अध्याय 19: ययाति की बकरे वाली गाथा और वैराग्य

स इत्थं आचरन् कामान् स्त्रैणोऽपह्नवमात्मनः ।
बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णो गाथामेतामगायत

sa itthaṃ ācaran kāmān straiṇo'pahnavamātmanaḥ |
buddhvā priyāyai nirviṇṇo gāthāmetāmagāyata

श्रृणु भार्गव्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि ।
धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिनः

śrṛṇu bhārgavyamūṃ gāthāṃ madvidhācaritāṃ bhuvi |
dhīrā yasyānuśocanti vane grāmanivāsinaḥ

बस्त एको वने कश्चिद् विचिन्वन् प्रियमात्मनः ।
ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम्

basta eko vane kaścid vicinvan priyamātmanaḥ |
dadarśa kūpe patitāṃ svakarmavaśagāmajām

तस्या उद्धरणोपायं बस्तः कामी विचिन्तयन् ।
व्यधत्त तीर्थमुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी

tasyā uddharaṇopāyaṃ bastaḥ kāmī vicintayan |
vyadhatta tīrthamuddhṛtya viṣāṇāgreṇa rodhasī

सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल ।
तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजाः कान्तकामिनीः

sottīrya kūpāt suśroṇī tameva cakame kila |
tayā vṛtaṃ samudvīkṣya bahvyo'jāḥ kāntakāminīḥ

पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् ।
स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धनः ।
रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत

pīvānaṃ śmaśrulaṃ preṣṭhaṃ mīḍhvāṃsaṃ yābhakovidam |
sa eko'javṛṣastāsāṃ bahvīnāṃ rativardhanaḥ |
reme kāmagrahagrasta ātmānaṃ nāvabudhyata

तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया ।
विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद् बस्तकर्म तत्

tameva preṣṭhatamayā ramamāṇamajānyayā |
vilokya kūpasaṃvignā nāmṛṣyad bastakarma tat

तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम् ।
इन्द्रियारामं उत्सृज्य स्वामिनं दुःखिता ययौ

taṃ durhṛdaṃ suhṛdrūpaṃ kāminaṃ kṣaṇasauhṛdam |
indriyārāmaṃ utsṛjya svāminaṃ duḥkhitā yayau

सोऽपि चानुगतः स्त्रैणः कृपणस्तां प्रसादितुम् ।
कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत् पथि संधितुम्

so'pi cānugataḥ straiṇaḥ kṛpaṇastāṃ prasāditum |
kurvanniḍaviḍākāraṃ nāśaknot pathi saṃdhitum

तस्य तत्र द्विजः कश्चित् अजास्वाम्यच्छिनद् रुषा ।
लम्बन्तं वृषणं भूयः सन्दधेऽर्थाय योगवित्

tasya tatra dvijaḥ kaścit ajāsvāmyacchinad ruṣā |
lambantaṃ vṛṣaṇaṃ bhūyaḥ sandadhe'rthāya yogavit

संबद्धवृषणः सोऽपि ह्यजया कूपलब्धया ।
कालं बहुतिथं भद्रे कामैर्नाद्यापि तुष्यति

saṃbaddhavṛṣaṇaḥ so'pi hyajayā kūpalabdhayā |
kālaṃ bahutithaṃ bhadre kāmairnādyāpi tuṣyati

तथाहं कृपणः सुभ्रु भवत्याः प्रेमयन्त्रितः ।
आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया

tathāhaṃ kṛpaṇaḥ subhru bhavatyāḥ premayantritaḥ |
ātmānaṃ nābhijānāmi mohitastava māyayā

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
न दुह्यन्ति मनःप्रीतिं पुंसः कामहतस्य ते

yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
na duhyanti manaḥprītiṃ puṃsaḥ kāmahatasya te

