अध्याय 4: हिरण्यकशिपु का अत्याचार और प्रह्लाद के गुण

एवं वृतः शतधृतिः हिरण्यकशिपोरथ ।
प्रादात् तत् तपसा प्रीतो वरान् तस्य सुदुर्लभान्

evaṃ vṛtaḥ śatadhṛtiḥ hiraṇyakaśiporatha |
prādāt tat tapasā prīto varān tasya sudurlabhān

तातेमे दुर्लभाः पुंसां यान् वृणीषे वरान् मम ।
तथापि वितराम्यङ्ग वरान् यदपि दुर्लभान्

tāteme durlabhāḥ puṃsāṃ yān vṛṇīṣe varān mama |
tathāpi vitarāmyaṅga varān yadapi durlabhān

ततो जगाम भगवान् अमोघानुग्रहो विभुः ।
पूजितोऽसुरवर्येण स्तूयमानः प्रजेश्वरैः

tato jagāma bhagavān amoghānugraho vibhuḥ |
pūjito'suravaryeṇa stūyamānaḥ prajeśvaraiḥ

एवं लब्धवरो दैत्यो बिभ्रद् हेममयं वपुः ।
भगवत्यकरोद् द्वेषं भ्रातुर्वधमनुस्मरन्

evaṃ labdhavaro daityo bibhrad hemamayaṃ vapuḥ |
bhagavatyakarod dveṣaṃ bhrāturvadhamanusmaran

स विजित्य दिशः सर्वा लोकांश्च त्रीन्महासुरः ।
देवासुरमनुष्येन्द्रान् गन्धर्वगरुडोरगान्

sa vijitya diśaḥ sarvā lokāṃśca trīnmahāsuraḥ |
devāsuramanuṣyendrān gandharvagaruḍoragān

सिद्धचारणविद्याध्रान् ऋषीन् पितृपतीन् मनून् ।
यक्षरक्षःपिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनथ

siddhacāraṇavidyādhrān ṛṣīn pitṛpatīn manūn |
yakṣarakṣaḥpiśāceśān pretabhūtapatīnatha

सर्वसत्त्वपतीन्जित्वा वशमानीय विश्वजित् ।
जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा

sarvasattvapatīnjitvā vaśamānīya viśvajit |
jahāra lokapālānāṃ sthānāni saha tejasā

देवोद्यानश्रिया जुष्टं अध्यास्ते स्म त्रिपिष्टपम् ।
महेन्द्रभवनं साक्षात् निर्मितं विश्वकर्मणा ।
त्रैलोक्यलक्ष्म्यायतनं अध्युवासाखिलर्द्धिमत्

devodyānaśriyā juṣṭaṃ adhyāste sma tripiṣṭapam |
mahendrabhavanaṃ sākṣāt nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
trailokyalakṣmyāyatanaṃ adhyuvāsākhilarddhimat

यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुवः ।
यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तयः

yatra vidrumasopānā mahāmārakatā bhuvaḥ |
yatra sphāṭikakuḍyāni vaidūryastambhapaṅktayaḥ

यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च ।
पयःफेननिभाः शय्या मुक्तादामपरिच्छदाः

yatra citravitānāni padmarāgāsanāni ca |
payaḥphenanibhāḥ śayyā muktādāmaparicchadāḥ

कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्यः शब्दयन्त्य इतस्ततः ।
रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदतीः सुन्दरं मुखम्

kūjadbhirnūpurairdevyaḥ śabdayantya itastataḥ |
ratnasthalīṣu paśyanti sudatīḥ sundaraṃ mukham

तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो
महामना निर्जितलोक एकराट् ।
रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुगः सुरादिभिः
प्रतापितैरूर्जितचण्डशासनः

tasminmahendrabhavane mahābalo
mahāmanā nirjitaloka ekarāṭ |
reme'bhivandyāṅghriyugaḥ surādibhiḥ
pratāpitairūrjitacaṇḍaśāsanaḥ

