अध्याय 7: कूर्म द्वारा मन्दर धारण और शिव का विषपान

ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् ।
परिवीय गिरौ तस्मिन्नेत्रमब्धिं मुदान्विताः

te nāgarājamāmantrya phalabhāgena vāsukim |
parivīya girau tasminnetramabdhiṃ mudānvitāḥ

आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ।
हरिः पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन्

ārebhire surā yattā amṛtārthe kurūdvaha |
hariḥ purastājjagṛhe pūrvaṃ devāstato'bhavan

तन्नैच्छन्दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् ।
न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम्

tannaicchandaityapatayo mahāpuruṣaceṣṭitam |
na gṛhṇīmo vayaṃ pucchamaheraṅgamamaṅgalam

स्वाध्यायश्रुतसम्पन्नाः प्रख्याता जन्मकर्मभिः ।
इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान्विलोक्य पुरुषोत्तमः ।
स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामरः

svādhyāyaśrutasampannāḥ prakhyātā janmakarmabhiḥ |
iti tūṣṇīṃ sthitāndaityānvilokya puruṣottamaḥ |
smayamāno visṛjyāgraṃ pucchaṃ jagrāha sāmaraḥ

कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दनाः ।
ममन्थुः परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम्

kṛtasthānavibhāgāsta evaṃ kaśyapanandanāḥ |
mamanthuḥ paramaṃ yattā amṛtārthaṃ payonidhim

मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रि रनाधारो ह्यपोऽविशत् ।
ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात्पाण्डुनन्दन

mathyamāne'rṇave so'dri ranādhāro hyapo'viśat |
dhriyamāṇo'pi balibhirgauravātpāṇḍunandana

ते सुनिर्विण्णमनसः परिम्लानमुखश्रियः ।
आसन्स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा

te sunirviṇṇamanasaḥ parimlānamukhaśriyaḥ |
āsansvapauruṣe naṣṭe daivenātibalīyasā

विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धिः ।
कृत्वा वपुः कच्छपमद्भुतं महत्प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार

vilokya vighneśavidhiṃ tadeśvaro durantavīryo'vitathābhisandhiḥ |
kṛtvā vapuḥ kacchapamadbhutaṃ mahatpraviśya toyaṃ girimujjahāra

तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुनः समुद्यता निर्मथितुं सुरासुराः ।
दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान्

tamutthitaṃ vīkṣya kulācalaṃ punaḥ samudyatā nirmathituṃ surāsurāḥ |
dadhāra pṛṣṭhena sa lakṣayojana prastāriṇā dvīpa ivāparo mahān

सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठतः ।
बिभ्रत्तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेयः

surāsurendrairbhujavīryavepitaṃ paribhramantaṃ girimaṅga pṛṣṭhataḥ |
bibhrattadāvartanamādikacchapo mene'ṅgakaṇḍūyanamaprameyaḥ

तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् ।
उद्दीपयन्देवगणांश्च विष्णुर्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूपः

tathāsurānāviśadāsureṇa rūpeṇa teṣāṃ balavīryamīrayan |
uddīpayandevagaṇāṃśca viṣṇurdaivena nāgendramabodharūpaḥ

उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहुः ।
तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्र मुख्यैरभिष्टुवद्भिः सुमनोऽभिवृष्टः

uparyagendraṃ girirāḍivānya ākramya hastena sahasrabāhuḥ |
tasthau divi brahmabhavendra mukhyairabhiṣṭuvadbhiḥ sumano'bhivṛṣṭaḥ

उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयोः परेण ते प्राविशता समेधिताः ।
ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम्

uparyadhaścātmani gotranetrayoḥ pareṇa te prāviśatā samedhitāḥ |
mamanthurabdhiṃ tarasā madotkaṭā mahādriṇā kṣobhitanakracakram

अहीन्द्र साहस्रकठोरदृङ्मुख श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुराः ।
पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धाः सरला इवाभवन्

ahīndra sāhasrakaṭhoradṛṅmukha śvāsāgnidhūmāhatavarcaso'surāḥ |
paulomakāleyabalīlvalādayo davāgnidagdhāḥ saralā ivābhavan

देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान्धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् ।
समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घना ववुः समुद्रोर्म्युपगूढवायवः

devāṃśca tacchvāsaśikhāhataprabhāndhūmrāmbarasragvarakañcukānanān |
samabhyavarṣanbhagavadvaśā ghanā vavuḥ samudrormyupagūḍhavāyavaḥ

