अध्याय 8: लक्ष्मी का हरि को वरण और धन्वन्तरि का अमृत

पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवाः ।
ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत्

pīte gare vṛṣāṅkeṇa prītāste'maradānavāḥ |
mamanthustarasā sindhuṃ havirdhānī tato'bhavat

तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिनः ।
यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप

tāmagnihotrīmṛṣayo jagṛhurbrahmavādinaḥ |
yajñasya devayānasya medhyāya haviṣe nṛpa

तत उच्चैःश्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्र पाण्डुरः ।
तस्मिन्बलिः स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया

tata uccaiḥśravā nāma hayo'bhūccandra pāṇḍuraḥ |
tasminbaliḥ spṛhāṃ cakre nendra īśvaraśikṣayā

तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गतः ।
दन्तैश्चतुर्भिः श्वेताद्रे र्हरन्भगवतो महिम्

tata airāvato nāma vāraṇendro vinirgataḥ |
dantaiścaturbhiḥ śvetādre rharanbhagavato mahim

ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग्गजा अभवंस्ततः ।
अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप

airāvaṇādayastvaṣṭau diggajā abhavaṃstataḥ |
abhramuprabhṛtayo'ṣṭau ca kariṇyastvabhavannṛpa

कौस्तुभाख्यमभूद्रत्नं पद्मरागो महोदधेः ।
तस्मिन्मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरिः

kaustubhākhyamabhūdratnaṃ padmarāgo mahodadheḥ |
tasminmaṇau spṛhāṃ cakre vakṣo'laṅkaraṇe hariḥ

ततोऽभवत्पारिजातः सुरलोकविभूषणम् ।
पूरयत्यर्थिनो योऽर्थैः शश्वद्भुवि यथा भवान्

tato'bhavatpārijātaḥ suralokavibhūṣaṇam |
pūrayatyarthino yo'rthaiḥ śaśvadbhuvi yathā bhavān

ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ।
रमण्यः स्वर्गिणां वल्गु गतिलीलावलोकनैः

tataścāpsaraso jātā niṣkakaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ |
ramaṇyaḥ svargiṇāṃ valgu gatilīlāvalokanaiḥ

ततश्चाविरभूत्साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा ।
रञ्जयन्ती दिशः कान्त्या विद्युत्सौदामनी यथा

tataścāvirabhūtsākṣācchrī ramā bhagavatparā |
rañjayantī diśaḥ kāntyā vidyutsaudāmanī yathā

तस्यां चक्रुः स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवाः ।
रूपौदार्यवयोवर्ण महिमाक्षिप्तचेतसः

tasyāṃ cakruḥ spṛhāṃ sarve sasurāsuramānavāḥ |
rūpaudāryavayovarṇa mahimākṣiptacetasaḥ

तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् ।
मूर्तिमत्यः सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि

tasyā āsanamāninye mahendro mahadadbhutam |
mūrtimatyaḥ saricchreṣṭhā hemakumbhairjalaṃ śuci

आभिषेचनिका भूमिराहरत्सकलौषधीः ।
गावः पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ

ābhiṣecanikā bhūmirāharatsakalauṣadhīḥ |
gāvaḥ pañca pavitrāṇi vasanto madhumādhavau

ऋषयः कल्पयां चक्रुराभिषेकं यथाविधि ।
जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगुः

ṛṣayaḥ kalpayāṃ cakrurābhiṣekaṃ yathāvidhi |
jagurbhadrāṇi gandharvā naṭyaśca nanṛturjaguḥ

मेघा मृदङ्गपणव मुरजानकगोमुखान् ।
व्यनादयन्शङ्खवेणु वीणास्तुमुलनिःस्वनान्

meghā mṛdaṅgapaṇava murajānakagomukhān |
vyanādayanśaṅkhaveṇu vīṇāstumulaniḥsvanān

ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् ।
दिगिभाः पूर्णकलशैः सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितैः

tato'bhiṣiṣicurdevīṃ śriyaṃ padmakarāṃ satīm |
digibhāḥ pūrṇakalaśaiḥ sūktavākyairdvijeritaiḥ

समुद्रः पीतकौशेय वाससी समुपाहरत् ।
वरुणः स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम्

samudraḥ pītakauśeya vāsasī samupāharat |
varuṇaḥ srajaṃ vaijayantīṃ madhunā mattaṣaṭpadām

भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापतिः ।
हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले

bhūṣaṇāni vicitrāṇi viśvakarmā prajāpatiḥ |
hāraṃ sarasvatī padmamajo nāgāśca kuṇḍale

