अध्याय 5: पाँचवें-छठे मनु और देवताओं की अजित से प्रार्थना

राजन् उदितमेतत्ते हरेः कर्माघनाशनम् ।
गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं श्रृणु

rājan uditametatte hareḥ karmāghanāśanam |
gajendramokṣaṇaṃ puṇyaṃ raivataṃ tvantaraṃ śrṛṇu

पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदरः ।
बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वकाः

pañcamo raivato nāma manustāmasasodaraḥ |
balivindhyādayastasya sutā hārjunapūrvakāḥ

विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन्भूतरयादयः ।
हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजाः

vibhurindraḥ suragaṇā rājanbhūtarayādayaḥ |
hiraṇyaromā vedaśirā ūrdhvabāhvādayo dvijāḥ

पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः ।
तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम्

patnī vikuṇṭhā śubhrasya vaikuṇṭhaiḥ surasattamaiḥ |
tayoḥ svakalayā jajñe vaikuṇṭho bhagavān svayam

वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः ।
रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया

vaikuṇṭhaḥ kalpito yena loko lokanamaskṛtaḥ |
ramayā prārthyamānena devyā tatpriyakāmyayā

तस्यानुभावः कथितो गुणाश्च परमोदयाः ।
भौमान् रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्गुणान्

tasyānubhāvaḥ kathito guṇāśca paramodayāḥ |
bhaumān reṇūnsa vimame yo viṣṇorvarṇayedguṇān

षष्ठश्च चक्षुषः पुत्रः चाक्षुषो नाम वै मनुः ।
पूरु पूरुष सुद्युम्न प्रमुखाश्चाक्षुषात्मजाः

ṣaṣṭhaśca cakṣuṣaḥ putraḥ cākṣuṣo nāma vai manuḥ |
pūru pūruṣa sudyumna pramukhāścākṣuṣātmajāḥ

इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः ।
मुनयस्तत्र वै राजन् हविष्मद् वीरकादयः

indro mantradrumastatra devā āpyādayo gaṇāḥ |
munayastatra vai rājan haviṣmad vīrakādayaḥ

तत्रापि देवः सम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः ।
अजितो नाम भगवान् अंशेन जगतः पतिः

tatrāpi devaḥ sambhūtyāṃ vairājasyābhavat sutaḥ |
ajito nāma bhagavān aṃśena jagataḥ patiḥ

पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा ।
भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः

payodhiṃ yena nirmathya surāṇāṃ sādhitā sudhā |
bhramamāṇo'mbhasi dhṛtaḥ kūrmarūpeṇa mandaraḥ

यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः ।
यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना

yathā bhagavatā brahman mathitaḥ kṣīrasāgaraḥ |
yadarthaṃ vā yataścādriṃ dadhārāmbucarātmanā

यथामृतं सुरैः प्राप्तं किं चान्यद् अभवत् ततः ।
एतद्भगवतः कर्म वदस्व परमाद्भुतम्

yathāmṛtaṃ suraiḥ prāptaṃ kiṃ cānyad abhavat tataḥ |
etadbhagavataḥ karma vadasva paramādbhutam

त्वया संकथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः ।
नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम्

tvayā saṃkathyamānena mahimnā sātvatāṃ pateḥ |
nātitṛpyati me cittaṃ suciraṃ tāpatāpitam

सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजाः ।
अभिनन्द्य हरेर्वीर्यं अभ्याचष्टुं प्रचक्रमे

sampṛṣṭo bhagavānevaṃ dvaipāyanasuto dvijāḥ |
abhinandya harervīryaṃ abhyācaṣṭuṃ pracakrame

यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमानाः शितायुधैः ।
गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूरिशः

yadā yuddhe'surairdevā badhyamānāḥ śitāyudhaiḥ |
gatāsavo nipatitā nottiṣṭheran sma bhūriśaḥ

यदा दुर्वाससः शापात् सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप ।
निःश्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः क्रियाः

yadā durvāsasaḥ śāpāt sendrā lokāstrayo nṛpa |
niḥśrīkāścābhavaṃstatra neśurijyādayaḥ kriyāḥ

निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः ।
नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैः मंत्रयन्तो विनिश्चितम्

niśāmyaitat suragaṇā mahendravaruṇādayaḥ |
nādhyagacchansvayaṃ mantraiḥ maṃtrayanto viniścitam

ततो ब्रह्मसभां जग्मुः मेरोर्मूर्धनि सर्वशः ।
सर्वं विज्ञापयां चक्रुः प्रणताः परमेष्ठिने

tato brahmasabhāṃ jagmuḥ merormūrdhani sarvaśaḥ |
sarvaṃ vijñāpayāṃ cakruḥ praṇatāḥ parameṣṭhine

