अध्याय 23: अनु, द्रुह्यु, तुर्वसु और यदु के वंश

अनोः सभानरश्चक्षुः परोक्षश्च त्रयः सुताः ।
सभानरात् कालनरः सृञ्जयः तत्सुतस्ततः

anoḥ sabhānaraścakṣuḥ parokṣaśca trayaḥ sutāḥ |
sabhānarāt kālanaraḥ sṛñjayaḥ tatsutastataḥ

जनमेजयः तस्य पुत्रो महाशालो महामनाः ।
उशीनरः तितिक्षुश्च महामनस आत्मजौ

janamejayaḥ tasya putro mahāśālo mahāmanāḥ |
uśīnaraḥ titikṣuśca mahāmanasa ātmajau

शिबिर्वनः शमिर्दक्षः चत्वार् उशीनरात्मजाः ।
वृषादर्भः सुधीरश्च मद्रः केकय आत्मवान्

śibirvanaḥ śamirdakṣaḥ catvār uśīnarātmajāḥ |
vṛṣādarbhaḥ sudhīraśca madraḥ kekaya ātmavān

शिबेश्चत्वार एवासन् तितिक्षोश्च रुशद्रथः ।
ततो होमोऽथ सुतपा बलिः सुतपसोऽभवत्

śibeścatvāra evāsan titikṣośca ruśadrathaḥ |
tato homo'tha sutapā baliḥ sutapaso'bhavat

अंगवंगकलिंगाद्याः सुह्मपुण्ड्रान्ध्रसंज्ञिताः ।
जज्ञिरे दीर्घतमसो बलेः क्षेत्रे महीक्षितः

aṃgavaṃgakaliṃgādyāḥ suhmapuṇḍrāndhrasaṃjñitāḥ |
jajñire dīrghatamaso baleḥ kṣetre mahīkṣitaḥ

चक्रुः स्वनाम्ना विषयान् षडिमान् प्राच्यकांश्च ते ।
खनपानोऽङ्गतो जज्ञे तस्माद् दिविरथस्ततः

cakruḥ svanāmnā viṣayān ṣaḍimān prācyakāṃśca te |
khanapāno'ṅgato jajñe tasmād divirathastataḥ

सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजाः ।
रोमपाद इति ख्यातः तस्मै दशरथः सखा

suto dharmaratho yasya jajñe citraratho'prajāḥ |
romapāda iti khyātaḥ tasmai daśarathaḥ sakhā

शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छद् ऋष्यशृङ्ग उवाह याम् ।
देवेऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम्

śāntāṃ svakanyāṃ prāyacchad ṛṣyaśṛṅga uvāha yām |
deve'varṣati yaṃ rāmā āninyurhariṇīsutam

नाट्यसंगीतवादित्रैः विभ्रमालिंंगनार्हणैः ।
स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वतः

nāṭyasaṃgītavāditraiḥ vibhramāliṃṃganārhaṇaiḥ |
sa tu rājño'napatyasya nirūpyeṣṭiṃ marutvataḥ

प्रजामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजाः प्रजाः ।
चतुरंगो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुतः

prajāmadād daśaratho yena lebhe'prajāḥ prajāḥ |
caturaṃgo romapādāt pṛthulākṣastu tatsutaḥ

बृहद्रथो बृहत्कर्मा बृहद्भानुश्च तत्सुताः ।
आद्याद् बृहन्मनास्तस्मात् जयद्रथ उदाहृतः

bṛhadratho bṛhatkarmā bṛhadbhānuśca tatsutāḥ |
ādyād bṛhanmanāstasmāt jayadratha udāhṛtaḥ

विजयस्तस्य संभूत्यां ततो धृतिरजायत ।
ततो धृतव्रतस्तस्य सत्कर्माधिरथस्ततः

vijayastasya saṃbhūtyāṃ tato dhṛtirajāyata |
tato dhṛtavratastasya satkarmādhirathastataḥ

योऽसौ गंगातटे क्रीडन् मञ्जूषान्तर्गतं शिशुम् ।
कुन्त्यापविद्धं कानीनं अनपत्योऽकरोत्सुतम्

yo'sau gaṃgātaṭe krīḍan mañjūṣāntargataṃ śiśum |
kuntyāpaviddhaṃ kānīnaṃ anapatyo'karotsutam

