अध्याय 11: बलि का पतन और नारद द्वारा युद्धविराम

अथो सुराः प्रत्युपलब्धचेतसः परस्य पुंसः परयानुकम्पया ।
जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादयस्तांस्तान्रणे यैरभिसंहताः पुरा

atho surāḥ pratyupalabdhacetasaḥ parasya puṃsaḥ parayānukampayā |
jaghnurbhṛśaṃ śakrasamīraṇādayastāṃstānraṇe yairabhisaṃhatāḥ purā

वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासनः ।
उदयच्छद्यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशुः

vairocanāya saṃrabdho bhagavānpākaśāsanaḥ |
udayacchadyadā vajraṃ prajā hā heti cukruśuḥ

वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुरःस्थितम् ।
मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे

vajrapāṇistamāhedaṃ tiraskṛtya puraḥsthitam |
manasvinaṃ susampannaṃ vicarantaṃ mahāmṛdhe

नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान्नो जिगीषसि ।
जित्वा बालान्निबद्धाक्षान्नटो हरति तद्धनम्

naṭavanmūḍha māyābhirmāyeśānno jigīṣasi |
jitvā bālānnibaddhākṣānnaṭo harati taddhanam

आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् ।
तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादधः

ārurukṣanti māyābhirutsisṛpsanti ye divam |
tāndasyūnvidhunomyajñānpūrvasmācca padādadhaḥ

सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा ।
शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभिः सह

so'haṃ durmāyinaste'dya vajreṇa śataparvaṇā |
śiro hariṣye mandātmanghaṭasva jñātibhiḥ saha

सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् ।
कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्युः सर्वेषां स्युरनुक्रमात्

saṅgrāme vartamānānāṃ kālacoditakarmaṇām |
kīrtirjayo'jayo mṛtyuḥ sarveṣāṃ syuranukramāt

तदिदं कालरशनं जगत्पश्यन्ति सूरयः ।
न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिताः

tadidaṃ kālaraśanaṃ jagatpaśyanti sūrayaḥ |
na hṛṣyanti na śocanti tatra yūyamapaṇḍitāḥ

न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् ।
गिरो वः साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडनाः

na vayaṃ manyamānānāmātmānaṃ tatra sādhanam |
giro vaḥ sādhuśocyānāṃ gṛhṇīmo marmatāḍanāḥ

इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दनः ।
आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराह तं पुनः

ityākṣipya vibhuṃ vīro nārācairvīramardanaḥ |
ākarṇapūrṇairahanadākṣepairāha taṃ punaḥ

एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना ।
नामृष्यत्तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विपः

evaṃ nirākṛto devo vairiṇā tathyavādinā |
nāmṛṣyattadadhikṣepaṃ totrāhata iva dvipaḥ

प्राहरत्कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दनः ।
सयानो न्यपतद्भूमौ छिन्नपक्ष इवाचलः

prāharatkuliśaṃ tasmā amoghaṃ paramardanaḥ |
sayāno nyapatadbhūmau chinnapakṣa ivācalaḥ

सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसखः सुहृत् ।
अभ्ययात्सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन्

sakhāyaṃ patitaṃ dṛṣṭvā jambho balisakhaḥ suhṛt |
abhyayātsauhṛdaṃ sakhyurhatasyāpi samācaran

स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा ।
जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबलः

sa siṃhavāha āsādya gadāmudyamya raṃhasā |
jatrāvatāḍayacchakraṃ gajaṃ ca sumahābalaḥ

गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गजः ।
जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ

gadāprahāravyathito bhṛśaṃ vihvalito gajaḥ |
jānubhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā kaśmalaṃ paramaṃ yayau

ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृतः ।
आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभुः

tato ratho mātalinā haribhirdaśaśatairvṛtaḥ |
ānīto dvipamutsṛjya rathamāruruhe vibhuḥ

तस्य तत्पूजयन्कर्म यन्तुर्दानवसत्तमः ।
शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे

tasya tatpūjayankarma yanturdānavasattamaḥ |
śūlena jvalatā taṃ tu smayamāno'hananmṛdhe

सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलिः ।
इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिरः

sehe rujaṃ sudurmarṣāṃ sattvamālambya mātaliḥ |
indro jambhasya saṅkruddho vajreṇāpāharacchiraḥ

जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषेः ।
नमुचिश्च बलः पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विताः

jambhaṃ śrutvā hataṃ tasya jñātayo nāradādṛṣeḥ |
namuciśca balaḥ pākastatrāpetustvarānvitāḥ

वचोभिः परुषैरिन्द्र मर्दयन्तोऽस्य मर्मसु ।
शरैरवाकिरन्मेघा धाराभिरिव पर्वतम्

vacobhiḥ paruṣairindra mardayanto'sya marmasu |
śarairavākiranmeghā dhārābhiriva parvatam

हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बलः शरैः ।
तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान्

harīndaśaśatānyājau haryaśvasya balaḥ śaraiḥ |
tāvadbhirardayāmāsa yugapallaghuhastavān

शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् ।
सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद्रणे

śatābhyāṃ mātaliṃ pāko rathaṃ sāvayavaṃ pṛthak |
sakṛtsandhānamokṣeṇa tadadbhutamabhūdraṇe

नमुचिः पञ्चदशभिः स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभिः ।
आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयदः

namuciḥ pañcadaśabhiḥ svarṇapuṅkhairmaheṣubhiḥ |
āhatya vyanadatsaṅkhye satoya iva toyadaḥ

सर्वतः शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् ।
छादयामासुरसुराः प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदाः

sarvataḥ śarakūṭena śakraṃ sarathasārathim |
chādayāmāsurasurāḥ prāvṛṭsūryamivāmbudāḥ

अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणाः सहानुगाः ।
अनायकाः शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे

alakṣayantastamatīva vihvalā vicukruśurdevagaṇāḥ sahānugāḥ |
anāyakāḥ śatrubalena nirjitā vaṇikpathā bhinnanavo yathārṇave

ततस्तुराषाडिषुबद्धञ्जराद्विनिर्गतः साश्वरथध्वजाग्रणीः ।
बभौ दिशः खं पृथिवीं च रोचयन्स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये

tatasturāṣāḍiṣubaddhañjarādvinirgataḥ sāśvarathadhvajāgraṇīḥ |
babhau diśaḥ khaṃ pṛthivīṃ ca rocayansvatejasā sūrya iva kṣapātyaye

निरीक्ष्य पृतनां देवः परैरभ्यर्दितां रणे ।
उदयच्छद्रि पुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा

nirīkṣya pṛtanāṃ devaḥ parairabhyarditāṃ raṇe |
udayacchadri puṃ hantuṃ vajraṃ vajradharo ruṣā

स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयोः ।
ज्ञातीनां पश्यतां राजन्जहार जनयन्भयम्

sa tenaivāṣṭadhāreṇa śirasī balapākayoḥ |
jñātīnāṃ paśyatāṃ rājanjahāra janayanbhayam

नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वितः ।
जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम्

namucistadvadhaṃ dṛṣṭvā śokāmarṣaruṣānvitaḥ |
jighāṃsurindraṃ nṛpate cakāra paramodyamam

अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् ।
प्रगृह्याभ्यद्र वत्क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् ।
प्राहिणोद्देवराजाय निनदन्मृगराडिव

aśmasāramayaṃ śūlaṃ ghaṇṭāvaddhemabhūṣaṇam |
pragṛhyābhyadra vatkruddho hato'sīti vitarjayan |
prāhiṇoddevarājāya ninadanmṛgarāḍiva

तदापतद्गगनतले महाजवं विचिच्छिदे हरिरिषुभिः सहस्रधा ।
तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरे रुषान्वितस्त्रिदशपतिः शिरो हरन्

tadāpatadgaganatale mahājavaṃ vicicchide haririṣubhiḥ sahasradhā |
tamāhanannṛpa kuliśena kandhare ruṣānvitastridaśapatiḥ śiro haran

