अध्याय 16: परशुराम का पृथ्वी-शोधन; विश्वामित्र के पुत्र

पित्रोपशिक्षितो रामः तथेति कुरुनन्दन ।
संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाऽऽश्रममाव्रजत्

pitropaśikṣito rāmaḥ tatheti kurunandana |
saṃvatsaraṃ tīrthayātrāṃ caritvā''śramamāvrajat

कदाचित् रेणुका याता गंगायां पद्ममालिनम् ।
गन्धर्वराजं क्रीडन्तं अप्सरोभिरपश्यत

kadācit reṇukā yātā gaṃgāyāṃ padmamālinam |
gandharvarājaṃ krīḍantaṃ apsarobhirapaśyata

विलोकयन्ती क्रीडन्तं उदकार्थं नदीं गता ।
होमवेलां न सस्मार किञ्चित् चित्ररथस्पृहा

vilokayantī krīḍantaṃ udakārthaṃ nadīṃ gatā |
homavelāṃ na sasmāra kiñcit citrarathaspṛhā

कालात्ययं तं विलोक्य मुनेः शापविशंकिता ।
आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलिः

kālātyayaṃ taṃ vilokya muneḥ śāpaviśaṃkitā |
āgatya kalaśaṃ tasthau purodhāya kṛtāñjaliḥ

व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्न्याः प्रकुपितोऽब्रवीत् ।
घ्नतैनां पुत्रकाः पापां इत्युक्तास्ते न चक्रिरे

vyabhicāraṃ munirjñātvā patnyāḥ prakupito'bravīt |
ghnataināṃ putrakāḥ pāpāṃ ityuktāste na cakrire

रामः सञ्चोदितः पित्रा भ्रातॄन् मात्रा सहावधीत् ।
प्रभावज्ञो मुनेः सम्यक् समाधेस्तपसश्च सः

rāmaḥ sañcoditaḥ pitrā bhrātṝn mātrā sahāvadhīt |
prabhāvajño muneḥ samyak samādhestapasaśca saḥ

वरेण च्छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः ।
वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे

vareṇa cchandayāmāsa prītaḥ satyavatīsutaḥ |
vavre hatānāṃ rāmo'pi jīvitaṃ cāsmṛtiṃ vadhe

उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा ।
पितुर्विद्वान् तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम्

uttasthuste kuśalino nidrāpāya ivāñjasā |
piturvidvān tapovīryaṃ rāmaścakre suhṛdvadham

येऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्तः स्वपितुर्वधम् ।
रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्वचित्

ye'rjunasya sutā rājan smarantaḥ svapiturvadham |
rāmavīryaparābhūtā lebhire śarma na kvacit

एकदाश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते ।
वैरं सिसाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन्

ekadāśramato rāme sabhrātari vanaṃ gate |
vairaṃ sisādhayiṣavo labdhacchidrā upāgaman

दृष्ट्वाग्न्यगार आसीनं आवेशितधियं मुनिम् ।
भगवति उत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चयाः

dṛṣṭvāgnyagāra āsīnaṃ āveśitadhiyaṃ munim |
bhagavati uttamaśloke jaghnuste pāpaniścayāḥ

याच्यमानाः कृपणया राममात्रातिदारुणाः ।
प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धवः

yācyamānāḥ kṛpaṇayā rāmamātrātidāruṇāḥ |
prasahya śira utkṛtya ninyuste kṣatrabandhavaḥ

रेणुका दुःखशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना ।
राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकैः सती

reṇukā duḥkhaśokārtā nighnantyātmānamātmanā |
rāma rāmeti tāteti vicukrośoccakaiḥ satī

तदुपश्रुत्य दूरस्था हा रामेत्यार्तवत्स्वनम् ।
त्वरयाऽऽश्रममासाद्य ददृशुः पितरं हतम्

tadupaśrutya dūrasthā hā rāmetyārtavatsvanam |
tvarayā''śramamāsādya dadṛśuḥ pitaraṃ hatam

ते दुःखरोषामर्षार्ति शोकवेगविमोहिताः ।
हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान् स्वर्गतो भवान्

te duḥkharoṣāmarṣārti śokavegavimohitāḥ |
hā tāta sādho dharmiṣṭha tyaktvāsmān svargato bhavān

विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् ।
प्रगृह्य परशुं रामः क्षत्रान्ताय मनो दधे

vilapyaivaṃ piturdehaṃ nidhāya bhrātṛṣu svayam |
pragṛhya paraśuṃ rāmaḥ kṣatrāntāya mano dadhe

गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम् ।
तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम्

gatvā māhiṣmatīṃ rāmo brahmaghnavihataśriyam |
teṣāṃ sa śīrṣabhī rājan madhye cakre mahāgirim

तद् रक्तेन नदीं घोरां अब्रह्मण्यभयावहाम् ।
हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रेऽमंगलकारिणि

tad raktena nadīṃ ghorāṃ abrahmaṇyabhayāvahām |
hetuṃ kṛtvā pitṛvadhaṃ kṣatre'maṃgalakāriṇi

