अध्याय 10: देवताओं और असुरों का महान संग्राम

इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप ।
युक्ताः कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखाः

iti dānavadaiteyā nāvindannamṛtaṃ nṛpa |
yuktāḥ karmaṇi yattāśca vāsudevaparāṅmukhāḥ

साधयित्वामृतं राजन्पाययित्वा स्वकान्सुरान् ।
पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहनः

sādhayitvāmṛtaṃ rājanpāyayitvā svakānsurān |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ yayau garuḍavāhanaḥ

सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दनाः ।
अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान्प्रत्युद्यतायुधाः

sapatnānāṃ parāmṛddhiṃ dṛṣṭvā te ditinandanāḥ |
amṛṣyamāṇā utpeturdevānpratyudyatāyudhāḥ

ततः सुरगणाः सर्वे सुधया पीतयैधिताः ।
प्रतिसंयुयुधुः शस्त्रैर्नारायणपदाश्रयाः

tataḥ suragaṇāḥ sarve sudhayā pītayaidhitāḥ |
pratisaṃyuyudhuḥ śastrairnārāyaṇapadāśrayāḥ

तत्र दैवासुरो नाम रणः परमदारुणः ।
रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षणः

tatra daivāsuro nāma raṇaḥ paramadāruṇaḥ |
rodhasyudanvato rājaṃstumulo romaharṣaṇaḥ

तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे ।
समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधैः

tatrānyonyaṃ sapatnāste saṃrabdhamanaso raṇe |
samāsādyāsibhirbāṇairnijaghnurvividhāyudhaiḥ

शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् ।
हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत्

śaṅkhatūryamṛdaṅgānāṃ bherīḍamariṇāṃ mahān |
hastyaśvarathapattīnāṃ nadatāṃ nisvano'bhavat

रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभिः सह पत्तयः ।
हया हयैरिभाश्चेभैः समसज्जन्त संयुगे

rathino rathibhistatra pattibhiḥ saha pattayaḥ |
hayā hayairibhāścebhaiḥ samasajjanta saṃyuge

उष्ट्रैः केचिदिभैः केचिदपरे युयुधुः खरैः ।
केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटाः

uṣṭraiḥ kecidibhaiḥ kecidapare yuyudhuḥ kharaiḥ |
kecidgauramukhairṛkṣairdvīpibhirharibhirbhaṭāḥ

गृध्रैः कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलैः ।
शरभैर्महिषैः खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणैः

gṛdhraiḥ kaṅkairbakairanye śyenabhāsaistimiṅgilaiḥ |
śarabhairmahiṣaiḥ khaḍgairgovṛṣairgavayāruṇaiḥ

शिवाभिराखुभिः केचित्कृकलासैः शशैर्नरैः ।
बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरैः

śivābhirākhubhiḥ kecitkṛkalāsaiḥ śaśairnaraiḥ |
bastaireke kṛṣṇasārairhaṃsairanye ca sūkaraiḥ

अन्ये जलस्थलखगैः सत्त्वैर्विकृतविग्रहैः ।
सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रतः

anye jalasthalakhagaiḥ sattvairvikṛtavigrahaiḥ |
senayorubhayo rājanviviśuste'grato'grataḥ

चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रैः सितामलैः ।
महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरैः

citradhvajapaṭai rājannātapatraiḥ sitāmalaiḥ |
mahādhanairvajradaṇḍairvyajanairbārhacāmaraiḥ

वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणैः ।
स्फुरद्भिर्विशदैः शस्त्रैः सुतरां सूर्यरश्मिभिः

vātoddhūtottaroṣṇīṣairarcirbhirvarmabhūṣaṇaiḥ |
sphuradbhirviśadaiḥ śastraiḥ sutarāṃ sūryaraśmibhiḥ

देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन ।
रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ

devadānavavīrāṇāṃ dhvajinyau pāṇḍunandana |
rejaturvīramālābhiryādasāmiva sāgarau

वैरोचनो बलिः सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपतिः ।
यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम्

vairocano baliḥ saṅkhye so'surāṇāṃ camūpatiḥ |
yānaṃ vaihāyasaṃ nāma kāmagaṃ mayanirmitam

सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो ।
अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम्

sarvasāṅgrāmikopetaṃ sarvāścaryamayaṃ prabho |
apratarkyamanirdeśyaṃ dṛśyamānamadarśanam

आस्थितस्तद्विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृतः ।
बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये

āsthitastadvimānāgryaṃ sarvānīkādhipairvṛtaḥ |
bālavyajanachatrāgryai reje candra ivodaye

तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुराः ।
नमुचिः शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुखः

tasyāsansarvato yānairyūthānāṃ patayo'surāḥ |
namuciḥ śambaro bāṇo vipracittirayomukhaḥ

द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वलः ।
शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचनः

dvimūrdhā kālanābho'tha prahetirhetirilvalaḥ |
śakunirbhūtasantāpo vajradaṃṣṭro virocanaḥ

हयग्रीवः शङ्कुशिराः कपिलो मेघदुन्दुभिः ।
तारकश्चक्रदृक्शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कलः

hayagrīvaḥ śaṅkuśirāḥ kapilo meghadundubhiḥ |
tārakaścakradṛkśumbho niśumbho jambha utkalaḥ

अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिपः ।
अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादयः

ariṣṭo'riṣṭanemiśca mayaśca tripurādhipaḥ |
anye paulomakāleyā nivātakavacādayaḥ

अलब्धभागाः सोमस्य केवलं क्लेशभागिनः ।
सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामराः

alabdhabhāgāḥ somasya kevalaṃ kleśabhāginaḥ |
sarva ete raṇamukhe bahuśo nirjitāmarāḥ

सिंहनादान्विमुञ्चन्तः शङ्खान्दध्मुर्महारवान् ।
दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित्कुपितो भृशम्

siṃhanādānvimuñcantaḥ śaṅkhāndadhmurmahāravān |
dṛṣṭvā sapatnānutsiktānbalabhitkupito bhṛśam

ऐरावतं दिक्करिणमारूढः शुशुभे स्वराट् ।
यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रि महर्पतिः

airāvataṃ dikkariṇamārūḍhaḥ śuśubhe svarāṭ |
yathā sravatprasravaṇamudayādri maharpatiḥ

तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधाः ।
लोकपालाः सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादयः

tasyāsansarvato devā nānāvāhadhvajāyudhāḥ |
lokapālāḥ sahagaṇairvāyvagnivaruṇādayaḥ

तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथः ।
आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः

te'nyonyamabhisaṃsṛtya kṣipanto marmabhirmithaḥ |
āhvayanto viśanto'gre yuyudhurdvandvayodhinaḥ

युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत ।
वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन्प्रहेतिना

yuyodha balirindreṇa tārakeṇa guho'syata |
varuṇo hetināyudhyanmitro rājanprahetinā

यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै ।
शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचनः

yamastu kālanābhena viśvakarmā mayena vai |
śambaro yuyudhe tvaṣṭrā savitrā tu virocanaḥ

अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा ।
सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठैः शतेन च

aparājitena namuciraśvinau vṛṣaparvaṇā |
sūryo balisutairdevo bāṇajyeṣṭhaiḥ śatena ca

राहुणा च तथा सोमः पुलोम्ना युयुधेऽनिलः ।
निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्र काली तरस्विनी

rāhuṇā ca tathā somaḥ pulomnā yuyudhe'nilaḥ |
niśumbhaśumbhayordevī bhadra kālī tarasvinī

वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसुः ।
इल्वलः सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम

vṛṣākapistu jambhena mahiṣeṇa vibhāvasuḥ |
ilvalaḥ saha vātāpirbrahmaputrairarindama

कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभिः सह ।
बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चरः

kāmadevena durmarṣa utkalo mātṛbhiḥ saha |
bṛhaspatiścośanasā narakeṇa śanaiścaraḥ

मरुतो निवातकवचैः कालेयैर्वसवोऽमराः ।
विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्राः क्रोधवशैः सह

maruto nivātakavacaiḥ kāleyairvasavo'marāḥ |
viśvedevāstu paulomai rudrāḥ krodhavaśaiḥ saha

त एवमाजावसुराः सुरेन्द्रा द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमानाः ।
अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा जिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरैः

ta evamājāvasurāḥ surendrā dvandvena saṃhatya ca yudhyamānāḥ |
anyonyamāsādya nijaghnurojasā jigīṣavastīkṣṇaśarāsitomaraiḥ

भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशैः शक्त्युल्मुकैः प्रासपरश्वधैरपि ।
निस्त्रिंशभल्लैः परिघैः समुद्गरैः सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदुः

bhuśuṇḍibhiścakragadarṣṭipaṭṭiśaiḥ śaktyulmukaiḥ prāsaparaśvadhairapi |
nistriṃśabhallaiḥ parighaiḥ samudgaraiḥ sabhindipālaiśca śirāṃsi cicchiduḥ

गजास्तुरङ्गाः सरथाः पदातयः सारोहवाहा विविधा विखण्डिताः ।
निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्घ्रयश्छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणाः

gajāsturaṅgāḥ sarathāḥ padātayaḥ sārohavāhā vividhā vikhaṇḍitāḥ |
nikṛttabāhūruśirodharāṅghrayaśchinnadhvajeṣvāsatanutrabhūṣaṇāḥ

तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णितादायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा ।
रेणुर्दिशः खं द्युमणिं च छादयन्न्यवर्ततासृक्स्रुतिभिः परिप्लुतात्

teṣāṃ padāghātarathāṅgacūrṇitādāyodhanādulbaṇa utthitastadā |
reṇurdiśaḥ khaṃ dyumaṇiṃ ca chādayannyavartatāsṛksrutibhiḥ pariplutāt

शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलैः संरम्भदृग्भिः परिदष्टदच्छदैः ।
महाभुजैः साभरणैः सहायुधैः सा प्रास्तृता भूः करभोरुभिर्बभौ

śirobhiruddhūtakirīṭakuṇḍalaiḥ saṃrambhadṛgbhiḥ paridaṣṭadacchadaiḥ |
mahābhujaiḥ sābharaṇaiḥ sahāyudhaiḥ sā prāstṛtā bhūḥ karabhorubhirbabhau

