अध्याय 18: ययाति, देवयानी, शर्मिष्ठा और पूरु का त्याग

यतिर्ययातिः संयातिः आयतिर्वियतिः कृतिः ।
षडिमे नहुषस्यासन् इन्द्रियाणीव देहिनः

yatiryayātiḥ saṃyātiḥ āyatirviyatiḥ kṛtiḥ |
ṣaḍime nahuṣasyāsan indriyāṇīva dehinaḥ

राज्यं नैच्छद् यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् ।
यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते

rājyaṃ naicchad yatiḥ pitrā dattaṃ tatpariṇāmavit |
yatra praviṣṭaḥ puruṣa ātmānaṃ nāvabudhyate

पितरि भ्रंशिते स्थानाद् इन्द्राण्या धर्षणाद् द्विजैः ।
प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृपः

pitari bhraṃśite sthānād indrāṇyā dharṣaṇād dvijaiḥ |
prāpite'jagaratvaṃ vai yayātirabhavannṛpaḥ

चतसृष्वादिशद् दिक्षु भ्रातॄन् भ्राता यवीयसः ।
कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वणः

catasṛṣvādiśad dikṣu bhrātṝn bhrātā yavīyasaḥ |
kṛtadāro jugoporvīṃ kāvyasya vṛṣaparvaṇaḥ

ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्यः क्षत्रबन्धुश्च नाहुषः ।
राजन्यविप्रयोः कस्माद् विवाहः प्रतिलोमकः

brahmarṣirbhagavān kāvyaḥ kṣatrabandhuśca nāhuṣaḥ |
rājanyaviprayoḥ kasmād vivāhaḥ pratilomakaḥ

एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका ।
सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी

ekadā dānavendrasya śarmiṣṭhā nāma kanyakā |
sakhīsahasrasaṃyuktā guruputryā ca bhāminī

देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसंकुले ।
व्यचरत् कलगीतालि नलिनीपुलिनेऽबला

devayānyā purodyāne puṣpitadrumasaṃkule |
vyacarat kalagītāli nalinīpuline'balā

ता जलाशयम आसाद्य कन्याः कमललोचनाः ।
तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रुः सिञ्चतीर्मिथः

tā jalāśayama āsādya kanyāḥ kamalalocanāḥ |
tīre nyasya dukūlāni vijahruḥ siñcatīrmithaḥ

वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् ।
सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिताः स्त्रियः

vīkṣya vrajantaṃ giriśaṃ saha devyā vṛṣasthitam |
sahasottīrya vāsāṃsi paryadhurvrīḍitāḥ striyaḥ

शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत् ।
स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानी इदमब्रवीत्

śarmiṣṭhājānatī vāso guruputryāḥ samavyayat |
svīyaṃ matvā prakupitā devayānī idamabravīt

अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कर्म ह्यसाम्प्रतम् ।
अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे

aho nirīkṣyatāmasyā dāsyāḥ karma hyasāmpratam |
asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śunīva haviradhvare

यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये ।
धार्यते यैरिह ज्योतिः शिवः पन्थाः प्रदर्शितः

yairidaṃ tapasā sṛṣṭaṃ mukhaṃ puṃsaḥ parasya ye |
dhāryate yairiha jyotiḥ śivaḥ panthāḥ pradarśitaḥ

यान् वन्दन्ति उपतिष्ठन्ते लोकनाथाः सुरेश्वराः ।
भगवानपि विश्वात्मा पावनः श्रीनिकेतनः

yān vandanti upatiṣṭhante lokanāthāḥ sureśvarāḥ |
bhagavānapi viśvātmā pāvanaḥ śrīniketanaḥ

वयं तत्रापि भृगवः शिष्योऽस्या नः पितासुरः ।
अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती

vayaṃ tatrāpi bhṛgavaḥ śiṣyo'syā naḥ pitāsuraḥ |
asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śūdro vedamivāsatī

एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीं अभाषत ।
रुषा श्वसन्ति उरंगीघ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा

evaṃ kṣipantīṃ śarmiṣṭhā guruputrīṃ abhāṣata |
ruṣā śvasanti uraṃgīghgīva dharṣitā daṣṭadacchadā

आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि ।
किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा

ātmavṛttamavijñāya katthase bahu bhikṣuki |
kiṃ na pratīkṣase'smākaṃ gṛhān balibhujo yathā

एवंविधैः सुपरुषैः क्षिप्त्वाऽऽचार्यसुतां सतीम् ।
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासे आदाय मन्युना

evaṃvidhaiḥ suparuṣaiḥ kṣiptvā''cāryasutāṃ satīm |
śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe vāse ādāya manyunā

तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् ।
प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह

tasyāṃ gatāyāṃ svagṛhaṃ yayātirmṛgayāṃ caran |
prāpto yadṛcchayā kūpe jalārthī tāṃ dadarśa ha

दत्त्वा स्वमुत्तरं वासः तस्यै राजा विवाससे ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिं उज्जहार दयापरः

dattvā svamuttaraṃ vāsaḥ tasyai rājā vivāsase |
gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ ujjahāra dayāparaḥ

तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा ।
राजन् त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय

taṃ vīramāhauśanasī premanirbharayā girā |
rājan tvayā gṛhīto me pāṇiḥ parapurañjaya

हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे ।
एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुषः ।
यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम

hastagrāho'paro mā bhūd gṛhītāyāstvayā hi me |
eṣa īśakṛto vīra sambandho nau na pauruṣaḥ |
yadidaṃ kūpamagnāyā bhavato darśanaṃ mama

न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज ।
कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद् यमशपं पुरा

na brāhmaṇo me bhavitā hastagrāho mahābhuja |
kacasya bārhaspatyasya śāpād yamaśapaṃ purā

ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मनः ।
मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वचः

yayātiranabhipretaṃ daivopahṛtamātmanaḥ |
manastu tadgataṃ buddhvā pratijagrāha tadvacaḥ

गते राजनि सा धीरे तत्र स्म रुदती पितुः ।
न्यवेदयत् ततः सर्वं उक्तं शर्मिष्ठया कृतम्

gate rājani sā dhīre tatra sma rudatī pituḥ |
nyavedayat tataḥ sarvaṃ uktaṃ śarmiṣṭhayā kṛtam

दुर्मना भगवान् काव्यः पौरोहित्यं विगर्हयन् ।
स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात्

durmanā bhagavān kāvyaḥ paurohityaṃ vigarhayan |
stuvan vṛttiṃ ca kāpotīṃ duhitrā sa yayau purāt

वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीक विवक्षितम् ।
गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयोः पतितः पथि

vṛṣaparvā tamājñāya pratyanīka vivakṣitam |
guruṃ prasādayan mūrdhnā pādayoḥ patitaḥ pathi

क्षणार्ध मन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गवः ।
कामोऽस्याः क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे

kṣaṇārdha manyurbhagavān śiṣyaṃ vyācaṣṭa bhārgavaḥ |
kāmo'syāḥ kriyatāṃ rājan naināṃ tyaktumihotsahe

तथेति अवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् ।
पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु

tatheti avasthite prāha devayānī manogatam |
pitrā dattā yato yāsye sānugā yātu māmanu

स्वानां तत् संकटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् ।
देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत्

svānāṃ tat saṃkaṭaṃ vīkṣya tadarthasya ca gauravam |
devayānīṃ paryacarat strīsahasreṇa dāsavat

नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना ।
तमाह राजन् शर्मिष्ठां आधास्तल्पे न कर्हिचित्

nāhuṣāya sutāṃ dattvā saha śarmiṣṭhayośanā |
tamāha rājan śarmiṣṭhāṃ ādhāstalpe na karhicit

विलोक्यौशनसीं राजन् शर्मिष्ठा सप्रजां क्वचित् ।
तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतौ सती

vilokyauśanasīṃ rājan śarmiṣṭhā saprajāṃ kvacit |
tameva vavre rahasi sakhyāḥ patimṛtau satī

राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् ।
स्मरन् शुक्रवचः काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत

rājaputryārthito'patye dharmaṃ cāvekṣya dharmavit |
smaran śukravacaḥ kāle diṣṭamevābhyapadyata

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata |
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