स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् गगतप्रभान् ।
लोकान् अमंगलप्रायान् असुरानयथा विभुः

sa vilokyendravāyvādīn niḥsattvān gagataprabhān |
lokān amaṃgalaprāyān asurānayathā vibhuḥ

समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् ।
उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्परः

samāhitena manasā saṃsmaran puruṣaṃ param |
uvācotphullavadano devānsa bhagavānparaḥ

अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो
मनुष्यतिर्यग् द्रुमघर्मजातयः ।
यस्यावतारांशकलाविसर्जिता
व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम्

ahaṃ bhavo yūyamatho'surādayo
manuṣyatiryag drumagharmajātayaḥ |
yasyāvatārāṃśakalāvisarjitā
vrajāma sarve śaraṇaṃ tamavyayam

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो
नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः ।
अथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं
धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले

na yasya vadhyo na ca rakṣaṇīyo
nopekṣaṇīyādaraṇīyapakṣaḥ |
athāpi sargasthitisaṃyamārthaṃ
dhatte rajaḥsattvatamāṃsi kāle

अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः
सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् ।
तस्माद् व्रजामः शरणं जगद्गुरुं
स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः

ayaṃ ca tasya sthitipālanakṣaṇaḥ
sattvaṃ juṣāṇasya bhavāya dehinām |
tasmād vrajāmaḥ śaraṇaṃ jagadguruṃ
svānāṃ sa no dhāsyati śaṃ surapriyaḥ

इत्याभाष्य सुरान्वेधाः सह देवैररिन्दम ।
अजितस्य पदं साक्षात् जगाम तमसः परम्

ityābhāṣya surānvedhāḥ saha devairarindama |
ajitasya padaṃ sākṣāt jagāma tamasaḥ param

तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै विभो ।
स्तुतिमब्रूत दैवीभिः गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः

tatrādṛṣṭasvarūpāya śrutapūrvāya vai vibho |
stutimabrūta daivībhiḥ gīrbhistvavahitendriyaḥ

अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं
गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् ।
मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं
नमामहे देववरं वरेण्यम्

avikriyaṃ satyamanantamādyaṃ
guhāśayaṃ niṣkalamapratarkyam |
mano'grayānaṃ vacasāniruktaṃ
namāmahe devavaraṃ vareṇyam

विपश्चितं प्राणमनोधियात्मनां
अर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् ।
छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ
तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे

vipaścitaṃ prāṇamanodhiyātmanāṃ
arthendriyābhāsamanidramavraṇam |
chāyātapau yatra na gṛdhrapakṣau
tamakṣaraṃ khaṃ triyugaṃ vrajāmahe

अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं
मनोमयं पञ्चदशारमाशु ।
त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि
यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये

ajasya cakraṃ tvajayeryamāṇaṃ
manomayaṃ pañcadaśāramāśu |
trinābhi vidyuccalamaṣṭanemi
yadakṣamāhustamṛtaṃ prapadye

य एकवर्णं तमसः परं तद्
अलोकमव्यक्तमनन्तपारम् ।
आसां चकारोपसुपर्णमेनं
उपासते योगरथेन धीराः

ya ekavarṇaṃ tamasaḥ paraṃ tad
alokamavyaktamanantapāram |
āsāṃ cakāropasuparṇamenaṃ
upāsate yogarathena dhīrāḥ

न यस्य कश्चातितितर्ति मायां
यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् ।
तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं
नमाम भूतेषु समं चरन्तम्

na yasya kaścātititarti māyāṃ
yayā jano muhyati veda nārtham |
taṃ nirjitātmātmaguṇaṃ pareśaṃ
namāma bhūteṣu samaṃ carantam

इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा
सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः ।
गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे
कुतोऽसुराद्या इतरप्रधानाः

ime vayaṃ yatpriyayaiva tanvā
sattvena sṛṣṭā bahirantarāviḥ |
gatiṃ na sūkṣmāmṛṣayaśca vidmahe
kuto'surādyā itarapradhānāḥ

पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य
चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्गः ।
स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः
प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः

pādau mahīyaṃ svakṛtaiva yasya
caturvidho yatra hi bhūtasargaḥ |
sa vai mahāpūruṣa ātmatantraḥ
prasīdatāṃ brahma mahāvibhūtiḥ

अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं
सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमानाः ।
लोका स्त्रयोऽथाखिललोकपालाः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

ambhastu yadreta udāravīryaṃ
sidhyanti jīvantyuta vardhamānāḥ |
lokā strayo'thākhilalokapālāḥ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