तमङ्ग मत्तं मधुनोरुगन्धिना
विवृत्तताम्राक्षमशेषधिष्ण्यपाः ।
उपासतोपायनपाणिभिर्विना
त्रिभिस्तपोयोगबलौजसां पदम्

tamaṅga mattaṃ madhunorugandhinā
vivṛttatāmrākṣamaśeṣadhiṣṇyapāḥ |
upāsatopāyanapāṇibhirvinā
tribhistapoyogabalaujasāṃ padam

जगुर्महेन्द्रासनमोजसा स्थितं
विश्वावसुस्तुम्बुरुरस्मदादयः ।
गन्धर्वसिद्धा ऋषयोऽस्तुवन्मुहुः
विद्याधरा अप्सरसश्च पाण्डव

jagurmahendrāsanamojasā sthitaṃ
viśvāvasustumbururasmadādayaḥ |
gandharvasiddhā ṛṣayo'stuvanmuhuḥ
vidyādharā apsarasaśca pāṇḍava

स एव वर्णाश्रमिभिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
इज्यमानो हविर्भागान् अग्रहीत् स्वेन तेजसा

sa eva varṇāśramibhiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
ijyamāno havirbhāgān agrahīt svena tejasā

अकृष्टपच्या तस्यासीत् सप्तद्वीपवती मही ।
तथा कामदुघा गावो नानाश्चर्यपदं नभः

akṛṣṭapacyā tasyāsīt saptadvīpavatī mahī |
tathā kāmadughā gāvo nānāścaryapadaṃ nabhaḥ

रत्नाकराश्च रत्नौघान् तत्पत्न्यश्चोहुरूर्मिभिः ।
क्षारसीधुघृतक्षौद्र दधिक्षीरामृतोदकाः

ratnākarāśca ratnaughān tatpatnyaścohurūrmibhiḥ |
kṣārasīdhughṛtakṣaudra dadhikṣīrāmṛtodakāḥ

शैला द्रोणीभिराक्रीडं सर्वर्तुषु गुणान् द्रुमाः ।
दधार लोकपालानां एक एव पृथग्गुणान्

śailā droṇībhirākrīḍaṃ sarvartuṣu guṇān drumāḥ |
dadhāra lokapālānāṃ eka eva pṛthagguṇān

स इत्थं निर्जितककुब् एकराड् वियान् प्रियान् ।
यथोपजोषं भुञ्जानो नातृप्यद् अजितेन्द्रियः

sa itthaṃ nirjitakakub ekarāḍ viyān priyān |
yathopajoṣaṃ bhuñjāno nātṛpyad ajitendriyaḥ

एवं ऐश्वर्यमत्तस्य दृप्तस्योच्छास्त्रवर्तिनः ।
कालो महान् व्यतीयाय ब्रह्मशापं उपेयुषः

evaṃ aiśvaryamattasya dṛptasyocchāstravartinaḥ |
kālo mahān vyatīyāya brahmaśāpaṃ upeyuṣaḥ

तस्योग्रदण्डसंविग्नाः सर्वे लोकाः सपालकाः ।
अन्यत्रालब्धशरणाः शरणं ययुरच्युतम्

tasyogradaṇḍasaṃvignāḥ sarve lokāḥ sapālakāḥ |
anyatrālabdhaśaraṇāḥ śaraṇaṃ yayuracyutam

तस्यै नमोऽस्तु काष्ठायै यत्रात्मा हरिरीश्वरः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः

tasyai namo'stu kāṣṭhāyai yatrātmā harirīśvaraḥ |
yadgatvā na nivartante śāntāḥ saṃnyāsino'malāḥ

इति ते संयतात्मानः समाहितधियोऽमलाः ।
उपतस्थुर्हृषीकेशं विनिद्रा वायुभोजनाः

iti te saṃyatātmānaḥ samāhitadhiyo'malāḥ |
upatasthurhṛṣīkeśaṃ vinidrā vāyubhojanāḥ

