अध्याय 15: भृगुवंशियों की कृपा से बलि की स्वर्ग विजय

बलेः पदत्रयं भूमेः कस्माद्धरिरयाचत ।
भूतेश्वरः कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम्

baleḥ padatrayaṃ bhūmeḥ kasmāddharirayācata |
bhūteśvaraḥ kṛpaṇavallabdhārtho'pi babandha tam

एतद्वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि नः ।
यज्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागसः

etadveditumicchāmo mahatkautūhalaṃ hi naḥ |
yajñeśvarasya pūrṇasya bandhanaṃ cāpyanāgasaḥ

पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हीन्द्रेण राजन्भृगुभिः स जीवितः ।
सर्वात्मना तानभजद्भृगून्बलिः शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन

parājitaśrīrasubhiśca hāpito hīndreṇa rājanbhṛgubhiḥ sa jīvitaḥ |
sarvātmanā tānabhajadbhṛgūnbaliḥ śiṣyo mahātmārthanivedanena

तं ब्राह्मणा भृगवः प्रीयमाणा अयाजयन्विश्वजिता त्रिणाकम् ।
जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावाः

taṃ brāhmaṇā bhṛgavaḥ prīyamāṇā ayājayanviśvajitā triṇākam |
jigīṣamāṇaṃ vidhinābhiṣicya mahābhiṣekeṇa mahānubhāvāḥ

ततो रथः काञ्चनपट्टनद्धो हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णाः ।
ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविर्भिरिष्टात्

tato rathaḥ kāñcanapaṭṭanaddho hayāśca haryaśvaturaṅgavarṇāḥ |
dhvajaśca siṃhena virājamāno hutāśanādāsa havirbhiriṣṭāt

धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् ।
पितामहस्तस्य ददौ च मालामम्लानपुष्पां जलजं च शुक्रः

dhanuśca divyaṃ puraṭopanaddhaṃ tūṇāvariktau kavacaṃ ca divyam |
pitāmahastasya dadau ca mālāmamlānapuṣpāṃ jalajaṃ ca śukraḥ

एवं स विप्रार्जितयोधनार्थस्तैः कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् ।
प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणामः प्रह्रादमामन्त्र्य नमश्चकार

evaṃ sa viprārjitayodhanārthastaiḥ kalpitasvastyayano'tha viprān |
pradakṣiṇīkṛtya kṛtapraṇāmaḥ prahrādamāmantrya namaścakāra

अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथः ।
सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधिः

athāruhya rathaṃ divyaṃ bhṛgudattaṃ mahārathaḥ |
susragdharo'tha sannahya dhanvī khaḍgī dhṛteṣudhiḥ

हेमाङ्गदलसद्बाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट्

hemāṅgadalasadbāhuḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ |
rarāja rathamārūḍho dhiṣṇyastha iva havyavāṭ

तुल्यैश्वर्यबलश्रीभिः स्वयूथैर्दैत्ययूथपैः ।
पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भिः परिधीनिव

tulyaiśvaryabalaśrībhiḥ svayūthairdaityayūthapaiḥ |
pibadbhiriva khaṃ dṛgbhirdahadbhiḥ paridhīniva

वृतो विकर्षन्महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभुः ।
ययाविन्द्र पुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी

vṛto vikarṣanmahatīmāsurīṃ dhvajinīṃ vibhuḥ |
yayāvindra purīṃ svṛddhāṃ kampayanniva rodasī

रम्यामुपवनोद्यानैः श्रीमद्भिर्नन्दनादिभिः ।
कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतैः

ramyāmupavanodyānaiḥ śrīmadbhirnandanādibhiḥ |
kūjadvihaṅgamithunairgāyanmattamadhuvrataiḥ

प्रवालफलपुष्पोरु भारशाखामरद्रुमैः ।
हंससारसचक्राह्व कारण्डवकुलाकुलाः ।
नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदाः सुरसेविताः

pravālaphalapuṣporu bhāraśākhāmaradrumaiḥ |
haṃsasārasacakrāhva kāraṇḍavakulākulāḥ |
nalinyo yatra krīḍanti pramadāḥ surasevitāḥ

आकाशगङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया ।
प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च

ākāśagaṅgayā devyā vṛtāṃ parikhabhūtayā |
prākāreṇāgnivarṇena sāṭṭālenonnatena ca

रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारैः स्फटिकगोपुरैः ।
जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम्

rukmapaṭṭakapāṭaiśca dvāraiḥ sphaṭikagopuraiḥ |
juṣṭāṃ vibhaktaprapathāṃ viśvakarmavinirmitām

सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् ।
शृङ्गाटकैर्मणिमयैर्वज्रविद्रुमवेदिभिः

sabhācatvararathyāḍhyāṃ vimānairnyarbudairyutām |
śṛṅgāṭakairmaṇimayairvajravidrumavedibhiḥ

यत्र नित्यवयोरूपाः श्यामा विरजवाससः ।
भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिरिव वह्नयः

yatra nityavayorūpāḥ śyāmā virajavāsasaḥ |
bhrājante rūpavannāryo hyarcirbhiriva vahnayaḥ

सुरस्त्रीकेशविभ्रष्ट नवसौगन्धिकस्रजाम् ।
यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुतः

surastrīkeśavibhraṣṭa navasaugandhikasrajām |
yatrāmodamupādāya mārga āvāti mārutaḥ