मथ्यमानात्ता सिन्धोर्देवासुरवरूथपैः ।
यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजितः स्वयम्

mathyamānāttā sindhordevāsuravarūthapaiḥ |
yadā sudhā na jāyeta nirmamanthājitaḥ svayam

मेघश्यामः कनकपरिधिः कर्णविद्योतविद्युन् ।
मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकचः स्रग्धरो रक्तनेत्रः ।
जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा ।
मथ्नन्मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथोद्धृताद्रिः

meghaśyāmaḥ kanakaparidhiḥ karṇavidyotavidyun |
mūrdhni bhrājadvilulitakacaḥ sragdharo raktanetraḥ |
jaitrairdorbhirjagadabhayadairdandaśūkaṃ gṛhītvā |
mathnanmathnā pratigiririvāśobhatāthoddhṛtādriḥ

निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रतः ।
सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात्तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात्

nirmathyamānādudadherabhūdviṣaṃ maholbaṇaṃ hālahalāhvamagrataḥ |
sambhrāntamīnonmakarāhikacchapāttimidvipagrāhatimiṅgilākulāt

तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति ।
भीताः प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम्

tadugravegaṃ diśi diśyuparyadho visarpadutsarpadasahyamaprati |
bhītāḥ prajā dudruvuraṅga seśvarā arakṣyamāṇāḥ śaraṇaṃ sadāśivam

विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् ।
आसीनमद्रा वपवर्गहेतोस्तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः

vilokya taṃ devavaraṃ trilokyā bhavāya devyābhimataṃ munīnām |
āsīnamadrā vapavargahetostapo juṣāṇaṃ stutibhiḥ praṇemuḥ

देवदेव महादेव भूतात्मन्भूतभावन ।
त्राहि नः शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद्विषात्

devadeva mahādeva bhūtātmanbhūtabhāvana |
trāhi naḥ śaraṇāpannāṃstrailokyadahanādviṣāt

त्वमेकः सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयोः ।
तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं गुरुम्

tvamekaḥ sarvajagata īśvaro bandhamokṣayoḥ |
taṃ tvāmarcanti kuśalāḥ prapannārtiharaṃ gurum

गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो ।
धत्से यदा स्वदृग्भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम्

guṇamayyā svaśaktyāsya sargasthityapyayānvibho |
dhatse yadā svadṛgbhūmanbrahmaviṣṇuśivābhidhām

त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् ।
नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वरः

tvaṃ brahma paramaṃ guhyaṃ sadasadbhāvabhāvanam |
nānāśaktibhirābhātastvamātmā jagadīśvaraḥ

त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रि यद्र व्यगुणः स्वभावः ।
कालः क्रतुः सत्यमृतं च धर्मस्त्वय्यक्षरं यत्त्रिवृदामनन्ति

tvaṃ śabdayonirjagadādirātmā prāṇendri yadra vyaguṇaḥ svabhāvaḥ |
kālaḥ kratuḥ satyamṛtaṃ ca dharmastvayyakṣaraṃ yattrivṛdāmananti

अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् ।
कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम्

agnirmukhaṃ te'khiladevatātmā kṣitiṃ vidurlokabhavāṅghripaṅkajam |
kālaṃ gatiṃ te'khiladevatātmano diśaśca karṇau rasanaṃ jaleśam

नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान्सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेतः ।
परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन्शिरस्ते

nābhirnabhaste śvasanaṃ nabhasvānsūryaśca cakṣūṃṣi jalaṃ sma retaḥ |
parāvarātmāśrayaṇaṃ tavātmā somo mano dyaurbhagavanśiraste

कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते ।
छन्दांसि साक्षात्तव सप्त धातवस्त्रयीमयात्मन्हृदयं सर्वधर्मः

kukṣiḥ samudrā girayo'sthisaṅghā romāṇi sarvauṣadhivīrudhaste |
chandāṃsi sākṣāttava sapta dhātavastrayīmayātmanhṛdayaṃ sarvadharmaḥ

मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्गः ।
यत्तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते

mukhāni pañcopaniṣadastaveśa yaistriṃśadaṣṭottaramantravargaḥ |
yattacchivākhyaṃ paramātmatattvaṃ deva svayaṃjyotiravasthitiste

छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि ।
साङ्ख्यात्मनः शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषिः पुराणः

chāyā tvadharmormiṣu yairvisargo netratrayaṃ sattvarajastamāṃsi |
sāṅkhyātmanaḥ śāstrakṛtastavekṣā chandomayo deva ṛṣiḥ purāṇaḥ