सोमं मनो यस्य समामनन्ति
दिवौकसां यो बलमन्ध आयुः ।
ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

somaṃ mano yasya samāmananti
divaukasāṃ yo balamandha āyuḥ |
īśo nagānāṃ prajanaḥ prajānāṃ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा
जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा ।
अन्तःसमुद्रेऽनुपचन्स्वधातून्
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

agnirmukhaṃ yasya tu jātavedā
jātaḥ kriyākāṇḍanimittajanmā |
antaḥsamudre'nupacansvadhātūn
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

यच्चक्षुरासीत्तरणिर्देवयानं
त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् ।
द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

yaccakṣurāsīttaraṇirdevayānaṃ
trayīmayo brahmaṇa eṣa dhiṣṇyam |
dvāraṃ ca mukteramṛtaṃ ca mṛtyuḥ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

प्राणादभूद् यस्य चराचराणां
प्राणः सहो बलमोजश्च वायुः ।
अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

prāṇādabhūd yasya carācarāṇāṃ
prāṇaḥ saho balamojaśca vāyuḥ |
anvāsma samrājamivānugā vayaṃ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि
प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्याः ।
प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेतः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

śrotrād diśo yasya hṛdaśca khāni
prajajñire khaṃ puruṣasya nābhyāḥ |
prāṇendriyātmāsuśarīraketaḥ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

बलान्महेन्द्रस्त्रिदशाः प्रसादान्
मन्योर्गिरीशो धिषणाद्विरिञ्चः ।
खेभ्यस्तु छन्दांस्यृषयो मेढ्रतः कः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

balānmahendrastridaśāḥ prasādān
manyorgirīśo dhiṣaṇādviriñcaḥ |
khebhyastu chandāṃsyṛṣayo meḍhrataḥ kaḥ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययाऽऽसन्
धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतोऽभूत् ।
द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात्
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

śrīrvakṣasaḥ pitaraśchāyayā''san
dharmaḥ stanāditaraḥ pṛṣṭhato'bhūt |
dyauryasya śīrṣṇo'psaraso vihārāt
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

विप्रो मुखं ब्रह्म च यस्य गुह्यं
राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च ।
ऊर्वोर्विडोजोङ्घ्रिरवेदशूद्रौ
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

vipro mukhaṃ brahma ca yasya guhyaṃ
rājanya āsīd bhujayorbalaṃ ca |
ūrvorviḍojoṅghriravedaśūdrau
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युतिः
नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः ।
भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

lobho'dharāt prītiruparyabhūd dyutiḥ
nastaḥ paśavyaḥ sparśena kāmaḥ |
bhruvoryamaḥ pakṣmabhavastu kālaḥ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

द्रव्यं वयः कर्म गुणान्विशेषं
यद्योगमायाविहितान्वदन्ति ।
यद्दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः

dravyaṃ vayaḥ karma guṇānviśeṣaṃ
yadyogamāyāvihitānvadanti |
yaddurvibhāvyaṃ prabudhāpabādhaṃ
prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये
स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने ।
गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभिः
न सज्जमानाय नभस्वदूतये

namo'stu tasmā upaśāntaśaktaye
svārājyalābhapratipūritātmane |
guṇeṣu māyāraciteṣu vṛttibhiḥ
na sajjamānāya nabhasvadūtaye

स त्वं नो दर्शयात्मानं अस्मत् करणगोचरम् ।
प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम्

sa tvaṃ no darśayātmānaṃ asmat karaṇagocaram |
prapannānāṃ didṛkṣūṇāṃ sasmitaṃ te mukhāmbujam

तैस्तैः स्वेच्छाधृतै रूपैः काले काले स्वयं विभो ।
कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवान् तत्करोति हि

taistaiḥ svecchādhṛtai rūpaiḥ kāle kāle svayaṃ vibho |
karma durviṣahaṃ yanno bhagavān tatkaroti hi

क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा ।
देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि

kleśabhūryalpasārāṇi karmāṇi viphalāni vā |
dehināṃ viṣayārtānāṃ na tathaivārpitaṃ tvayi

नावमः कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पितः ।
कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हितः

nāvamaḥ karmakalpo'pi viphalāyeśvarārpitaḥ |
kalpate puruṣasyaiva sa hyātmā dayito hitaḥ

यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् ।
एवं आराधनं विष्णोः सर्वेषां आत्मनश्च हि

yathā hi skandhaśākhānāṃ tarormūlāvasecanam |
evaṃ ārādhanaṃ viṣṇoḥ sarveṣāṃ ātmanaśca hi

नमस्तुभ्यं अनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे ।
निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम्

namastubhyaṃ anantāya durvitarkyātmakarmaṇe |
nirguṇāya guṇeśāya sattvasthāya ca sāmpratam