अध्याय 15: परशुराम का जन्म और कार्तवीर्य का वध

ऐलस्य च उर्वशीगर्भात् षडासन्नात्मजा नृप ।
आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः

ailasya ca urvaśīgarbhāt ṣaḍāsannātmajā nṛpa |
āyuḥ śrutāyuḥ satyāyū rayo'tha vijayo jayaḥ

श्रुतायोर्वसुमान्पुत्रः सत्यायोश्च श्रुतञ्जयः ।
रयस्य सुत एकश्च जयस्य तनयोऽमितः

śrutāyorvasumānputraḥ satyāyośca śrutañjayaḥ |
rayasya suta ekaśca jayasya tanayo'mitaḥ

भीमस्तु विजयस्याथ काञ्चनो होत्रकस्ततः ।
तस्य जह्नुः सुतो गंगां गण्डूषीकृत्य योऽपिबत् ।
जह्नोस्तु पूरुस्तस्याथ बलाकश्चात्मजोऽजकः

bhīmastu vijayasyātha kāñcano hotrakastataḥ |
tasya jahnuḥ suto gaṃgāṃ gaṇḍūṣīkṛtya yo'pibat |
jahnostu pūrustasyātha balākaścātmajo'jakaḥ

ततः कुशः कुशस्यापि कुशाम्बुस्तनयो वसुः ।
कुशनाभश्च चत्वारो गाधिरासीत् कुशाम्बुजः

tataḥ kuśaḥ kuśasyāpi kuśāmbustanayo vasuḥ |
kuśanābhaśca catvāro gādhirāsīt kuśāmbujaḥ

तस्य सत्यवतीं कन्यां ऋचीकोऽयाचत द्विजः ।
वरं विसदृशं मत्वा गाधिर्भार्गवमब्रवीत्

tasya satyavatīṃ kanyāṃ ṛcīko'yācata dvijaḥ |
varaṃ visadṛśaṃ matvā gādhirbhārgavamabravīt

एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
सहस्रं दीयतां शुल्कं कन्यायाः कुशिका वयम्

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām |
sahasraṃ dīyatāṃ śulkaṃ kanyāyāḥ kuśikā vayam

इत्युक्तस्तन्मतं ज्ञात्वा गतः स वरुणान्तिकम् ।
आनीय दत्त्वा तान् अश्वान् उपयेमे वराननाम्

ityuktastanmataṃ jñātvā gataḥ sa varuṇāntikam |
ānīya dattvā tān aśvān upayeme varānanām

स ऋषिः प्रार्थितः पत्न्या श्वश्र्वा चापत्यकाम्यया ।
श्रपयित्वोभयैर्मन्त्रैः चरुं स्नातुं गतो मुनिः

sa ṛṣiḥ prārthitaḥ patnyā śvaśrvā cāpatyakāmyayā |
śrapayitvobhayairmantraiḥ caruṃ snātuṃ gato muniḥ

तावत् सत्यवती मात्रा स्वचरुं याचिता सती ।
श्रेष्ठं मत्वा तयायच्छन् मात्रे मातुरदत् स्वयम्

tāvat satyavatī mātrā svacaruṃ yācitā satī |
śreṣṭhaṃ matvā tayāyacchan mātre māturadat svayam

तद् विज्ञाय मुनिः प्राह पत्नीं कष्टमकारषीः ।
घोरो दण्डधरः पुत्रो भ्राता ते ब्रह्मवित्तमः

tad vijñāya muniḥ prāha patnīṃ kaṣṭamakāraṣīḥ |
ghoro daṇḍadharaḥ putro bhrātā te brahmavittamaḥ

प्रसादितः सत्यवत्या मैवं भूरिति भार्गवः ।
अथ तर्हि भवेत् पौत्रो जमदग्निस्ततोऽभवत्

prasāditaḥ satyavatyā maivaṃ bhūriti bhārgavaḥ |
atha tarhi bhavet pautro jamadagnistato'bhavat

सा चाभूत् सुमहपुण्या कौशिकी लोकपावनी ।
रेणोः सुतां रेणुकां वै जमदग्निरुवाह याम्

sā cābhūt sumahapuṇyā kauśikī lokapāvanī |
reṇoḥ sutāṃ reṇukāṃ vai jamadagniruvāha yām

तस्यां वै भार्गवऋषेः सुता वसुमदादयः ।
यवीयान्जज्ञ एतेषां राम इत्यभिविश्रुतः

tasyāṃ vai bhārgavaṛṣeḥ sutā vasumadādayaḥ |
yavīyānjajña eteṣāṃ rāma ityabhiviśrutaḥ

यमाहुर्वासुदेवांशं हैहयानां कुलान्तकम् ।
त्रिःसप्तकृत्वो य इमां चक्रे निःक्षत्रियां महीम्

yamāhurvāsudevāṃśaṃ haihayānāṃ kulāntakam |
triḥsaptakṛtvo ya imāṃ cakre niḥkṣatriyāṃ mahīm