तेषां आविरभूद्वाणी अरूपा मेघनिःस्वना ।
सन्नादयन्ती ककुभः साधूनां अभयङ्करी

teṣāṃ āvirabhūdvāṇī arūpā meghaniḥsvanā |
sannādayantī kakubhaḥ sādhūnāṃ abhayaṅkarī

मा भैष्ट विबुधश्रेष्ठाः सर्वेषां भद्रमस्तु वः ।
मद्दर्शनं हि भूतानां सर्वश्रेयोपपत्तये

mā bhaiṣṭa vibudhaśreṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhadramastu vaḥ |
maddarśanaṃ hi bhūtānāṃ sarvaśreyopapattaye

ज्ञातमेतस्य दौरात्म्यं दैतेयापसदस्य यत् ।
तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत्प्रतीक्षत

jñātametasya daurātmyaṃ daiteyāpasadasya yat |
tasya śāntiṃ kariṣyāmi kālaṃ tāvatpratīkṣata

यदा देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु ।
धर्मे मयि च विद्वेषः स वा आशु विनश्यति

yadā deveṣu vedeṣu goṣu vipreṣu sādhuṣu |
dharme mayi ca vidveṣaḥ sa vā āśu vinaśyati

निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने ।
प्रह्रादाय यदा द्रुह्येद् हनिष्येऽपि वरोर्जितम्

nirvairāya praśāntāya svasutāya mahātmane |
prahrādāya yadā druhyed haniṣye'pi varorjitam

इत्युक्ता लोकगुरुणा तं प्रणम्य दिवौकसः ।
न्यवर्तन्त गतोद्वेगा मेनिरे चासुरं हतम्

ityuktā lokaguruṇā taṃ praṇamya divaukasaḥ |
nyavartanta gatodvegā menire cāsuraṃ hatam

तस्य दैत्यपतेः पुत्राश्चत्वारः परमाद्भुताः ।
प्रह्रादोऽभून् महांन् तेषां गुणैर्महदुपासकः

tasya daityapateḥ putrāścatvāraḥ paramādbhutāḥ |
prahrādo'bhūn mahāṃn teṣāṃ guṇairmahadupāsakaḥ

ब्रह्मण्यः शीलसम्पन्नः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ।
आत्मवत्सर्वभूतानां एकः प्रियसुहृत्तमः

brahmaṇyaḥ śīlasampannaḥ satyasandho jitendriyaḥ |
ātmavatsarvabhūtānāṃ ekaḥ priyasuhṛttamaḥ

दासवत्सन्नतार्याङ्घ्रिः पितृवद् दीनवत्सलः ।
भ्रातृवत्सदृशे स्निग्धो गुरुषु ईश्वरभावनः
विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जितः

dāsavatsannatāryāṅghriḥ pitṛvad dīnavatsalaḥ |
bhrātṛvatsadṛśe snigdho guruṣu īśvarabhāvanaḥ
vidyārtharūpajanmāḍhyo mānastambhavivarjitaḥ

नोद्विग्नचित्तो व्यसनेषु निःस्पृहः
श्रुतेषु दृष्टेषु गुणेष्ववस्तुदृक् ।
दान्तेन्द्रियप्राणशरीरधीः सदा
प्रशान्तकामो रहितासुरोऽसुरः

nodvignacitto vyasaneṣu niḥspṛhaḥ
śruteṣu dṛṣṭeṣu guṇeṣvavastudṛk |
dāntendriyaprāṇaśarīradhīḥ sadā
praśāntakāmo rahitāsuro'suraḥ

यस्मिन्महद्गुणा राजन् गृह्यन्ते कविभिर्मुहुः ।
न तेऽधुना पिधीयन्ते यथा भगवतीश्वरे

yasminmahadguṇā rājan gṛhyante kavibhirmuhuḥ |
na te'dhunā pidhīyante yathā bhagavatīśvare