ततः कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना ।
चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम्

tataḥ kṛtasvastyayanotpalasrajaṃ nadaddvirephāṃ parigṛhya pāṇinā |
cacāla vaktraṃ sukapolakuṇḍalaṃ savrīḍahāsaṃ dadhatī suśobhanam

स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् ।
ततस्ततो नूपुरवल्गु शिञ्जितैर्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ

stanadvayaṃ cātikṛśodarī samaṃ nirantaraṃ candanakuṅkumokṣitam |
tatastato nūpuravalgu śiñjitairvisarpatī hemalateva sā babhau

विलोकयन्ती निरवद्यमात्मनः पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् ।
गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत

vilokayantī niravadyamātmanaḥ padaṃ dhruvaṃ cāvyabhicārisadguṇam |
gandharvasiddhāsurayakṣacāraṇa traipiṣṭapeyādiṣu nānvavindata

नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित्तच्च न सङ्गवर्जितम् ।
कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जयः स ईश्वरः किं परतो व्यपाश्रयः

nūnaṃ tapo yasya na manyunirjayo jñānaṃ kvacittacca na saṅgavarjitam |
kaścinmahāṃstasya na kāmanirjayaḥ sa īśvaraḥ kiṃ parato vyapāśrayaḥ

धर्मः क्वचित्तत्र न भूतसौहृदं त्यागः क्वचित्तत्र न मुक्तिकारणम् ।
वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जितः

dharmaḥ kvacittatra na bhūtasauhṛdaṃ tyāgaḥ kvacittatra na muktikāraṇam |
vīryaṃ na puṃso'styajaveganiṣkṛtaṃ na hi dvitīyo guṇasaṅgavarjitaḥ

क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित्तदप्यस्ति न वेद्यमायुषः ।
यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गलः सुमङ्गलः कश्च न काङ्क्षते हि माम्

kvaciccirāyurna hi śīlamaṅgalaṃ kvacittadapyasti na vedyamāyuṣaḥ |
yatrobhayaṃ kutra ca so'pyamaṅgalaḥ sumaṅgalaḥ kaśca na kāṅkṣate hi mām

एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणैर्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् ।
वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम्

evaṃ vimṛśyāvyabhicārisadguṇairvaraṃ nijaikāśrayatayāguṇāśrayam |
vavre varaṃ sarvaguṇairapekṣitaṃ ramā mukundaṃ nirapekṣamīpsitam

तस्यांसदेश उतीं नवकञ्जमालां ।
माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् ।
तस्थौ निधाय निकटे तदुरः स्वधाम ।
सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता

tasyāṃsadeśa utīṃ navakañjamālāṃ |
mādyanmadhuvratavarūthagiropaghuṣṭām |
tasthau nidhāya nikaṭe taduraḥ svadhāma |
savrīḍahāsavikasannayanena yātā

तस्याः श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या ।
वक्षो निवासमकरोत्परमं विभूतेः ।
श्रीः स्वाः प्रजाः सकरुणेन निरीक्षणेन ।
यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान्

tasyāḥ śriyastrijagato janako jananyā |
vakṣo nivāsamakarotparamaṃ vibhūteḥ |
śrīḥ svāḥ prajāḥ sakaruṇena nirīkṣaṇena |
yatra sthitaidhayata sādhipatīṃstrilokān

शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथुः स्वनः ।
देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत्

śaṅkhatūryamṛdaṅgānāṃ vāditrāṇāṃ pṛthuḥ svanaḥ |
devānugānāṃ sastrīṇāṃ nṛtyatāṃ gāyatāmabhūt

ब्रह्मरुद्रा ङ्गिरोमुख्याः सर्वे विश्वसृजो विभुम् ।
ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गैः पुष्पवर्षिणः

brahmarudrā ṅgiromukhyāḥ sarve viśvasṛjo vibhum |
īḍire'vitathairmantraistalliṅgaiḥ puṣpavarṣiṇaḥ

श्रियावलोकिता देवाः सप्रजापतयः प्रजाः ।
शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम्

śriyāvalokitā devāḥ saprajāpatayaḥ prajāḥ |
śīlādiguṇasampannā lebhire nirvṛtiṃ parām

निःसत्त्वा लोलुपा राजन्निरुद्योगा गतत्रपाः ।
यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवाः

niḥsattvā lolupā rājannirudyogā gatatrapāḥ |
yadā copekṣitā lakṣmyā babhūvurdaityadānavāḥ