दुष्टं क्षत्रं भुवो भारं अब्रह्मण्यं अनीनशत् ।
रजस्तमोवृतमहन् फल्गुन्यपि कृतेंऽहसि

duṣṭaṃ kṣatraṃ bhuvo bhāraṃ abrahmaṇyaṃ anīnaśat |
rajastamovṛtamahan phalgunyapi kṛteṃ'hasi

किं तदंहो भगवतो राजन्यैरजितात्मभिः ।
कृतं येन कुलं नष्टं क्षत्रियाणां अभीक्ष्णशः

kiṃ tadaṃho bhagavato rājanyairajitātmabhiḥ |
kṛtaṃ yena kulaṃ naṣṭaṃ kṣatriyāṇāṃ abhīkṣṇaśaḥ

हैहयानां अधिपतिः अर्जुनः क्षत्रियर्षभः ।
दत्तं नारायण अंशांशं आराध्य परिकर्मभिः

haihayānāṃ adhipatiḥ arjunaḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
dattaṃ nārāyaṇa aṃśāṃśaṃ ārādhya parikarmabhiḥ

बाहून् दशशतं लेभे दुर्धर्षत्वमरातिषु ।
अव्याहतेन्द्रियौजः श्री तेजोवीर्ययशोबलम्

bāhūn daśaśataṃ lebhe durdharṣatvamarātiṣu |
avyāhatendriyaujaḥ śrī tejovīryayaśobalam

योगेश्वरत्वं ऐश्वर्यं गुणा यत्राणिमादयः ।
चचार अव्याहतगतिः लोकेषु पवनो यथा

yogeśvaratvaṃ aiśvaryaṃ guṇā yatrāṇimādayaḥ |
cacāra avyāhatagatiḥ lokeṣu pavano yathā

स्त्रीरत्नैः आवृतः क्रीडन् रेवाम्भसि मदोत्कटः ।
वैजयन्तीं स्रजं बिभ्रद् रुरोध सरितं भुजैः

strīratnaiḥ āvṛtaḥ krīḍan revāmbhasi madotkaṭaḥ |
vaijayantīṃ srajaṃ bibhrad rurodha saritaṃ bhujaiḥ

विप्लावितं स्वशिबिरं प्रतिस्रोतःसरिज्जलैः ।
नामृष्यत् तस्य तद् वीर्यं वीरमानी दशाननः

viplāvitaṃ svaśibiraṃ pratisrotaḥsarijjalaiḥ |
nāmṛṣyat tasya tad vīryaṃ vīramānī daśānanaḥ

गृहीतो लीलया स्त्रीणां समक्षं कृतकिल्बिषः ।
माहिष्मत्यां सन्निरुद्धो मुक्तो येन कपिर्यथा

gṛhīto līlayā strīṇāṃ samakṣaṃ kṛtakilbiṣaḥ |
māhiṣmatyāṃ sanniruddho mukto yena kapiryathā

स एकदा तु मृगयां विचरन् विजने वने ।
यदृच्छयाऽऽश्रमपदं जमदग्नेरुपाविशत्

sa ekadā tu mṛgayāṃ vicaran vijane vane |
yadṛcchayā''śramapadaṃ jamadagnerupāviśat

तस्मै स नरदेवाय मुनिरर्हणमाहरत् ।
ससैन्यामात्यवाहाय हविष्मत्या तपोधनः

tasmai sa naradevāya munirarhaṇamāharat |
sasainyāmātyavāhāya haviṣmatyā tapodhanaḥ

स वै रत्नं तु तद् दृष्ट्वा आत्मैश्वर्यातिशायनम् ।
तन्नाद्रियताग्निहोत्र्यां साभिलाषः स हैहयः

sa vai ratnaṃ tu tad dṛṣṭvā ātmaiśvaryātiśāyanam |
tannādriyatāgnihotryāṃ sābhilāṣaḥ sa haihayaḥ

हविर्धानीं ऋषेर्दर्पान् नरान् हर्तुमचोदयत् ।
ते च माहिष्मतीं निन्युः सवत्सां क्रन्दतीं बलात्

havirdhānīṃ ṛṣerdarpān narān hartumacodayat |
te ca māhiṣmatīṃ ninyuḥ savatsāṃ krandatīṃ balāt

अथ राजनि निर्याते राम आश्रम आगतः ।
श्रुत्वा तत् तस्य दौरात्म्यं चुक्रोधाहिरिवाहतः

atha rājani niryāte rāma āśrama āgataḥ |
śrutvā tat tasya daurātmyaṃ cukrodhāhirivāhataḥ

घोरमादाय परशुं सतूणं चर्म कार्मुकम् ।
अन्वधावत दुर्धर्षो मृगेन्द्र इव यूथपम्

ghoramādāya paraśuṃ satūṇaṃ carma kārmukam |
anvadhāvata durdharṣo mṛgendra iva yūthapam

तं आपतन्तं भृगुवर्यमोजसा
धनुर्धरं बाणपरश्वधायुधम् ।
ऐणेयचर्माम्बरमर्कधामभिः
युतं जटाभिर्ददृशे पुरीं विशन्

taṃ āpatantaṃ bhṛguvaryamojasā
dhanurdharaṃ bāṇaparaśvadhāyudham |
aiṇeyacarmāmbaramarkadhāmabhiḥ
yutaṃ jaṭābhirdadṛśe purīṃ viśan

