अध्याय 6: प्रभु की सन्धि की सलाह और मन्दर का लाना

एवं स्तुतः सुरगणैः भवान् हरिरीश्वरः ।
तेषां आविरभूद् राजन् सहस्रार्कोदयद्युतिः

evaṃ stutaḥ suragaṇaiḥ bhavān harirīśvaraḥ |
teṣāṃ āvirabhūd rājan sahasrārkodayadyutiḥ

तेनैव सहसा सर्वे देवाः प्रतिहतेक्षणाः ।
नापश्यन् खं दिशः क्षौणीं आत्मानं च कुतो विभुम्

tenaiva sahasā sarve devāḥ pratihatekṣaṇāḥ |
nāpaśyan khaṃ diśaḥ kṣauṇīṃ ātmānaṃ ca kuto vibhum

विरिञ्चो भगवान् दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् ।
स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम्

viriñco bhagavān dṛṣṭvā saha śarveṇa tāṃ tanum |
svacchāṃ marakataśyāmāṃ kañjagarbhāruṇekṣaṇām

तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा ।
प्रसन्नचारुसर्वांगीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम्

taptahemāvadātena lasatkauśeyavāsasā |
prasannacārusarvāṃgīṃ sumukhīṃ sundarabhruvam

महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् ।
कर्णाभरणनिर्भात कपोलश्रीमुखाम्बुजाम्

mahāmaṇikirīṭena keyūrābhyāṃ ca bhūṣitām |
karṇābharaṇanirbhāta kapolaśrīmukhāmbujām

काञ्चीकलापवलय हारनूपुरशोभिताम् ।
कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम्

kāñcīkalāpavalaya hāranūpuraśobhitām |
kaustubhābharaṇāṃ lakṣmīṃ bibhratīṃ vanamālinīm

सुदर्शनादिभिः स्वास्त्रैः मूर्तिमद् भिरुपासिताम् ।
तुष्टाव देवप्रवरः सशर्वः पुरुषं परम्
सर्वामरगणैः साकं सर्वांगैरवनिं गतैः

sudarśanādibhiḥ svāstraiḥ mūrtimad bhirupāsitām |
tuṣṭāva devapravaraḥ saśarvaḥ puruṣaṃ param
sarvāmaragaṇaiḥ sākaṃ sarvāṃgairavaniṃ gataiḥ

अजातजन्मस्थितिसंयमाया
गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय ।
अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने
महानुभावाय नमो नमस्ते

ajātajanmasthitisaṃyamāyā
guṇāya nirvāṇasukhārṇavāya |
aṇoraṇimne'parigaṇyadhāmne
mahānubhāvāya namo namaste

रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं
श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतांत्रिकेण ।
योगेन धातः सह नस्त्रिलोकान्
पश्याम्यमुष्मिन् नु ह विश्वमूर्तौ

rūpaṃ tavaitat puruṣarṣabhejyaṃ
śreyo'rthibhirvaidikatāṃtrikeṇa |
yogena dhātaḥ saha nastrilokān
paśyāmyamuṣmin nu ha viśvamūrtau

त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत्
त्वय्यन्त आसीत् इदमात्मतंत्रे ।
त्वं आदिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं
घटस्य मृत्स्नेव परः परस्मात्

tvayyagra āsīt tvayi madhya āsīt
tvayyanta āsīt idamātmataṃtre |
tvaṃ ādiranto jagato'sya madhyaṃ
ghaṭasya mṛtsneva paraḥ parasmāt

त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं
निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्टः ।
पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो
गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चितः

tvaṃ māyayātmāśrayayā svayedaṃ
nirmāya viśvaṃ tadanupraviṣṭaḥ |
paśyanti yuktā manasā manīṣiṇo
guṇavyavāye'pyaguṇaṃ vipaścitaḥ

यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु
भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् ।
योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां
गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति

yathāgnimedhasyamṛtaṃ ca goṣu
bhuvyannamambūdyamane ca vṛttim |
yogairmanuṣyā adhiyanti hi tvāṃ
guṇeṣu buddhyā kavayo vadanti

तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं
सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् ।
दृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे
गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भः

taṃ tvāṃ vayaṃ nātha samujjihānaṃ
sarojanābhāticirepsitārtham |
dṛṣṭvā gatā nirvṛtamadya sarve
gajā davārtā iva gāṅgamambhaḥ

स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला
वयं यदर्थास्तव पादमूलम् ।
समागतास्ते बहिरन्तरात्मन्
किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिणः

sa tvaṃ vidhatsvākhilalokapālā
vayaṃ yadarthāstava pādamūlam |
samāgatāste bahirantarātman
kiṃ vānyavijñāpyamaśeṣasākṣiṇaḥ

अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये
दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते ।
किं वा विदामेश पृथग्विभाता
विधत्स्व शं नो द्विजदेवमंत्रम्

ahaṃ giritraśca surādayo ye
dakṣādayo'gneriva ketavaste |
kiṃ vā vidāmeśa pṛthagvibhātā
vidhatsva śaṃ no dvijadevamaṃtram

एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद्
विज्ञाय तेषां हृदयं तथैव ।
जगाद जीमूतगभीरया गिरा
बद्धाञ्जलीन् संवृतसर्वकारकान्

evaṃ viriñcādibhirīḍitastad
vijñāya teṣāṃ hṛdayaṃ tathaiva |
jagāda jīmūtagabhīrayā girā
baddhāñjalīn saṃvṛtasarvakārakān

एक एवेश्वरस्तस्मिन् सुरकार्ये सुरेश्वरः ।
विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभिः

eka eveśvarastasmin surakārye sureśvaraḥ |
vihartukāmastānāha samudronmathanādibhiḥ