यं साधुगाथासदसि रिपवोऽपि सुरा नृप ।
प्रतिमानं प्रकुर्वन्ति किमुतान्ये भवादृशाः

yaṃ sādhugāthāsadasi ripavo'pi surā nṛpa |
pratimānaṃ prakurvanti kimutānye bhavādṛśāḥ

गुणैरलमसंख्येयै माहात्म्यं तस्य सूच्यते ।
वासुदेवे भगवति यस्य नैसर्गिकी रतिः

guṇairalamasaṃkhyeyai māhātmyaṃ tasya sūcyate |
vāsudeve bhagavati yasya naisargikī ratiḥ

न्यस्तक्रीडनको बालो जडवत् तन्मनस्तया ।
कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम्

nyastakrīḍanako bālo jaḍavat tanmanastayā |
kṛṣṇagrahagṛhītātmā na veda jagadīdṛśam

आसीनः पर्यटन् अश्नन् शयानः प्रपिबन् ब्रुवन् ।
नानुसन्धत्त एतानि गोविन्दपरिरम्भितः

āsīnaḥ paryaṭan aśnan śayānaḥ prapiban bruvan |
nānusandhatta etāni govindaparirambhitaḥ

क्वचिद् रुदति वैकुण्ठ चिन्ताशबलचेतनः ।
क्वचिद् हसति तच्चिन्ता ह्लाद उद्गायति क्वचित्

kvacid rudati vaikuṇṭha cintāśabalacetanaḥ |
kvacid hasati taccintā hlāda udgāyati kvacit

नदति क्वचिद् उत्कण्ठो विलज्जो नृत्यति क्वचित् ।
क्वचित्तद्भावनायुक्तः तन्मयोऽनुचकार ह

nadati kvacid utkaṇṭho vilajjo nṛtyati kvacit |
kvacittadbhāvanāyuktaḥ tanmayo'nucakāra ha

क्वचिदुत्पुलकस्तूष्णीं आस्ते संस्पर्शनिर्वृतः ।
अस्पन्दप्रणयानन्द सलिलामीलितेक्षणः

kvacidutpulakastūṣṇīṃ āste saṃsparśanirvṛtaḥ |
aspandapraṇayānanda salilāmīlitekṣaṇaḥ

स उत्तमश्लोकपदारविन्दयोः
निषेवयाकिञ्चनसङ्गलब्धया ।
तन्वन् परां निर्वृतिमात्मनो मुहुः
दुसङ्गदीनस्य मनः शमं व्यधात्

sa uttamaślokapadāravindayoḥ
niṣevayākiñcanasaṅgalabdhayā |
tanvan parāṃ nirvṛtimātmano muhuḥ
dusaṅgadīnasya manaḥ śamaṃ vyadhāt

तस्मिन् महाभागवते महाभागे महात्मनि ।
हिरण्यकशिपू राजन् अकरोद् अघमात्मजे

tasmin mahābhāgavate mahābhāge mahātmani |
hiraṇyakaśipū rājan akarod aghamātmaje

देवर्ष एतदिच्छामो वेदितुं तव सुव्रत ।
यदात्मजाय शुद्धाय पितादात्साधवे ह्यघम्

devarṣa etadicchāmo vedituṃ tava suvrata |
yadātmajāya śuddhāya pitādātsādhave hyagham

पुत्रान् विप्रतिकूलान् स्वान् पितरः पुत्रवत्सलाः ।
उपालभन्ते शिक्षार्थं नैवाघमपरो यथा

putrān vipratikūlān svān pitaraḥ putravatsalāḥ |
upālabhante śikṣārthaṃ naivāghamaparo yathā

किमुतानुवशान् साधून् तादृशान् गुरुदेवतान् ।
एतत्कौतूहलं ब्रह्मन् अस्माकं विधम प्रभो ।
पितुः पुत्राय यद्द्वेषो मरणाय प्रयोजितः

kimutānuvaśān sādhūn tādṛśān gurudevatān |
etatkautūhalaṃ brahman asmākaṃ vidhama prabho |
pituḥ putrāya yaddveṣo maraṇāya prayojitaḥ