नवम स्कन्ध

अध्याय 12: कुश के वंशज, सुमित्र तक

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे द्वाशोऽध्यायः ॥

16 श्लोक · 12 में से 24

इस अध्याय में क्या होता है

कुश के वंशज, सुमित्र तक

यह छोटी वंशावली है। राम के पुत्र कुश से अतिथि, निषध, नभ, पुण्डरीक, क्षेमधन्वा और आगे अनेक राजा हुए, फिर हिरण्यनाभ, जो जैमिनि के शिष्य और योगाचार्य थे, जिनसे याज्ञवल्क्य ने अध्यात्म योग सीखा। वंश पुष्य, ध्रुवसन्धि, सुदर्शन, अग्निवर्ण और मरु तक जाता है, जो योगबल से कलाप ग्राम में रहते हैं और कलियुग के अन्त में सूर्यवंश फिर चलाएँगे। फिर प्रसुश्रुत, अभिमन्यु के हाथों मारे गए बृहद्बल, और आगे होने वाले राजा भविष्यकाल में गिनाए गए हैं: बृहद्रण आदि, शाक्य, शुद्धोद, लांगल, प्रसेनजित, क्षुद्रक, रणक, सुरथ और अन्त में सुमित्र। शुकदेव कहते हैं कि कलियुग में सुमित्र के साथ इक्ष्वाकु वंश समाप्त होगा।

श्रीशुक उवाच

12.1

कुशस्य चातिथिस्तस्मात् निषधस्तत्सुतो नभः ।
पुण्डरीकोऽथ तत्पुत्रः क्षेमधन्वाभवत्ततः

kuśasya cātithistasmāt niṣadhastatsuto nabhaḥ |
puṇḍarīko'tha tatputraḥ kṣemadhanvābhavattataḥ

12.2

देवानीकस्ततोऽनीहः पारियात्रोऽथ तत्सुतः ।
ततो बलस्थलः तस्मात् वज्रनाभोऽर्कसंभवः

devānīkastato'nīhaḥ pāriyātro'tha tatsutaḥ |
tato balasthalaḥ tasmāt vajranābho'rkasaṃbhavaḥ

12.3

खसगणः तत्सुतः तस्माद् विधृतिश्चाभवत्सुतः ।
ततो हिरण्यनाभोऽभूद् योगाचार्यस्तु जैमिनेः

khasagaṇaḥ tatsutaḥ tasmād vidhṛtiścābhavatsutaḥ |
tato hiraṇyanābho'bhūd yogācāryastu jaimineḥ

12.4

शिष्यः कौशल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्योऽध्यगाद् यतः ।
योगं महोदयं ऋषिः हृदयग्रन्थि भेदकम्

śiṣyaḥ kauśalya ādhyātmaṃ yājñavalkyo'dhyagād yataḥ |
yogaṃ mahodayaṃ ṛṣiḥ hṛdayagranthi bhedakam

12.5

पुष्यो हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिः ततोऽभवत् ।
सुदर्शनोऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः

puṣyo hiraṇyanābhasya dhruvasandhiḥ tato'bhavat |
sudarśano'thāgnivarṇaḥ śīghrastasya maruḥ sutaḥ

12.6

सोऽसावास्ते योगसिद्धः कलापग्राममास्थितः ।
कलेरन्ते सूर्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः

so'sāvāste yogasiddhaḥ kalāpagrāmamāsthitaḥ |
kalerante sūryavaṃśaṃ naṣṭaṃ bhāvayitā punaḥ

12.7

तस्मात् प्रसुश्रुतः तस्य सन्धिः तस्याप्यमर्षणः ।
महस्वांन् तत्सुतः तस्माद् विश्वबाहुरजायत

tasmāt prasuśrutaḥ tasya sandhiḥ tasyāpyamarṣaṇaḥ |
mahasvāṃn tatsutaḥ tasmād viśvabāhurajāyata

12.8

ततः प्रसेनजित् तस्मात् तक्षको भविता पुनः ।
ततो बृहद्बलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः

tataḥ prasenajit tasmāt takṣako bhavitā punaḥ |
tato bṛhadbalo yastu pitrā te samare hataḥ

12.9

एते हि ईक्ष्वाकुभूपाला अतीताः श्रृण्वनागतान् ।
बृहद्बलस्य भविता पुत्रो नाम्ना बृहद्रणः

ete hi īkṣvākubhūpālā atītāḥ śrṛṇvanāgatān |
bṛhadbalasya bhavitā putro nāmnā bṛhadraṇaḥ

12.10

ऊरुक्रियः सुतस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति ।
प्रतिव्योमस्ततो भानुः दिवाको वाहिनीपतिः

ūrukriyaḥ sutastasya vatsavṛddho bhaviṣyati |
prativyomastato bhānuḥ divāko vāhinīpatiḥ

12.11

सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वोऽथ भानुमान् ।
प्रतीकाश्वो भानुमतः सुप्रतीकोऽथ तत्सुतः

sahadevastato vīro bṛhadaśvo'tha bhānumān |
pratīkāśvo bhānumataḥ supratīko'tha tatsutaḥ

12.12

भविता मरुदेवोऽथ सुनक्षत्रोऽथ पुष्करः ।
तस्यान्तरिक्षः तत्पुत्रः सुतपास्तद् अमित्रजित्

bhavitā marudevo'tha sunakṣatro'tha puṣkaraḥ |
tasyāntarikṣaḥ tatputraḥ sutapāstad amitrajit

12.13

बृहद्राजस्तु तस्यापि बर्हिस्तस्मात् कृतञ्जयः ।
रणञ्जयस्तस्य सुतः सञ्जयो भविता ततः

bṛhadrājastu tasyāpi barhistasmāt kṛtañjayaḥ |
raṇañjayastasya sutaḥ sañjayo bhavitā tataḥ

12.14

तस्माच्छाक्योऽथ शुद्धोदो लांगलस्तत्सुतः स्मृतः ।
ततः प्रसेनजित् तस्मात् क्षुद्रको भविता ततः

tasmācchākyo'tha śuddhodo lāṃgalastatsutaḥ smṛtaḥ |
tataḥ prasenajit tasmāt kṣudrako bhavitā tataḥ

12.15

रणको भविता तस्मात् सुरथस्तनयस्ततः ।
सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बार्हद्बलान्वयाः

raṇako bhavitā tasmāt surathastanayastataḥ |
sumitro nāma niṣṭhānta ete bārhadbalānvayāḥ

12.16

इक्ष्वाकूणां अयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति ।
यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ

ikṣvākūṇāṃ ayaṃ vaṃśaḥ sumitrānto bhaviṣyati |
yatastaṃ prāpya rājānaṃ saṃsthāṃ prāpsyati vai kalau

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)