न ते गिरित्राखिललोकपाल विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्र गम्यम् ।
ज्योतिः परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद्ब्रह्म निरस्तभेदम्

na te giritrākhilalokapāla viriñcavaikuṇṭhasurendra gamyam |
jyotiḥ paraṃ yatra rajastamaśca sattvaṃ na yadbrahma nirastabhedam

कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक ।
भूतद्रुहः क्षपयतः स्तुतये न तत्ते ।
यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र ।
वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद

kāmādhvaratripurakālagarādyaneka |
bhūtadruhaḥ kṣapayataḥ stutaye na tatte |
yastvantakāla idamātmakṛtaṃ svanetra |
vahnisphuliṅgaśikhayā bhasitaṃ na veda

ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि ।
द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् ।
कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ।
ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जाः

ye tvātmarāmagurubhirhṛdi cintitāṅghri |
dvandvaṃ carantamumayā tapasābhitaptam |
katthanta ugraparuṣaṃ nirataṃ śmaśāne |
te nūnamūtimavidaṃstava hātalajjāḥ

तत्तस्य ते सदसतोः परतः परस्य ।
नाञ्जः स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्नः ।
ब्रह्मादयः किमुत संस्तवने वयं तु ।
तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम्

tattasya te sadasatoḥ parataḥ parasya |
nāñjaḥ svarūpagamane prabhavanti bhūmnaḥ |
brahmādayaḥ kimuta saṃstavane vayaṃ tu |
tatsargasargaviṣayā api śaktimātram

एतत्परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर ।
मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मणः

etatparaṃ prapaśyāmo na paraṃ te maheśvara |
mṛḍanāya hi lokasya vyaktiste'vyaktakarmaṇaḥ

तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडितः ।
सर्वभूतसुहृद्देव इदमाह सतीं प्रियाम्

tadvīkṣya vyasanaṃ tāsāṃ kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ |
sarvabhūtasuhṛddeva idamāha satīṃ priyām

अहो बत भवान्येतत्प्रजानां पश्य वैशसम् ।
क्षीरोदमथनोद्भूतात्कालकूटादुपस्थितम्

aho bata bhavānyetatprajānāṃ paśya vaiśasam |
kṣīrodamathanodbhūtātkālakūṭādupasthitam

आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे ।
एतावान्हि प्रभोरर्थो यद्दीनपरिपालनम्

āsāṃ prāṇaparīpsūnāṃ vidheyamabhayaṃ hi me |
etāvānhi prabhorartho yaddīnaparipālanam

प्राणैः स्वैः प्राणिनः पान्ति साधवः क्षणभङ्गुरैः ।
बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया

prāṇaiḥ svaiḥ prāṇinaḥ pānti sādhavaḥ kṣaṇabhaṅguraiḥ |
baddhavaireṣu bhūteṣu mohiteṣvātmamāyayā

पुंसः कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरिः ।
प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचरः ।
तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे

puṃsaḥ kṛpayato bhadre sarvātmā prīyate hariḥ |
prīte harau bhagavati prīye'haṃ sacarācaraḥ |
tasmādidaṃ garaṃ bhuñje prajānāṃ svastirastu me

एवमामन्त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावनः ।
तद्विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत

evamāmantrya bhagavānbhavānīṃ viśvabhāvanaḥ |
tadviṣaṃ jagdhumārebhe prabhāvajñānvamodata

ततः करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् ।
अभक्षयन्महादेवः कृपया भूतभावनः

tataḥ karatalīkṛtya vyāpi hālāhalaṃ viṣam |
abhakṣayanmahādevaḥ kṛpayā bhūtabhāvanaḥ

तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः ।
यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम्

tasyāpi darśayāmāsa svavīryaṃ jalakalmaṣaḥ |
yaccakāra gale nīlaṃ tacca sādhorvibhūṣaṇam

तप्यन्ते लोकतापेन साधवः प्रायशो जनाः ।
परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मनः

tapyante lokatāpena sādhavaḥ prāyaśo janāḥ |
paramārādhanaṃ taddhi puruṣasyākhilātmanaḥ

निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुषः ।
प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे

niśamya karma tacchambhordevadevasya mīḍhuṣaḥ |
prajā dākṣāyaṇī brahmā vaikuṇṭhaśca śaśaṃsire

प्रस्कन्नं पिबतः पाणेर्यत्किञ्चिज्जगृहुः स्म तत् ।
वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे

praskannaṃ pibataḥ pāṇeryatkiñcijjagṛhuḥ sma tat |
vṛścikāhiviṣauṣadhyo dandaśūkāśca ye'pare