न जातु कामः कामानां उपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāṃ upabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमंगलम् ।
समदृष्टेस्तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣvamaṃgalam |
samadṛṣṭestadā puṃsaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिः जीर्यतो या न जीर्यते ।
तां तृष्णां दुःखनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत्

yā dustyajā durmatibhiḥ jīryato yā na jīryate |
tāṃ tṛṣṇāṃ duḥkhanivahāṃ śarmakāmo drutaṃ tyajet

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत् ।
बलवान् इन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति

mātrā svasrā duhitrā vā nāviviktāsano bhavet |
balavān indriyagrāmo vidvāṃsamapi karṣati

पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् सेवतोऽसकृत् ।
तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayān sevato'sakṛt |
tathāpi cānusavanaṃ tṛṣṇā teṣūpajāyate

तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्यध्याय मानसम् ।
निर्द्वन्द्वो निरहंकारः चरिष्यामि मृगैः सह

tasmādetāmahaṃ tyaktvā brahmaṇyadhyāya mānasam |
nirdvandvo nirahaṃkāraḥ cariṣyāmi mṛgaiḥ saha

दृष्टं श्रुतमसद् बुद्ध्वा नानुध्यायेन्न सन्दिशेत् ।
संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्वान् स आत्मदृक्

dṛṣṭaṃ śrutamasad buddhvā nānudhyāyenna sandiśet |
saṃsṛtiṃ cātmanāśaṃ ca tatra vidvān sa ātmadṛk

इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वयः ।
दत्त्वा स्वां जरसं तस्माद् आददे विगतस्पृहः

ityuktvā nāhuṣo jāyāṃ tadīyaṃ pūrave vayaḥ |
dattvā svāṃ jarasaṃ tasmād ādade vigataspṛhaḥ

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां द्रुह्युं दक्षिणतो यदुम् ।
प्रतीच्यां तुर्वसुं चक्र उदीच्यामनुमीश्वरम्

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ druhyuṃ dakṣiṇato yadum |
pratīcyāṃ turvasuṃ cakra udīcyāmanumīśvaram

भूमण्डलस्य सर्वस्य पूरुमर्हत्तमं विशाम् ।
अभिषिच्याग्रजान् तस्य वशे स्थाप्य वनं ययौ

bhūmaṇḍalasya sarvasya pūrumarhattamaṃ viśām |
abhiṣicyāgrajān tasya vaśe sthāpya vanaṃ yayau

आसेवितं वर्षपूगान् षड्वर्गं विषयेषु सः ।
क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विजः

āsevitaṃ varṣapūgān ṣaḍvargaṃ viṣayeṣu saḥ |
kṣaṇena mumuce nīḍaṃ jātapakṣa iva dvijaḥ

स तत्र निर्मुक्तसमस्तसंग
आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिंगः ।
परेऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे
लेभे गतिं भागवतीं प्रतीतः

sa tatra nirmuktasamastasaṃga
ātmānubhūtyā vidhutatriliṃgaḥ |
pare'male brahmaṇi vāsudeve
lebhe gatiṃ bhāgavatīṃ pratītaḥ

श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मनः ।
स्त्रीपुंसोः स्नेहवैक्लव्यात् परिहासमिवेरितम्

śrutvā gāthāṃ devayānī mene prastobhamātmanaḥ |
strīpuṃsoḥ snehavaiklavyāt parihāsamiveritam

सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् ।
विज्ञायेश्वर तन्त्राणां मायाविरचितं प्रभोः

sā sannivāsaṃ suhṛdāṃ prapāyāmiva gacchatām |
vijñāyeśvara tantrāṇāṃ māyāviracitaṃ prabhoḥ

सर्वत्र संगघ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी ।
कृष्णे मनः समावेश्य व्यधुनोल्लिंगमात्मनः

sarvatra saṃgaghgamutsṛjya svapnaupamyena bhārgavī |
kṛṣṇe manaḥ samāveśya vyadhunolliṃgamātmanaḥ

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे ।
सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नमः

namastubhyaṃ bhagavate vāsudevāya vedhase |
sarvabhūtādhivāsāya śāntāya bṛhate namaḥ