वृषसेनः सुतस्तस्य कर्णस्य जगतीपते ।
द्रुह्योश्च तनयो बभ्रुः सेतुः तस्यात्मजस्ततः

vṛṣasenaḥ sutastasya karṇasya jagatīpate |
druhyośca tanayo babhruḥ setuḥ tasyātmajastataḥ

आरब्धस्तस्य गान्धारः तस्य धर्मस्ततो धृतः ।
धृतस्य दुर्मदस्तस्मात् प्रचेताः प्राचेतसः शतम्

ārabdhastasya gāndhāraḥ tasya dharmastato dhṛtaḥ |
dhṛtasya durmadastasmāt pracetāḥ prācetasaḥ śatam

म्लेच्छाधिपतयोऽभूवन् उदीचीं दिशमाश्रिताः ।
तुर्वसोश्च सुतो वह्निः वह्नेर्भर्गोऽथ भानुमान्

mlecchādhipatayo'bhūvan udīcīṃ diśamāśritāḥ |
turvasośca suto vahniḥ vahnerbhargo'tha bhānumān

त्रिभानुस्तत्सुतोऽस्यापि करन्धम उदारधीः ।
मरुतस्तत्सुतोऽपुत्रः पुत्रं पौरवमन्वभूत्

tribhānustatsuto'syāpi karandhama udāradhīḥ |
marutastatsuto'putraḥ putraṃ pauravamanvabhūt

दुष्मन्तः स पुनर्भेजे स्व वंशं राज्यकामुकः ।
ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ

duṣmantaḥ sa punarbheje sva vaṃśaṃ rājyakāmukaḥ |
yayāterjyeṣṭhaputrasya yadorvaṃśaṃ nararṣabha

वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम् ।
यदोर्वंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

varṇayāmi mahāpuṇyaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām |
yadorvaṃśaṃ naraḥ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate

यत्रावतीर्णो भगवान् परमात्मा नराकृतिः ।
यदोः सहस्रजित्क्रोष्टा नलो रिपुरिति श्रुताः

yatrāvatīrṇo bhagavān paramātmā narākṛtiḥ |
yadoḥ sahasrajitkroṣṭā nalo ripuriti śrutāḥ

चत्वारः सूनवस्तत्र शतजित् प्रथमात्मजः ।
महाहयो रेणुहयो हैहयश्चेति तत्सुताः

catvāraḥ sūnavastatra śatajit prathamātmajaḥ |
mahāhayo reṇuhayo haihayaśceti tatsutāḥ

धर्मस्तु हैहयसुतो नेत्रः कुन्तेः पिता ततः ।
सोहञ्जिरभवत् कुन्तेः महिष्मान् भद्रसेनकः

dharmastu haihayasuto netraḥ kunteḥ pitā tataḥ |
sohañjirabhavat kunteḥ mahiṣmān bhadrasenakaḥ

दुर्मदो भद्रसेनस्य धनकः कृतवीर्यसूः ।
कृताग्निः कृतवर्मा च कृतौजा धनकात्मजाः

durmado bhadrasenasya dhanakaḥ kṛtavīryasūḥ |
kṛtāgniḥ kṛtavarmā ca kṛtaujā dhanakātmajāḥ

अर्जुनः कृतवीर्यस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् ।
दत्तात्रेयात् हरेरंशात् प्राप्तयोगमहागुणः

arjunaḥ kṛtavīryasya saptadvīpeśvaro'bhavat |
dattātreyāt hareraṃśāt prāptayogamahāguṇaḥ

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः ।
यज्ञदानतपोयोग श्रुतवीर्यदयादिभिः

na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ |
yajñadānatapoyoga śrutavīryadayādibhiḥ

पञ्चाशीति सहस्राणि ह्यव्याहतबलः समाः ।
अनष्टवित्तस्मरणो बुभुजेऽक्षय्यषड्वसु

pañcāśīti sahasrāṇi hyavyāhatabalaḥ samāḥ |
anaṣṭavittasmaraṇo bubhuje'kṣayyaṣaḍvasu

तस्य पुत्रसहस्रेषु पञ्चैवोर्वरिता मृधे ।
जयध्वजः शूरसेनो वृषभो मधुरूर्जितः

tasya putrasahasreṣu pañcaivorvaritā mṛdhe |
jayadhvajaḥ śūraseno vṛṣabho madhurūrjitaḥ

