अध्याय 16: कश्यप द्वारा अदिति को पयोव्रत का उपदेश

एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा ।
हृते त्रिविष्टपे दैत्यैः पर्यतप्यद् अनाथवत्

evaṃ putreṣu naṣṭeṣu devamātāditistadā |
hṛte triviṣṭape daityaiḥ paryatapyad anāthavat

एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवान् अगात् ।
निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात्

ekadā kaśyapastasyā āśramaṃ bhagavān agāt |
nirutsavaṃ nirānandaṃ samādhervirataścirāt

स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रहः ।
सभाजितो यथान्यायं इदमाह कुरूद्वह

sa patnīṃ dīnavadanāṃ kṛtāsanaparigrahaḥ |
sabhājito yathānyāyaṃ idamāha kurūdvaha

अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनाऽऽगतम् ।
न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिनः

apyabhadraṃ na viprāṇāṃ bhadre loke'dhunā''gatam |
na dharmasya na lokasya mṛtyośchandānuvartinaḥ

अपि वाकुशलं किञ्चिद्गृहेषु गृहमेधिनि ।
धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम्

api vākuśalaṃ kiñcidgṛheṣu gṛhamedhini |
dharmasyārthasya kāmasya yatra yogo hyayoginām

अपि वा अतिथयोऽभ्येत्य कुटुंबासक्तया त्वया ।
गृहादपूजिता याताः प्रत्युत्थानेन वा क्वचित्

api vā atithayo'bhyetya kuṭuṃbāsaktayā tvayā |
gṛhādapūjitā yātāḥ pratyutthānena vā kvacit

गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिताः सलिलैरपि ।
यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमाः

gṛheṣu yeṣvatithayo nārcitāḥ salilairapi |
yadi niryānti te nūnaṃ pherurājagṛhopamāḥ

अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति ।
त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित्

apyagnayastu velāyāṃ na hutā haviṣā sati |
tvayodvignadhiyā bhadre proṣite mayi karhicit

यत्पूजया कामदुघान् याति लोकान् गृहान्वितः ।
ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम्

yatpūjayā kāmadughān yāti lokān gṛhānvitaḥ |
brāhmaṇo'gniśca vai viṣṇoḥ sarvadevātmano mukham

अपि सर्वे कुशलिनः तव पुत्रा मनस्विनि ।
लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम्

api sarve kuśalinaḥ tava putrā manasvini |
lakṣaye'svasthamātmānaṃ bhavatyā lakṣaṇairaham

भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन् धर्मस्यास्य जनस्य च ।
त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन् गृहा इमे

bhadraṃ dvijagavāṃ brahman dharmasyāsya janasya ca |
trivargasya paraṃ kṣetraṃ gṛhamedhin gṛhā ime

अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सवः ।
सर्वं भगवतो ब्रह्मन् अनुध्यानान्न रिष्यति

agnayo'tithayo bhṛtyā bhikṣavo ye ca lipsavaḥ |
sarvaṃ bhagavato brahman anudhyānānna riṣyati

को नु मे भगवन् कामो न सम्पद्येत मानसः ।
यस्या भवान् प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान् प्रभाषते

ko nu me bhagavan kāmo na sampadyeta mānasaḥ |
yasyā bhavān prajādhyakṣa evaṃ dharmān prabhāṣate

तवैव मारीच मनःशरीरजाः
प्रजा इमाः सत्त्वरजस्तमोजुषः ।
समो भवान् तास्वसुरादिषु प्रभो
तथापि भक्तं भजते महेश्वरः

tavaiva mārīca manaḥśarīrajāḥ
prajā imāḥ sattvarajastamojuṣaḥ |
samo bhavān tāsvasurādiṣu prabho
tathāpi bhaktaṃ bhajate maheśvaraḥ

तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत ।
हृतश्रियो हृतस्थानान् सपत्नैः पाहि नः प्रभो

tasmādīśa bhajantyā me śreyaścintaya suvrata |
hṛtaśriyo hṛtasthānān sapatnaiḥ pāhi naḥ prabho

परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे ।
ऐश्वर्यं श्रीर्यशः स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम

parairvivāsitā sāhaṃ magnā vyasanasāgare |
aiśvaryaṃ śrīryaśaḥ sthānaṃ hṛtāni prabalairmama

यथा तानि पुनः साधो प्रपद्येरन् ममात्मजाः ।
तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम

yathā tāni punaḥ sādho prapadyeran mamātmajāḥ |
tathā vidhehi kalyāṇaṃ dhiyā kalyāṇakṛttama

एवं अभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव ।
अहो मायाबलं विष्णोः स्नेहबद्धं इदं जगत्

evaṃ abhyarthito'dityā kastāmāha smayanniva |
aho māyābalaṃ viṣṇoḥ snehabaddhaṃ idaṃ jagat

क्व देहो भौतिकोऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृतेः परः ।
कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम्

kva deho bhautiko'nātmā kva cātmā prakṛteḥ paraḥ |
kasya ke patiputrādyā moha eva hi kāraṇam

उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् ।
सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम्

upatiṣṭhasva puruṣaṃ bhagavantaṃ janārdanam |
sarvabhūtaguhāvāsaṃ vāsudevaṃ jagadgurum

स विधास्यति ते कामान् हरिर्दीनानुकंपनः ।
अमोघा भगवद्भक्तिः न इतरेति मतिर्मम

sa vidhāsyati te kāmān harirdīnānukaṃpanaḥ |
amoghā bhagavadbhaktiḥ na itareti matirmama

केनाहं विधिना ब्रह्मन् उपस्थास्ये जगत्पतिम् ।
यथा मे सत्यसंकल्पो विदध्यात् स मनोरथम्

kenāhaṃ vidhinā brahman upasthāsye jagatpatim |
yathā me satyasaṃkalpo vidadhyāt sa manoratham

आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् ।
आशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः ।

ādiśa tvaṃ dvijaśreṣṭha vidhiṃ tadupadhāvanam |
āśu tuṣyati me devaḥ sīdantyāḥ saha putrakaiḥ |

एतन्मे भगवान् पृष्टः प्रजाकामस्य पद्मजः ।
यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम्

etanme bhagavān pṛṣṭaḥ prajākāmasya padmajaḥ |
yadāha te pravakṣyāmi vrataṃ keśavatoṣaṇam

फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् ।
अर्चयेत् अरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वितः

phālgunasyāmale pakṣe dvādaśāhaṃ payovratam |
arcayet aravindākṣaṃ bhaktyā paramayānvitaḥ

सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया ।
यदि लभ्येत वै स्रोतसि एतं मंत्रं उदीरयेत्

sinīvālyāṃ mṛdālipya snāyāt kroḍavidīrṇayā |
yadi labhyeta vai srotasi etaṃ maṃtraṃ udīrayet

त्वं देव्यादिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता ।
उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय

tvaṃ devyādivarāheṇa rasāyāḥ sthānamicchatā |
uddhṛtāsi namastubhyaṃ pāpmānaṃ me praṇāśaya

निर्वर्तितात्मनियमो देवं अर्चेत् समाहितः ।
अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरौ अपि

nirvartitātmaniyamo devaṃ arcet samāhitaḥ |
arcāyāṃ sthaṇḍile sūrye jale vahnau gurau api

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे ।
सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे

namastubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahīyase |
sarvabhūtanivāsāya vāsudevāya sākṣiṇe

नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च ।
चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसंख्यानहेतवे

namo'vyaktāya sūkṣmāya pradhānapuruṣāya ca |
caturviṃśadguṇajñāya guṇasaṃkhyānahetave

नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतुःश्रृंगाय तन्तवे ।
सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः

namo dviśīrṣṇe tripade catuḥśrṛṃgāya tantave |
saptahastāya yajñāya trayīvidyātmane namaḥ

नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च ।
सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नमः

namaḥ śivāya rudrāya namaḥ śaktidharāya ca |
sarvavidyādhipataye bhūtānāṃ pataye namaḥ

नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने ।
योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे

namo hiraṇyagarbhāya prāṇāya jagadātmane |
yogaiśvaryaśarīrāya namaste yogahetave