अथासीद्वारुणी देवी कन्या कमललोचना ।
असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते

athāsīdvāruṇī devī kanyā kamalalocanā |
asurā jagṛhustāṃ vai hareranumatena te

अथोदधेर्मथ्यमानात्काश्यपैरमृतार्थिभिः ।
उदतिष्ठन्महाराज पुरुषः परमाद्भुतः

athodadhermathyamānātkāśyapairamṛtārthibhiḥ |
udatiṣṭhanmahārāja puruṣaḥ paramādbhutaḥ

दीर्घपीवरदोर्दण्डः कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षणः ।
श्यामलस्तरुणः स्रग्वी सर्वाभरणभूषितः

dīrghapīvaradordaṇḍaḥ kambugrīvo'ruṇekṣaṇaḥ |
śyāmalastaruṇaḥ sragvī sarvābharaṇabhūṣitaḥ

पीतवासा महोरस्कः सुमृष्टमणिकुण्डलः ।
स्निग्धकुञ्चितकेशान्त सुभगः सिंहविक्रमः

pītavāsā mahoraskaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ |
snigdhakuñcitakeśānta subhagaḥ siṃhavikramaḥ

अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद्वलयभूषितः ।
स वै भगवतः साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भवः

amṛtāpūrṇakalasaṃ bibhradvalayabhūṣitaḥ |
sa vai bhagavataḥ sākṣādviṣṇoraṃśāṃśasambhavaḥ

धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ।
तमालोक्यासुराः सर्वे कलसं चामृताभृतम्

dhanvantaririti khyāta āyurvedadṛgijyabhāk |
tamālokyāsurāḥ sarve kalasaṃ cāmṛtābhṛtam

लिप्सन्तः सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ।
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने

lipsantaḥ sarvavastūni kalasaṃ tarasāharan |
nīyamāne'suraistasminkalase'mṛtabhājane

विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययुः ।
इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् ।
मा खिद्यत मिथोऽर्थं वः साधयिष्ये स्वमायया

viṣaṇṇamanaso devā hariṃ śaraṇamāyayuḥ |
iti taddainyamālokya bhagavānbhṛtyakāmakṛt |
mā khidyata mitho'rthaṃ vaḥ sādhayiṣye svamāyayā

मिथः कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् ।
अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो

mithaḥ kalirabhūtteṣāṃ tadarthe tarṣacetasām |
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ na tvaṃ na tvamiti prabho

देवाः स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतवः ।
सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्मः सनातनः

devāḥ svaṃ bhāgamarhanti ye tulyāyāsahetavaḥ |
satrayāga ivaitasminneṣa dharmaḥ sanātanaḥ

इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सराः ।
दुर्बलाः प्रबलान्राजन्गृहीतकलसान्मुहुः

iti svānpratyaṣedhanvai daiteyā jātamatsarāḥ |
durbalāḥ prabalānrājangṛhītakalasānmuhuḥ

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः ।
योषिद्रू पमनिर्देश्यं दधारपरमाद्भुतम्

etasminnantare viṣṇuḥ sarvopāyavidīśvaraḥ |
yoṣidrū pamanirdeśyaṃ dadhāraparamādbhutam

प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् ।
समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम्

prekṣaṇīyotpalaśyāmaṃ sarvāvayavasundaram |
samānakarṇābharaṇaṃ sukapolonnasānanam

नवयौवननिर्वृत्त स्तनभारकृशोदरम् ।
मुखामोदानुरक्तालि झङ्कारोद्विग्नलोचनम्

navayauvananirvṛtta stanabhārakṛśodaram |
mukhāmodānuraktāli jhaṅkārodvignalocanam

बिभ्रत्सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् ।
सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम्

bibhratsukeśabhāreṇa mālāmutphullamallikām |
sugrīvakaṇṭhābharaṇaṃ subhujāṅgadabhūṣitam

विरजाम्बरसंवीत नितम्बद्वीपशोभया ।
काञ्च्या प्रविलसद्वल्गु चलच्चरणनूपुरम्

virajāmbarasaṃvīta nitambadvīpaśobhayā |
kāñcyā pravilasadvalgu calaccaraṇanūpuram

सव्रीडस्मितविक्षिप्त भ्रूविलासावलोकनैः ।
दैत्ययूथपचेतःसु काममुद्दीपयन्मुहुः

savrīḍasmitavikṣipta bhrūvilāsāvalokanaiḥ |
daityayūthapacetaḥsu kāmamuddīpayanmuhuḥ