अध्याय 13: राजा निमि, जनक और मिथिला के राजा

निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठं अवृतर्त्विजम् ।
आरभ्य सत्रं सोऽप्याह शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भोः

nimirikṣvākutanayo vasiṣṭhaṃ avṛtartvijam |
ārabhya satraṃ so'pyāha śakreṇa prāgvṛto'smi bhoḥ

तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन्मां प्रतिपालय ।
तूष्णीं आसीद् गृहपतिः सोऽपीन्द्रस्याकरोन् मखम्

taṃ nirvartyāgamiṣyāmi tāvanmāṃ pratipālaya |
tūṣṇīṃ āsīd gṛhapatiḥ so'pīndrasyākaron makham

निमिश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतामात्मवान् ।
ऋत्विग्भिः अपरैस्तावत् नागमद्यावता गुरुः

nimiścalamidaṃ vidvān satramārabhatāmātmavān |
ṛtvigbhiḥ aparaistāvat nāgamadyāvatā guruḥ

शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य तं निर्वर्त्य गुरुरागतः ।
अशपत् पतताद् देहो निमेः पण्डितमानिनः

śiṣyavyatikramaṃ vīkṣya taṃ nirvartya gururāgataḥ |
aśapat patatād deho nimeḥ paṇḍitamāninaḥ

निमिः प्रतिददौ शापं गुरवेऽधर्मवर्तिने ।
तवापि पतताद् देहो लोभाद् धर्ममजानतः

nimiḥ pratidadau śāpaṃ gurave'dharmavartine |
tavāpi patatād deho lobhād dharmamajānataḥ

इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविदः ।
मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामहः

ityutsasarja svaṃ dehaṃ nimiradhyātmakovidaḥ |
mitrāvaruṇayorjajñe urvaśyāṃ prapitāmahaḥ

गन्धवस्तुषु तद् देहं निधाय मुनिसत्तमाः ।
समाप्ते सत्रयागेऽथ देवान् ऊचुः समागतान्

gandhavastuṣu tad dehaṃ nidhāya munisattamāḥ |
samāpte satrayāge'tha devān ūcuḥ samāgatān

राज्ञो जीवतु देहोऽयं प्रसन्नाः प्रभवो यदि ।
तथेत्युक्ते निमिः प्राह मा भून्मे देहबन्धनम्

rājño jīvatu deho'yaṃ prasannāḥ prabhavo yadi |
tathetyukte nimiḥ prāha mā bhūnme dehabandhanam

यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः ।
भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः

yasya yogaṃ na vāñchanti viyogabhayakātarāḥ |
bhajanti caraṇāmbhojaṃ munayo harimedhasaḥ

देहं नावरुरुत्सेऽहं दुःखशोकभयावहम् ।
सर्वत्रास्य यतो मृत्युं मत्स्यानां उदके यथा

dehaṃ nāvarurutse'haṃ duḥkhaśokabhayāvaham |
sarvatrāsya yato mṛtyuṃ matsyānāṃ udake yathā

विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् ।
उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थितः

videha uṣyatāṃ kāmaṃ locaneṣu śarīriṇām |
unmeṣaṇanimeṣābhyāṃ lakṣito'dhyātmasaṃsthitaḥ

अराजकभयं नॄणां मन्यमाना महर्षयः ।
देहं ममन्थुः स्म निमेः कुमारः समजायत

arājakabhayaṃ nṝṇāṃ manyamānā maharṣayaḥ |
dehaṃ mamanthuḥ sma nimeḥ kumāraḥ samajāyata

जन्मना जनकः सोऽभूद् वैदेहस्तु विदेहजः ।
मिथिलो मथनाज्जातो मिथिला येन निर्मिता

janmanā janakaḥ so'bhūd vaidehastu videhajaḥ |
mithilo mathanājjāto mithilā yena nirmitā