नमस्ते आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमः ।
नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः

namaste ādidevāya sākṣibhūtāya te namaḥ |
nārāyaṇāya ṛṣaye narāya haraye namaḥ

नमो मरकतश्याम वपुषेऽधिगतश्रिये ।
केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे

namo marakataśyāma vapuṣe'dhigataśriye |
keśavāya namastubhyaṃ namaste pītavāsase

त्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ ।
अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुं उपासते

tvaṃ sarvavaradaḥ puṃsāṃ vareṇya varadarṣabha |
ataste śreyase dhīrāḥ pādareṇuṃ upāsate

अन्ववर्तन्त यं देवाः श्रीश्च तत्पादपद्मयोः ।
स्पृहयन्त इवामोदं भगवान् मे प्रसीदताम्

anvavartanta yaṃ devāḥ śrīśca tatpādapadmayoḥ |
spṛhayanta ivāmodaṃ bhagavān me prasīdatām

एतैः मंत्रैः हृर्हृषीकेशं आवाहनपुरस्कृतम् ।
अर्चयेत् श्रद्धया युक्तः पाद्योपस्पर्शनादिभिः

etaiḥ maṃtraiḥ hṛrhṛṣīkeśaṃ āvāhanapuraskṛtam |
arcayet śraddhayā yuktaḥ pādyopasparśanādibhiḥ

अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यैः पयसा स्नपयेद् विभुम् ।
वस्त्रोपवीताभरण पाद्योपस्पर्शनैस्ततः
गन्धधूपादिभिश्चार्चेद् द्वादशाक्षरविद्यया

arcitvā gandhamālyādyaiḥ payasā snapayed vibhum |
vastropavītābharaṇa pādyopasparśanaistataḥ
gandhadhūpādibhiścārced dvādaśākṣaravidyayā

श्रृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति ।
ससर्पिः सगुडं दत्त्वा जुहुयान् मूलविद्यया

śrṛtaṃ payasi naivedyaṃ śālyannaṃ vibhave sati |
sasarpiḥ saguḍaṃ dattvā juhuyān mūlavidyayā

निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् ।
दत्त्वाऽऽचमनमर्चित्वा तांबूलं च निवेदयेत्

niveditaṃ tadbhaktāya dadyādbhuñjīta vā svayam |
dattvā''camanamarcitvā tāṃbūlaṃ ca nivedayet

जपेत् अष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभिः प्रभुम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा

japet aṣṭottaraśataṃ stuvīta stutibhiḥ prabhum |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ bhūmau praṇamed daṇḍavanmudā

कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवं उद्वासयेत् ततः ।
द्व्यवरान् भोजयेद् विप्रान् पायसेन यथोचितम्

kṛtvā śirasi taccheṣāṃ devaṃ udvāsayet tataḥ |
dvyavarān bhojayed viprān pāyasena yathocitam

भुञ्जीत तैरनुज्ञातः सेष्टः शेषं सभाजितैः ।
ब्रह्मचार्यथ तद् रात्र्यां श्वो भूते प्रथमेऽहनि

bhuñjīta tairanujñātaḥ seṣṭaḥ śeṣaṃ sabhājitaiḥ |
brahmacāryatha tad rātryāṃ śvo bhūte prathame'hani

स्नातः शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहितः ।
पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद् व्रतसमापनम्

snātaḥ śuciryathoktena vidhinā susamāhitaḥ |
payasā snāpayitvārced yāvad vratasamāpanam

पयोभक्षो व्रतमिदं चरेत् विष्णु अर्चनादृतः ।
पूर्ववत् जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत्

payobhakṣo vratamidaṃ caret viṣṇu arcanādṛtaḥ |
pūrvavat juhuyādagniṃ brāhmaṇāṃścāpi bhojayet

एवं तु अहः अहः कुर्याद् द्वादशाहं पयोव्रतम् ।
हरेः आराधनं होमं अर्हणं द्विजतर्पणम्

evaṃ tu ahaḥ ahaḥ kuryād dvādaśāhaṃ payovratam |
hareḥ ārādhanaṃ homaṃ arhaṇaṃ dvijatarpaṇam