जयध्वजात् तालजंघ तस्य पुत्रशतं त्वभूत् ।
क्षत्रं यत् तालजंघाख्यं और्वतेजोपसंहृतम्

jayadhvajāt tālajaṃgha tasya putraśataṃ tvabhūt |
kṣatraṃ yat tālajaṃghākhyaṃ aurvatejopasaṃhṛtam

तेषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रो वृष्णिः पुत्रो मधोः स्मृतः ।
तस्य पुत्रशतं त्वासीत् वृष्णिज्येष्ठं यतः कुलम्

teṣāṃ jyeṣṭho vītihotro vṛṣṇiḥ putro madhoḥ smṛtaḥ |
tasya putraśataṃ tvāsīt vṛṣṇijyeṣṭhaṃ yataḥ kulam

माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेति संज्ञिताः ।
यदुपुत्रस्य च क्रोष्टोः पुत्रो वृजिनवांस्ततः

mādhavā vṛṣṇayo rājan yādavāśceti saṃjñitāḥ |
yaduputrasya ca kroṣṭoḥ putro vṛjinavāṃstataḥ

स्वाहितोऽतो रुशेकुर्वै तस्य चित्ररथस्ततः ।
शशबिन्दुर्महायोगी महाभागो महानभूत्

svāhito'to ruśekurvai tasya citrarathastataḥ |
śaśabindurmahāyogī mahābhāgo mahānabhūt

चतुर्दशमहारत्नः चक्रवर्ति अपराजितः ।
तस्य पत्नीसहस्राणां दशानां सुमहायशाः

caturdaśamahāratnaḥ cakravarti aparājitaḥ |
tasya patnīsahasrāṇāṃ daśānāṃ sumahāyaśāḥ

दशलक्षसहस्राणि पुत्राणां तास्वजीजनत् ।
तेषां तु षट्प्रधानानां पृथुश्रवस आत्मजः

daśalakṣasahasrāṇi putrāṇāṃ tāsvajījanat |
teṣāṃ tu ṣaṭpradhānānāṃ pṛthuśravasa ātmajaḥ

धर्मो नामोशना तस्य हयमेधशतस्य याट् ।
तत्सुतो रुचकस्तस्य पञ्चासन्नात्मजाः श्रृणु

dharmo nāmośanā tasya hayamedhaśatasya yāṭ |
tatsuto rucakastasya pañcāsannātmajāḥ śrṛṇu

पुरुजित् रुक्म रुक्मेषु पृथु ज्यामघ संज्ञिताः ।
ज्यामघस्त्वप्रजोऽप्यन्यां भार्यां शैब्यापतिर्भयात्

purujit rukma rukmeṣu pṛthu jyāmagha saṃjñitāḥ |
jyāmaghastvaprajo'pyanyāṃ bhāryāṃ śaibyāpatirbhayāt

नाविन्दत् शत्रुभवनाद् भोज्यां कन्यामहारषीत् ।
रथस्थां तां निरीक्ष्याह शैब्या पतिममर्षिता

nāvindat śatrubhavanād bhojyāṃ kanyāmahāraṣīt |
rathasthāṃ tāṃ nirīkṣyāha śaibyā patimamarṣitā

केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वै ।
स्नुषा तवेत्यभिहिते स्मयन्ती पतिमब्रवीत्

keyaṃ kuhaka matsthānaṃ rathamāropiteti vai |
snuṣā tavetyabhihite smayantī patimabravīt

अहं बन्ध्यासपत्नी च स्नुषा मे युज्यते कथम् ।
जनयिष्यसि यं राज्ञि तस्येयमुपयुज्यते

ahaṃ bandhyāsapatnī ca snuṣā me yujyate katham |
janayiṣyasi yaṃ rājñi tasyeyamupayujyate

अन्वमोदन्त तद्विश्वे देवाः पितर एव च ।
शैब्या गर्भं अधात्काले कुमारं सुषुवे शुभम् ।
स विदर्भ इति प्रोक्त उपयेमे स्नुषां सतीम्

anvamodanta tadviśve devāḥ pitara eva ca |
śaibyā garbhaṃ adhātkāle kumāraṃ suṣuve śubham |
sa vidarbha iti prokta upayeme snuṣāṃ satīm