हेमजालाक्षनिर्गच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना ।
पाण्डुरेण प्रतिच्छन्न मार्गे यान्ति सुरप्रियाः

hemajālākṣanirgacchaddhūmenāgurugandhinā |
pāṇḍureṇa praticchanna mārge yānti surapriyāḥ

मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभिर्नानापताकावलभीभिरावृताम् ।
शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलाम्

muktāvitānairmaṇihemaketubhirnānāpatākāvalabhībhirāvṛtām |
śikhaṇḍipārāvatabhṛṅganāditāṃ vaimānikastrīkalagītamaṅgalām

मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः सतालवीणामुरजेष्टवेणुभिः ।
नृत्यैः सवाद्यैरुपदेवगीतकैर्मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम्

mṛdaṅgaśaṅkhānakadundubhisvanaiḥ satālavīṇāmurajeṣṭaveṇubhiḥ |
nṛtyaiḥ savādyairupadevagītakairmanoramāṃ svaprabhayā jitaprabhām

यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठाः खला भूतद्रुहः शठाः ।
मानिनः कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत्

yāṃ na vrajantyadharmiṣṭhāḥ khalā bhūtadruhaḥ śaṭhāḥ |
māninaḥ kāmino lubdhā ebhirhīnā vrajanti yat

तां देवधानीं स वरूथिनीपतिर्बहिः समन्ताद्रुरुधे पृतन्यया ।
आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन्भयमिन्द्रयोषिताम्

tāṃ devadhānīṃ sa varūthinīpatirbahiḥ samantādrurudhe pṛtanyayā |
ācāryadattaṃ jalajaṃ mahāsvanaṃ dadhmau prayuñjanbhayamindrayoṣitām

मघवांस्तमभिप्रेत्य बलेः परममुद्यमम् ।
सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह

maghavāṃstamabhipretya baleḥ paramamudyamam |
sarvadevagaṇopeto gurumetaduvāca ha

भगवन्नुद्यमो भूयान्बलेर्नः पूर्ववैरिणः ।
अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत्तेजसोर्जितः

bhagavannudyamo bhūyānbalernaḥ pūrvavairiṇaḥ |
aviṣahyamimaṃ manye kenāsīttejasorjitaḥ

नैनं कश्चित्कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वरः ।
पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश ।
दहन्निव दिशो दृग्भिः संवर्ताग्निरिवोत्थितः

nainaṃ kaścitkuto vāpi prativyoḍhumadhīśvaraḥ |
pibanniva mukhenedaṃ lihanniva diśo daśa |
dahanniva diśo dṛgbhiḥ saṃvartāgnirivotthitaḥ

ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपोः ।
ओजः सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यमः

brūhi kāraṇametasya durdharṣatvasya madripoḥ |
ojaḥ saho balaṃ tejo yata etatsamudyamaḥ

जानामि मघवञ्छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् ।
शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभिः

jānāmi maghavañchatrorunnaterasya kāraṇam |
śiṣyāyopabhṛtaṃ tejo bhṛgubhirbrahmavādibhiḥ

ओजस्विनं बलिं जेतुं न समर्थोऽस्ति कश्चन ।
भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम्

ojasvinaṃ baliṃ jetuṃ na samartho'sti kaścana |
bhavadvidho bhavānvāpi varjayitveśvaraṃ harim

विजेष्यति न कोऽप्येनं ब्रह्मतेजःसमेधितम् ।
नास्य शक्तः पुरः स्थातुं कृतान्तस्य यथा जनाः

vijeṣyati na ko'pyenaṃ brahmatejaḥsamedhitam |
nāsya śaktaḥ puraḥ sthātuṃ kṛtāntasya yathā janāḥ

तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् ।
यात कालं प्रतीक्षन्तो यतः शत्रोर्विपर्ययः

tasmānnilayamutsṛjya yūyaṃ sarve triviṣṭapam |
yāta kālaṃ pratīkṣanto yataḥ śatrorviparyayaḥ

एष विप्रबलोदर्कः सम्प्रत्यूर्जितविक्रमः ।
तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति

eṣa viprabalodarkaḥ sampratyūrjitavikramaḥ |
teṣāmevāpamānena sānubandho vinaṅkṣyati

एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना ।
हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्गीर्वाणाः कामरूपिणः

evaṃ sumantritārthāste guruṇārthānudarśinā |
hitvā triviṣṭapaṃ jagmurgīrvāṇāḥ kāmarūpiṇaḥ

देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचनः पुरीम् ।
देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम्

deveṣvatha nilīneṣu balirvairocanaḥ purīm |
devadhānīmadhiṣṭhāya vaśaṃ ninye jagattrayam

तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगवः शिष्यवत्सलाः ।
शतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन्

taṃ viśvajayinaṃ śiṣyaṃ bhṛgavaḥ śiṣyavatsalāḥ |
śatena hayamedhānāmanuvratamayājayan

ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् ।
कीर्तिं दिक्षु वितन्वानः स रेज उडुराडिव

tatastadanubhāvena bhuvanatrayaviśrutām |
kīrtiṃ dikṣu vitanvānaḥ sa reja uḍurāḍiva

बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् ।
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामनाः

bubhuje ca śriyaṃ svṛddhāṃ dvijadevopalambhitām |
kṛtakṛtyamivātmānaṃ manyamāno mahāmanāḥ