कबन्धास्तत्र चोत्पेतुः पतितस्वशिरोऽक्षिभिः ।
उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान्मृधे

kabandhāstatra cotpetuḥ patitasvaśiro'kṣibhiḥ |
udyatāyudhadordaṇḍairādhāvanto bhaṭānmṛdhe

बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरैः ।
चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकेनारोहमार्च्छयत्

balirmahendraṃ daśabhistribhirairāvataṃ śaraiḥ |
caturbhiścaturo vāhānekenārohamārcchayat

स तानापततः शक्रस्तावद्भिः शीघ्रविक्रमः ।
चिच्छेद निशितैर्भल्लैरसम्प्राप्तान्हसन्निव

sa tānāpatataḥ śakrastāvadbhiḥ śīghravikramaḥ |
ciccheda niśitairbhallairasamprāptānhasanniva

तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्षः शक्तिमाददे ।
तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरिः

tasya karmottamaṃ vīkṣya durmarṣaḥ śaktimādade |
tāṃ jvalantīṃ maholkābhāṃ hastasthāmacchinaddhariḥ

ततः शूलं ततः प्रासं ततस्तोमरमृष्टयः ।
यद्यच्छस्त्रं समादद्यात्सर्वं तदच्छिनद्विभुः

tataḥ śūlaṃ tataḥ prāsaṃ tatastomaramṛṣṭayaḥ |
yadyacchastraṃ samādadyātsarvaṃ tadacchinadvibhuḥ

ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतोऽसुरः ।
ततः प्रादुरभूच्छैलः सुरानीकोपरि प्रभो

sasarjāthāsurīṃ māyāmantardhānagato'suraḥ |
tataḥ prādurabhūcchailaḥ surānīkopari prabho

ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना ।
शिलाः सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम्

tato nipetustaravo dahyamānā davāgninā |
śilāḥ saṭaṅkaśikharāścūrṇayantyo dviṣadbalam

महोरगाः समुत्पेतुर्दन्दशूकाः सवृश्चिकाः ।
सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजाः

mahoragāḥ samutpeturdandaśūkāḥ savṛścikāḥ |
siṃhavyāghravarāhāśca mardayanto mahāgajāḥ

यातुधान्यश्च शतशः शूलहस्ता विवाससः ।
छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणाः प्रभो

yātudhānyaśca śataśaḥ śūlahastā vivāsasaḥ |
chindhi bhindhīti vādinyastathā rakṣogaṇāḥ prabho

ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वनाः ।
अङ्गारान्मुमुचुर्वातैराहताः स्तनयित्नवः

tato mahāghanā vyomni gambhīraparuṣasvanāḥ |
aṅgārānmumucurvātairāhatāḥ stanayitnavaḥ

सृष्टो दैत्येन सुमहान्वह्निः श्वसनसारथिः ।
सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक्

sṛṣṭo daityena sumahānvahniḥ śvasanasārathiḥ |
sāṃvartaka ivātyugro vibudhadhvajinīmadhāk

ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्रत्यदृश्यत ।
प्रचण्डवातैरुद्धूत तरङ्गावर्तभीषणः

tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ pratyadṛśyata |
pracaṇḍavātairuddhūta taraṅgāvartabhīṣaṇaḥ

एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभी रणे ।
सृज्यमानासु मायासु विषेदुः सुरसैनिकाः

evaṃ daityairmahāmāyairalakṣyagatibhī raṇe |
sṛjyamānāsu māyāsu viṣeduḥ surasainikāḥ

न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप ।
ध्यातः प्रादुरभूत्तत्र भगवान्विश्वभावनः

na tatpratividhiṃ yatra vidurindrādayo nṛpa |
dhyātaḥ prādurabhūttatra bhagavānviśvabhāvanaḥ

ततः सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लवः पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचनः ।
अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लसच्छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डलः

tataḥ suparṇāṃsakṛtāṅghripallavaḥ piśaṅgavāsā navakañjalocanaḥ |
adṛśyatāṣṭāyudhabāhurullasacchrīkaustubhānarghyakirīṭakuṇḍalaḥ

तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुर्महिना महीयसः ।
स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृतिः सर्वविपद्विमोक्षणम्

tasminpraviṣṭe'surakūṭakarmajā māyā vineśurmahinā mahīyasaḥ |
svapno yathā hi pratibodha āgate harismṛtiḥ sarvavipadvimokṣaṇam

दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमिः ।
तल्लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद्गृहीत्वा तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्! यधीशः

dṛṣṭvā mṛdhe garuḍavāhamibhārivāha āvidhya śūlamahinodatha kālanemiḥ |
tallīlayā garuḍamūrdhni patadgṛhītvā tenāhanannṛpa savāhamariṃ tr! yadhīśaḥ

माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्यच्चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् ।
आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्रं तावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाद्यः

mālī sumālyatibalau yudhi petaturyaccakreṇa kṛttaśirasāvatha mālyavāṃstam |
āhatya tigmagadayāhanadaṇḍajendraṃ tāvacchiro'cchinadarernadato'riṇādyaḥ