प्रतिपत्-दिनं आरभ्य यावत् शुक्लत्रयोदशीम् ।
ब्रह्मचर्यमधःस्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत्

pratipat-dinaṃ ārabhya yāvat śuklatrayodaśīm |
brahmacaryamadhaḥsvapnaṃ snānaṃ triṣavaṇaṃ caret

वर्जयेत् असद् आलापं भोगान् उच्चावचान् तथा ।
अहिंस्रः सर्वभूतानां वासुदेवपरायणः

varjayet asad ālāpaṃ bhogān uccāvacān tathā |
ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ vāsudevaparāyaṇaḥ

त्रयोदश्यां अथो विष्णोः स्नपनं पञ्चकैर्विभोः ।
कारयेत् शास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदैः

trayodaśyāṃ atho viṣṇoḥ snapanaṃ pañcakairvibhoḥ |
kārayet śāstradṛṣṭena vidhinā vidhikovidaiḥ

पूजां च महतीं कुर्यात् वित्त शाठ्य विवर्जितः ।
चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे

pūjāṃ ca mahatīṃ kuryāt vitta śāṭhya vivarjitaḥ |
caruṃ nirūpya payasi śipiviṣṭāya viṣṇave

श्रृतेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः ।
नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात् पुरुषतुष्टिदम्

śrṛtena tena puruṣaṃ yajeta susamāhitaḥ |
naivedyaṃ cātiguṇavad dadyāt puruṣatuṣṭidam

आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभिः ।
तोषयेत् ऋत्विजश्चैव तद् विद्धि आराधनं हरेः

ācāryaṃ jñānasampannaṃ vastrābharaṇadhenubhiḥ |
toṣayet ṛtvijaścaiva tad viddhi ārādhanaṃ hareḥ

भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते ।
अन्यांश्च ब्राह्मणान् शक्त्या ये च तत्र समागताः

bhojayet tānguṇavatā sadannena śucismite |
anyāṃśca brāhmaṇān śaktyā ye ca tatra samāgatāḥ

दक्षिणां गुरवे दद्याद् ऋत्विग्भ्यश्च यथार्हतः ।
अन्नाद्येन अश्वपाकांश्च प्रीणयेत् समुपागतान्

dakṣiṇāṃ gurave dadyād ṛtvigbhyaśca yathārhataḥ |
annādyena aśvapākāṃśca prīṇayet samupāgatān

भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्ध कृपणादिषु ।
विष्णोस्तत् प्रीणनं विद्वान् भुञ्जीत सह बन्धुभिः

bhuktavatsu ca sarveṣu dīnāndha kṛpaṇādiṣu |
viṣṇostat prīṇanaṃ vidvān bhuñjīta saha bandhubhiḥ

नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः ।
कारयेत् तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम्

nṛtyavāditragītaiśca stutibhiḥ svastivācakaiḥ |
kārayet tatkathābhiśca pūjāṃ bhagavato'nvaham

एतत् पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् ।
पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम्

etat payovrataṃ nāma puruṣārādhanaṃ param |
pitāmahenābhihitaṃ mayā te samudāhṛtam

त्वं चानेन महाभागे सम्यक् चीर्णेन केशवम् ।
आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम्

tvaṃ cānena mahābhāge samyak cīrṇena keśavam |
ātmanā śuddhabhāvena niyatātmā bhajāvyayam

अयं वै सर्वयज्ञाख्यः सर्वव्रतमिति स्मृतम् ।
तपःसारं इदं भद्रे दानं च ईश्वरतर्पणम्

ayaṃ vai sarvayajñākhyaḥ sarvavratamiti smṛtam |
tapaḥsāraṃ idaṃ bhadre dānaṃ ca īśvaratarpaṇam

ते एव नियमाः साक्षात् ते एव च यमोत्तमाः ।
तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यति अधोक्षजः

te eva niyamāḥ sākṣāt te eva ca yamottamāḥ |
tapo dānaṃ vrataṃ yajño yena tuṣyati adhokṣajaḥ

तस्मात् एतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर ।
भगवान् परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति

tasmāt etadvrataṃ bhadre prayatā śraddhayācara |
bhagavān parituṣṭaste varānāśu vidhāsyati