गर्भसंभवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी ।
देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता

garbhasaṃbhavamāsuryā bharturvijñāya māninī |
devayānī piturgehaṃ yayau krodhavimūrchitā

प्रियां अनुगतः कामी वचोभिः उपमन्त्रयन् ।
न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः

priyāṃ anugataḥ kāmī vacobhiḥ upamantrayan |
na prasādayituṃ śeke pādasaṃvāhanādibhiḥ

शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपूरुष ।
त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम्

śukrastamāha kupitaḥ strīkāmānṛtapūruṣa |
tvāṃ jarā viśatāṃ manda virūpakaraṇī nṛṇām

अतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते ।
व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति

atṛpto'smyadya kāmānāṃ brahman duhitari sma te |
vyatyasyatāṃ yathākāmaṃ vayasā yo'bhidhāsyati

इति लब्धव्यवस्थानः पुत्रं ज्येष्ठमवोचत ।
यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः

iti labdhavyavasthānaḥ putraṃ jyeṣṭhamavocata |
yado tāta pratīcchemāṃ jarāṃ dehi nijaṃ vayaḥ

मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् ।
वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः

mātāmahakṛtāṃ vatsa na tṛpto viṣayeṣvaham |
vayasā bhavadīyena raṃsye katipayāḥ samāḥ

नोत्सहे जरसा स्थातुं अन्तरा प्राप्तया तव ।
अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः

notsahe jarasā sthātuṃ antarā prāptayā tava |
aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ

तुर्वसुश्चोदितः पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत ।
प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः

turvasuścoditaḥ pitrā druhyuścānuśca bhārata |
pratyācakhyuradharmajñā hyanitye nityabuddhayaḥ

अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् ।
न त्वं अग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि

apṛcchat tanayaṃ pūruṃ vayasonaṃ guṇādhikam |
na tvaṃ agrajavad vatsa māṃ pratyākhyātumarhasi

को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान् ।
प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम्

ko nu loke manuṣyendra piturātmakṛtaḥ pumān |
pratikartuṃ kṣamo yasya prasādād vindate param

उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यमः ।
अधमोऽश्रद्धया कुर्याद् अकर्तोच्चरितं पितुः

uttamaścintitaṃ kuryāt proktakārī tu madhyamaḥ |
adhamo'śraddhayā kuryād akartoccaritaṃ pituḥ

इति प्रमुदितः पूरुः प्रत्यगृह्णाज्जरां पितुः ।
सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप

iti pramuditaḥ pūruḥ pratyagṛhṇājjarāṃ pituḥ |
so'pi tadvayasā kāmān yathāvajjujuṣe nṛpa

सप्तद्वीपपतिः सम्यक् पितृवत् पालयन् प्रजाः ।
यथोपजोषं विषयान् जुजुषेऽव्याहतेन्द्रियः

saptadvīpapatiḥ samyak pitṛvat pālayan prajāḥ |
yathopajoṣaṃ viṣayān jujuṣe'vyāhatendriyaḥ

देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग् देहवस्तुभिः ।
प्रेयसः परमां प्रीतिं उवाह प्रेयसी रहः

devayānyapyanudinaṃ manovāg dehavastubhiḥ |
preyasaḥ paramāṃ prītiṃ uvāha preyasī rahaḥ

अयजद् यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम्

ayajad yajñapuruṣaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
sarvadevamayaṃ devaṃ sarvavedamayaṃ harim

यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलिः ।
नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः

yasminnidaṃ viracitaṃ vyomnīva jaladāvaliḥ |
nāneva bhāti nābhāti svapnamāyāmanorathaḥ

तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् ।
नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम्

tameva hṛdi vinyasya vāsudevaṃ guhāśayam |
nārāyaṇamaṇīyāṃsaṃ nirāśīrayajat prabhum

एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैर्मनःसुखम् ।
विदधानोऽपि नातृप्यत् सार्वभौमः कदिन्द्रियैः

evaṃ varṣasahasrāṇi manaḥṣaṣṭhairmanaḥsukham |
vidadhāno'pi nātṛpyat sārvabhaumaḥ kadindriyaiḥ