अचोदयद्धस्तिरथाश्वपत्तिभिः
गदासिबाणर्ष्टिशतघ्निशक्तिभिः ।
अक्षौहिणीः सप्तदशातिभीषणाः
ता राम एको भगवानसूदयत्

acodayaddhastirathāśvapattibhiḥ
gadāsibāṇarṣṭiśataghniśaktibhiḥ |
akṣauhiṇīḥ saptadaśātibhīṣaṇāḥ
tā rāma eko bhagavānasūdayat

यतो यतोऽसौ प्रहरत्परश्वधो
मनोऽनिलौजाः परचक्रसूदनः ।
ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकन्धरा
निपेतुरुर्व्यां हतसूतवाहनाः

yato yato'sau praharatparaśvadho
mano'nilaujāḥ paracakrasūdanaḥ |
tatastataśchinnabhujorukandharā
nipetururvyāṃ hatasūtavāhanāḥ

दृष्ट्वा स्वसैन्यं रुधिरौघकर्दमे
रणाजिरे रामकुठारसायकैः ।
विवृक्णचर्मध्वजचापविग्रहं
निपातितं हैहय आपतद् रुषा

dṛṣṭvā svasainyaṃ rudhiraughakardame
raṇājire rāmakuṭhārasāyakaiḥ |
vivṛkṇacarmadhvajacāpavigrahaṃ
nipātitaṃ haihaya āpatad ruṣā

अथार्जुनः पञ्चशतेषु बाहुभिः
धनुःषु बाणान् युगपत् स सन्दधे ।
रामाय रामोऽस्त्रभृतां समग्रणीः
तान्येकधन्वेषुभिराच्छिनत् समम्

athārjunaḥ pañcaśateṣu bāhubhiḥ
dhanuḥṣu bāṇān yugapat sa sandadhe |
rāmāya rāmo'strabhṛtāṃ samagraṇīḥ
tānyekadhanveṣubhirācchinat samam

पुनः स्वहस्तैरचलान्मृधेङ्घ्रिपान्
उत्क्षिप्य वेगाद् अभिधावतो युधि ।
भुजान् कुठारेण कठोरनेमिना
चिच्छेद रामः प्रसभं त्वहेरिव

punaḥ svahastairacalānmṛdheṅghripān
utkṣipya vegād abhidhāvato yudhi |
bhujān kuṭhāreṇa kaṭhoraneminā
ciccheda rāmaḥ prasabhaṃ tvaheriva

कृत्तबाहोः शिरस्तस्य गिरेः श्रृङमिवाहरत् ।
हते पितरि तत्पुत्रा अयुतं दुद्रुवुर्भयात्

kṛttabāhoḥ śirastasya gireḥ śrṛṅamivāharat |
hate pitari tatputrā ayutaṃ dudruvurbhayāt

अग्निहोत्रीं उपावर्त्य सवत्सां परवीरहा ।
समुपेत्याश्रमं पित्रे परिक्लिष्टां समर्पयत्

agnihotrīṃ upāvartya savatsāṃ paravīrahā |
samupetyāśramaṃ pitre parikliṣṭāṃ samarpayat

स्वकर्म तत्कृतं रामः पित्रे भ्रातृभ्य एव च ।
वर्णयामास तत् श्रुत्वा जमदग्निरभाषत

svakarma tatkṛtaṃ rāmaḥ pitre bhrātṛbhya eva ca |
varṇayāmāsa tat śrutvā jamadagnirabhāṣata

राम राम महाबाहो भवान् पापमकारषीत् ।
अवधीत् नरदेवं यत् सर्वदेवमयं वृथा

rāma rāma mahābāho bhavān pāpamakāraṣīt |
avadhīt naradevaṃ yat sarvadevamayaṃ vṛthā

वयं हि ब्राह्मणास्तात क्षमयार्हणतां गताः ।
यया लोकगुरुर्देवः पारमेष्ठ्यमगात् पदम्

vayaṃ hi brāhmaṇāstāta kṣamayārhaṇatāṃ gatāḥ |
yayā lokagururdevaḥ pārameṣṭhyamagāt padam

क्षमया रोचते लक्ष्मीः ब्राह्मी सौरी यथा प्रभा ।
क्षमिणामाशु भगवान् तुष्यते हरिरीश्वरः

kṣamayā rocate lakṣmīḥ brāhmī saurī yathā prabhā |
kṣamiṇāmāśu bhagavān tuṣyate harirīśvaraḥ

राज्ञो मूर्धाभिषिक्तस्य वधो ब्रह्मवधाद् गुरुः ।
तीर्थसंसेवया चांहो जह्यङ्गाच्युतचेतनः

rājño mūrdhābhiṣiktasya vadho brahmavadhād guruḥ |
tīrthasaṃsevayā cāṃho jahyaṅgācyutacetanaḥ