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नृप

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ |
samantapañcake cakre śoṇitodān hradān nṛpa

पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि ।
सर्वदेवमयं देवं आत्मानं अयजन्मखैः

pituḥ kāyena sandhāya śira ādāya barhiṣi |
sarvadevamayaṃ devaṃ ātmānaṃ ayajanmakhaiḥ

ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम्

dadau prācīṃ diśaṃ hotre brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam |
adhvaryave pratīcīṃ vai udgātre uttarāṃ diśam

अन्येभ्योऽवान्तरदिशः कश्यपाय च मध्यतः ।
आर्यावर्तं उपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्ततः परम्

anyebhyo'vāntaradiśaḥ kaśyapāya ca madhyataḥ |
āryāvartaṃ upadraṣṭre sadasyebhyastataḥ param

ततश्चावभृथस्नान विधूताशेषकिल्बिषः ।
सरस्वत्यां महानद्यां रेजे व्यभ्र इवांशुमान्

tataścāvabhṛthasnāna vidhūtāśeṣakilbiṣaḥ |
sarasvatyāṃ mahānadyāṃ reje vyabhra ivāṃśumān

स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम् ।
ऋषीणां मण्डले सोऽभूत् सप्तमो रामपूजितः

svadehaṃ jamadagnistu labdhvā saṃjñānalakṣaṇam |
ṛṣīṇāṃ maṇḍale so'bhūt saptamo rāmapūjitaḥ

जामदग्न्योऽपि भगवान् रामः कमललोचनः ।
आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत्

jāmadagnyo'pi bhagavān rāmaḥ kamalalocanaḥ |
āgāminyantare rājan vartayiṣyati vai bṛhat

आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः ।
उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः

āste'dyāpi mahendrādrau nyastadaṇḍaḥ praśāntadhīḥ |
upagīyamānacaritaḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ

एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः ।
अवतीर्य परं भारं भुवोऽहन् बहुशो नृपान्

evaṃ bhṛguṣu viśvātmā bhagavān harirīśvaraḥ |
avatīrya paraṃ bhāraṃ bhuvo'han bahuśo nṛpān

गाधेरभूत् महातेजाः समिद्ध इव पावकः ।
तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम्

gādherabhūt mahātejāḥ samiddha iva pāvakaḥ |
tapasā kṣātramutsṛjya yo lebhe brahmavarcasam

विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप ।
मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते

viśvāmitrasya caivāsan putrā ekaśataṃ nṛpa |
madhyamastu madhucchandā madhucchandasa eva te

पुत्रं कृत्वा शुनःशेपं देवरातं च भार्गवम् ।
आजीगर्तं सुतानाह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम्

putraṃ kṛtvā śunaḥśepaṃ devarātaṃ ca bhārgavam |
ājīgartaṃ sutānāha jyeṣṭha eṣa prakalpyatām

यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीतः पुरुषः पशुः ।
स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात्

yo vai hariścandramakhe vikrītaḥ puruṣaḥ paśuḥ |
stutvā devān prajeśādīn mumuce pāśabandhanāt

यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः ।
देवरात इति ख्यातः शुनःशेपस्तु भार्गवः

yo rāto devayajane devairgādhiṣu tāpasaḥ |
devarāta iti khyātaḥ śunaḥśepastu bhārgavaḥ

ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठाः कुशलं मेनिरे न तत् ।
अशपत् तान् मुनिः क्रुद्धो म्लेच्छा भवत दुर्जनाः

ye madhucchandaso jyeṣṭhāḥ kuśalaṃ menire na tat |
aśapat tān muniḥ kruddho mlecchā bhavata durjanāḥ

स होवाच मधुच्छन्दाः सार्धं पञ्चाशता ततः ।
यन्नो भवान् संजानीते तस्मिन् तिष्ठामहे वयम्

sa hovāca madhucchandāḥ sārdhaṃ pañcāśatā tataḥ |
yanno bhavān saṃjānīte tasmin tiṣṭhāmahe vayam

ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुः त्वां अन्वञ्चो वयं स्म हि ।
विश्वामित्रः सुतानाह वीरवन्तो भविष्यथ ।
ये मानं मेऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम्

jyeṣṭhaṃ mantradṛśaṃ cakruḥ tvāṃ anvañco vayaṃ sma hi |
viśvāmitraḥ sutānāha vīravanto bhaviṣyatha |
ye mānaṃ me'nugṛhṇanto vīravantamakarta mām

एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित ।
अन्ये चाष्टकहारीत जयक्रतुमदादयः

eṣa vaḥ kuśikā vīro devarātastamanvita |
anye cāṣṭakahārīta jayakratumadādayaḥ

एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रैः पृथग्विधम् ।
प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम्

evaṃ kauśikagotraṃ tu viśvāmitraiḥ pṛthagvidham |
pravarāntaramāpannaṃ taddhi caivaṃ prakalpitam