न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद यः सुरपतिनौजसेरितः ।
तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित्तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा

na tasya hi tvacamapi vajra ūrjito bibheda yaḥ surapatinaujaseritaḥ |
tadadbhutaṃ paramativīryavṛtrabhittiraskṛto namuciśirodharatvacā

तस्मादिन्द्रो ऽबिभेच्छत्रोर्वज्रः प्रतिहतो यतः ।
किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम्

tasmādindro 'bibhecchatrorvajraḥ pratihato yataḥ |
kimidaṃ daivayogena bhūtaṃ lokavimohanam

येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेदः प्रजात्यये ।
कृतो निविशतां भारैः पतत्त्रैः पततां भुवि

yena me pūrvamadrīṇāṃ pakṣacchedaḥ prajātyaye |
kṛto niviśatāṃ bhāraiḥ patattraiḥ patatāṃ bhuvi

तपःसारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटितः ।
अन्ये चापि बलोपेताः सर्वास्त्रैरक्षतत्वचः

tapaḥsāramayaṃ tvāṣṭraṃ vṛtro yena vipāṭitaḥ |
anye cāpi balopetāḥ sarvāstrairakṣatatvacaḥ

सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके ।
नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम्

so'yaṃ pratihato vajro mayā mukto'sure'lpake |
nāhaṃ tadādade daṇḍaṃ brahmatejo'pyakāraṇam

इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी ।
नायं शुष्कैरथो नाद्रैर्वधमर्हति दानवः

iti śakraṃ viṣīdantamāha vāgaśarīriṇī |
nāyaṃ śuṣkairatho nādrairvadhamarhati dānavaḥ

मयास्मै यद्वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्र शुष्कयोः ।
अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन्रिपोः

mayāsmai yadvaro datto mṛtyurnaivārdra śuṣkayoḥ |
ato'nyaścintanīyaste upāyo maghavanripoḥ

तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहितः ।
ध्यायन्फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम्

tāṃ daivīṃ giramākarṇya maghavānsusamāhitaḥ |
dhyāyanphenamathāpaśyadupāyamubhayātmakam

न शुष्केण न चाद्रेर्ण जहार नमुचेः शिरः ।
तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम्

na śuṣkeṇa na cādrerṇa jahāra namuceḥ śiraḥ |
taṃ tuṣṭuvurmunigaṇā mālyaiścāvākiranvibhum

गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा

gandharvamukhyau jagaturviśvāvasuparāvasū |
devadundubhayo nedurnartakyo nanṛturmudā

अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादयः ।
सूदयामासुरसुरान्मृगान्केसरिणो यथा

anye'pyevaṃ pratidvandvānvāyvagnivaruṇādayaḥ |
sūdayāmāsurasurānmṛgānkesariṇo yathā

ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप ।
वारयामास विबुधान्दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम्

brahmaṇā preṣito devāndevarṣirnārado nṛpa |
vārayāmāsa vibudhāndṛṣṭvā dānavasaṅkṣayam

भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयैः ।
श्रिया समेधिताः सर्व उपारमत विग्रहात्

bhavadbhiramṛtaṃ prāptaṃ nārāyaṇabhujāśrayaiḥ |
śriyā samedhitāḥ sarva upāramata vigrahāt

संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वचः ।
उपगीयमानानुचरैर्ययुः सर्वे त्रिविष्टपम्

saṃyamya manyusaṃrambhaṃ mānayanto munervacaḥ |
upagīyamānānucarairyayuḥ sarve triviṣṭapam

येऽवशिष्टा रणे तस्मिन्नारदानुमतेन ते ।
बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन्

ye'vaśiṣṭā raṇe tasminnāradānumatena te |
baliṃ vipannamādāya astaṃ girimupāgaman

तत्राविनष्टावयवान्विद्यमानशिरोधरान् ।
उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया

tatrāvinaṣṭāvayavānvidyamānaśirodharān |
uśanā jīvayāmāsa saṃjīvanyā svavidyayā

बलिश्चोशनसा स्पृष्टः प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृतिः ।
पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षणः

baliścośanasā spṛṣṭaḥ pratyāpannendriyasmṛtiḥ |
parājito'pi nākhidyallokatattvavicakṣaṇaḥ