैः बोध्यमानोऽपि दारुणः ।
न न्यवर्तत कौरव्य पुरुषादान् अनुव्रतः

evaṃ sa sāmabhirbhedaiḥ bodhyamāno'pi dāruṇaḥ |
na nyavartata kauravya puruṣādān anuvrataḥ

निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकदुन्दुभिः ।
प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुं इदं तत्रान्वपद्यत

nirbandhaṃ tasya taṃ jñātvā vicintyānakadundubhiḥ |
prāptaṃ kālaṃ prativyoḍhuṃ idaṃ tatrānvapadyata

मृत्युर्बुद्धिमतापोह्यो यावद्बुद्धिबलोदयम् ।
यद्यसौ न निवर्तेत नापराधोऽस्ति देहिनः

mṛtyurbuddhimatāpohyo yāvadbuddhibalodayam |
yadyasau na nivarteta nāparādho'sti dehinaḥ

प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणां इमाम् ।
सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत्

pradāya mṛtyave putrān mocaye kṛpaṇāṃ imām |
sutā me yadi jāyeran mṛtyurvā na mriyeta cet

विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर्धातुः दुरत्यया ।
उपस्थितो निवर्तेत निवृत्तः पुनरापतेत्

viparyayo vā kiṃ na syād gatirdhātuḥ duratyayā |
upasthito nivarteta nivṛttaḥ punarāpatet

अग्नेर्यथा दारुवियोगयोगयोः
अदृष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति ।
एवं हि जन्तोरपि दुर्विभाव्यः
शरीर संयोगवियोगहेतुः

agneryathā dāruviyogayogayoḥ
adṛṣṭato'nyanna nimittamasti |
evaṃ hi jantorapi durvibhāvyaḥ
śarīra saṃyogaviyogahetuḥ

एवं विमृश्य तं पापं यावद् आत्मनिदर्शनम् ।
पूजयामास वै शौरिः बहुमानपुरःसरम्

evaṃ vimṛśya taṃ pāpaṃ yāvad ātmanidarśanam |
pūjayāmāsa vai śauriḥ bahumānapuraḥsaram

प्रसन्न वदनाम्भोजो नृशंसं निरपत्रपम् ।
मनसा दूयमानेन विहसन् इदमब्रवीत्

prasanna vadanāmbhojo nṛśaṃsaṃ nirapatrapam |
manasā dūyamānena vihasan idamabravīt

न ह्यस्यास्ते भयं सौम्य यद् वाक् आहाशरीरिणी ।
पुत्रान् समर्पयिष्येऽस्या यतस्ते भयमुत्थितम्

na hyasyāste bhayaṃ saumya yad vāk āhāśarīriṇī |
putrān samarpayiṣye'syā yataste bhayamutthitam

स्वसुर्वधात् निववृते कंसः तद्वाक्यसारवित् ।
वसुदेवोऽपि तं प्रीतः प्रशस्य प्राविशद् गृहम्

svasurvadhāt nivavṛte kaṃsaḥ tadvākyasāravit |
vasudevo'pi taṃ prītaḥ praśasya prāviśad gṛham

अथ काल उपावृत्ते देवकी सर्वदेवता ।
पुत्रान् प्रसुषुवे चाष्टौ कन्यां चैवानुवत्सरम्

atha kāla upāvṛtte devakī sarvadevatā |
putrān prasuṣuve cāṣṭau kanyāṃ caivānuvatsaram

कीर्तिमन्तं प्रथमजं कंसायानकदुन्दुभिः ।
अर्पयामास कृच्छ्रेण सोऽनृताद् अतिविह्वलः

kīrtimantaṃ prathamajaṃ kaṃsāyānakadundubhiḥ |
arpayāmāsa kṛcchreṇa so'nṛtād ativihvalaḥ

किं दुःसहं नु साधूनां विदुषां किं अपेक्षितम् ।
किं अकार्यं कदर्याणां दुस्त्यजं किं धृतात्मनाम्

kiṃ duḥsahaṃ nu sādhūnāṃ viduṣāṃ kiṃ apekṣitam |
kiṃ akāryaṃ kadaryāṇāṃ dustyajaṃ kiṃ dhṛtātmanām

दृष्ट्वा समत्वं तत् शौरेः सत्ये चैव व्यवस्थितिम् ।
कंसस्तुष्टमना राजन् प्रहसन् इदमब्रवीत्

dṛṣṭvā samatvaṃ tat śaureḥ satye caiva vyavasthitim |
kaṃsastuṣṭamanā rājan prahasan idamabravīt

प्रतियातु कुमारोऽयं न ह्यस्मादस्ति मे भयम् ।
अष्टमाद् युवयोर्गर्भान् मृत्युर्मे विहितः किल

pratiyātu kumāro'yaṃ na hyasmādasti me bhayam |
aṣṭamād yuvayorgarbhān mṛtyurme vihitaḥ kila

तथेति सुतमादाय ययौ आनकदुन्दुभिः ।
नाभ्यनन्दत तद्वाक्यं असतोऽविजितात्मनः

tatheti sutamādāya yayau ānakadundubhiḥ |
nābhyanandata tadvākyaṃ asato'vijitātmanaḥ

नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषितः ।
वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रियः

nandādyā ye vraje gopā yāścāmīṣāṃ ca yoṣitaḥ |
vṛṣṇayo vasudevādyā devakyādyā yadustriyaḥ

सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत ।
ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसं अनुव्रताः

sarve vai devatāprāyā ubhayorapi bhārata |
jñātayo bandhusuhṛdo ye ca kaṃsaṃ anuvratāḥ

एतत् कंसाय भगवान् शशंसाभ्येत्य नारदः ।
भूमेर्भारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम्

etat kaṃsāya bhagavān śaśaṃsābhyetya nāradaḥ |
bhūmerbhārāyamāṇānāṃ daityānāṃ ca vadhodyamam

ऋषेः विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरान् इति ।
देवक्या गर्भसंभूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति

ṛṣeḥ vinirgame kaṃso yadūn matvā surān iti |
devakyā garbhasaṃbhūtaṃ viṣṇuṃ ca svavadhaṃ prati

देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे ।
जातं जातं अहन् पुत्रं तयोः अजनशंकया

devakīṃ vasudevaṃ ca nigṛhya nigaḍairgṛhe |
jātaṃ jātaṃ ahan putraṃ tayoḥ ajanaśaṃkayā

मातरं पितरं भ्रातॄन् सर्वांश्च सुहृदस्तथा ।
घ्नन्ति ह्यसुतृपो लुब्धा राजानः प्रायशो भुवि

mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn sarvāṃśca suhṛdastathā |
ghnanti hyasutṛpo lubdhā rājānaḥ prāyaśo bhuvi

आत्मानं इह सञ्जातं जानन् प्राग् विष्णुना हतम् ।
महासुरं कालनेमिं यदुभिः स व्यरुध्यत

ātmānaṃ iha sañjātaṃ jānan prāg viṣṇunā hatam |
mahāsuraṃ kālanemiṃ yadubhiḥ sa vyarudhyata

उग्रसेनं च पितरं यदुभोजान्धकाधिपम् ।
स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान् महाबलः

ugrasenaṃ ca pitaraṃ yadubhojāndhakādhipam |
svayaṃ nigṛhya bubhuje śūrasenān mahābalaḥ