हन्त ब्रह्मन् अहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् ।
श्रृणुतावहिताः सर्वे श्रेयो वः स्याद् यथा सुराः

hanta brahman aho śambho he devā mama bhāṣitam |
śrṛṇutāvahitāḥ sarve śreyo vaḥ syād yathā surāḥ

यात दानवदैतेयैः तावत् सन्धिर्विधीयताम् ।
कालेनानुगृहीतैस्तैः यावद् वो भव आत्मनः

yāta dānavadaiteyaiḥ tāvat sandhirvidhīyatām |
kālenānugṛhītaistaiḥ yāvad vo bhava ātmanaḥ

अरयोऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे ।
अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतैः

arayo'pi hi sandheyāḥ sati kāryārthagaurave |
ahimūṣikavad devā hyarthasya padavīṃ gataiḥ

अमृतोत्पादने यत्नः क्रियतां अविलम्बितम् ।
यस्य पीतस्य वै जन्तुः मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत्

amṛtotpādane yatnaḥ kriyatāṃ avilambitam |
yasya pītasya vai jantuḥ mṛtyugrasto'maro bhavet

क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधीः ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

kṣiptvā kṣīrodadhau sarvā vīruttṛṇalatauṣadhīḥ |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim

सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिताः ।
क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहाः

sahāyena mayā devā nirmanthadhvamatandritāḥ |
kleśabhājo bhaviṣyanti daityā yūyaṃ phalagrahāḥ

यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्ति असुराः सुराः ।
न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्थाः सान्त्वया यथा

yūyaṃ tadanumodadhvaṃ yadicchanti asurāḥ surāḥ |
na saṃrambheṇa sidhyanti sarvārthāḥ sāntvayā yathā

न भेतव्यं कालकूटाद् विषात् जलधिसम्भवात् ।
लोभः कार्यो न वो जातु रोषः कामस्तु वस्तुषु

na bhetavyaṃ kālakūṭād viṣāt jaladhisambhavāt |
lobhaḥ kāryo na vo jātu roṣaḥ kāmastu vastuṣu

इति देवान् समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तमः ।
तेषामन्तर्दधे राजन् स्वच्छन्दगतिरीश्वरः

iti devān samādiśya bhagavān puruṣottamaḥ |
teṣāmantardadhe rājan svacchandagatirīśvaraḥ

अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामहः ।
भवश्च जग्मतुः स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुराः

atha tasmai bhagavate namaskṛtya pitāmahaḥ |
bhavaśca jagmatuḥ svaṃ svaṃ dhāmopeyurbaliṃ surāḥ

दृष्ट्वा अरीनप्यसंयत्तान् जातक्षोभान् स्वनायकान् ।
न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्यः सन्धिविग्रहकालवित्

dṛṣṭvā arīnapyasaṃyattān jātakṣobhān svanāyakān |
nyaṣedhad daityarāṭ ślokyaḥ sandhivigrahakālavit

ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपैः ।
श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन्

te vairocanimāsīnaṃ guptaṃ cāsurayūthapaiḥ |
śriyā paramayā juṣṭaṃ jitāśeṣamupāgaman

महेन्द्रः श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामतिः ।
अभ्यभाषत तत्सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात्

mahendraḥ ślakṣṇayā vācā sāntvayitvā mahāmatiḥ |
abhyabhāṣata tatsarvaṃ śikṣitaṃ puruṣottamāt

तदरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपाः ।
शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिनः

tadarocata daityasya tatrānye ye'surādhipāḥ |
śambaro'riṣṭanemiśca ye ca tripuravāsinaḥ

ततो देवासुराः कृत्वा संविदं कृतसौहृदाः ।
उद्यमं परमं चक्रुः अमृतार्थे परंतप

tato devāsurāḥ kṛtvā saṃvidaṃ kṛtasauhṛdāḥ |
udyamaṃ paramaṃ cakruḥ amṛtārthe paraṃtapa

ततस्ते मन्दरगिरिं ओजसोत्पाट्य दुर्मदाः ।
नदन्त उदधिं निन्युः शक्ताः परिघबाहवः

tataste mandaragiriṃ ojasotpāṭya durmadāḥ |
nadanta udadhiṃ ninyuḥ śaktāḥ parighabāhavaḥ

दूरभारोद्वहश्रान्ताः शक्रवैरोचनादयः ।
अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहुः पथि

dūrabhārodvahaśrāntāḥ śakravairocanādayaḥ |
apārayantastaṃ voḍhuṃ vivaśā vijahuḥ pathi

निपतन्स गिरिस्तत्र बहून् अमरदानवान् ।
चूर्णयामास महता भारेण कनकाचलः

nipatansa giristatra bahūn amaradānavān |
cūrṇayāmāsa mahatā bhāreṇa kanakācalaḥ

तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् ।
विज्ञाय भगवान् तत्र बभूव गरुडध्वजः

tāṃstathā bhagnamanaso bhagnabāhūrukandharān |
vijñāya bhagavān tatra babhūva garuḍadhvajaḥ

गिरिपातविनिष्पिष्टान् विलोक्यामरदानवान् ।
ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान्यथा

giripātaviniṣpiṣṭān vilokyāmaradānavān |
īkṣayā jīvayāmāsa nirjarān nirvraṇānyathā

गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया ।
आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृतः

giriṃ cāropya garuḍe hastenaikena līlayā |
āruhya prayayāvabdhiṃ surāsuragaṇairvṛtaḥ

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्णः पततां वरः ।
ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः

avaropya giriṃ skandhāt suparṇaḥ patatāṃ varaḥ |
yayau jalānta utsṛjya hariṇā sa visarjitaḥ