तस्माद् उदावसुस्तस्य पुत्रोऽभूत् नन्दिवर्धनः ।
ततः सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते

tasmād udāvasustasya putro'bhūt nandivardhanaḥ |
tataḥ suketustasyāpi devarāto mahīpate

तस्माद् बृहद्रथस्तस्य महावीर्यः सुधृत्पिता ।
सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वोऽथ मरुस्ततः

tasmād bṛhadrathastasya mahāvīryaḥ sudhṛtpitā |
sudhṛterdhṛṣṭaketurvai haryaśvo'tha marustataḥ

मरोः प्रतीपकस्तस्मात् जातः कृतरथो यतः ।
देवमीढस्तस्य पुत्रो विश्रुतोऽथ महाधृतिः

maroḥ pratīpakastasmāt jātaḥ kṛtaratho yataḥ |
devamīḍhastasya putro viśruto'tha mahādhṛtiḥ

कृतिरातः ततस्तस्मात् महारोमा च तत्सुतः ।
स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत

kṛtirātaḥ tatastasmāt mahāromā ca tatsutaḥ |
svarṇaromā sutastasya hrasvaromā vyajāyata

ततः शीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम् ।
सीता शीराग्रतो जाता तस्मात् सीरध्वजः स्मृतः

tataḥ śīradhvajo jajñe yajñārthaṃ karṣato mahīm |
sītā śīrāgrato jātā tasmāt sīradhvajaḥ smṛtaḥ

कुशध्वजस्तस्य पुत्रः ततो धर्मध्वजो नृपः ।
धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ

kuśadhvajastasya putraḥ tato dharmadhvajo nṛpaḥ |
dharmadhvajasya dvau putrau kṛtadhvajamitadhvajau

कृतध्वजात् केशिध्वजः खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् ।
कृतध्वजसुतो राजन् आत्मविद्याविशारदः

kṛtadhvajāt keśidhvajaḥ khāṇḍikyastu mitadhvajāt |
kṛtadhvajasuto rājan ātmavidyāviśāradaḥ

खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञो भीतः केशिध्वजाद् द्रुतः ।
भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूत् शतद्युम्नस्तु तत्सुतः

khāṇḍikyaḥ karmatattvajño bhītaḥ keśidhvajād drutaḥ |
bhānumāṃstasya putro'bhūt śatadyumnastu tatsutaḥ

शुचिस्तु तनयस्तस्मात् सनद्वाजः सुतोऽभवत् ।
ऊर्जकेतुः सनद्वाजाद् अजोऽथ पुरुजित्सुतः

śucistu tanayastasmāt sanadvājaḥ suto'bhavat |
ūrjaketuḥ sanadvājād ajo'tha purujitsutaḥ

अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुः तत्सुपार्श्वकः ।
ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमाधिर्मिथिलाधिपः

ariṣṭanemistasyāpi śrutāyuḥ tatsupārśvakaḥ |
tataścitraratho yasya kṣemādhirmithilādhipaḥ

तस्मात् समरथस्तस्य सुतः सत्यरथस्ततः ।
आसीद् उपगुरुस्तस्माद् उपगुप्तोऽग्निसंभवः

tasmāt samarathastasya sutaḥ satyarathastataḥ |
āsīd upagurustasmād upagupto'gnisaṃbhavaḥ

वस्वनन्तोऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत् सुभाषणः ।
श्रुतस्ततो जयस्तस्माद् विजयोऽस्मादृतः सुतः

vasvananto'tha tatputro yuyudho yat subhāṣaṇaḥ |
śrutastato jayastasmād vijayo'smādṛtaḥ sutaḥ

शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः ।
बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी

śunakastatsuto jajñe vītahavyo dhṛtistataḥ |
bahulāśvo dhṛtestasya kṛtirasya mahāvaśī

एते वै मैथिला राजन् आत्मविद्याविशारदाः ।
योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्वपि

ete vai maithilā rājan ātmavidyāviśāradāḥ |
yogeśvaraprasādena dvandvairmuktā gṛheṣvapi