अध्याय 3: हिरण्यकशिपु का तप और ब्रह्मा के वर

हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् ।
आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत

hiraṇyakaśipū rājannajeyamajarāmaram |
ātmānamapratidvandvamekarājaṃ vyadhitsata

स तेपे मन्दरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् ।
ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादाङ्गुष्ठाश्रितावनिः

sa tepe mandaradroṇyāṃ tapaḥ paramadāruṇam |
ūrdhvabāhurnabhodṛṣṭiḥ pādāṅguṣṭhāśritāvaniḥ

जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभिः ।
तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवाः स्थानानि भेजिरे

jaṭādīdhitibhī reje saṃvartārka ivāṃśubhiḥ |
tasmiṃstapastapyamāne devāḥ sthānāni bhejire

तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतः सधूमोऽग्निस्तपोमयः ।
तिर्यगूर्ध्वमधो लोकान्प्रातपद्विष्वगीरितः

tasya mūrdhnaḥ samudbhūtaḥ sadhūmo'gnistapomayaḥ |
tiryagūrdhvamadho lokānprātapadviṣvagīritaḥ

चुक्षुभुर्नद्युदन्वन्तः सद्वीपाद्रि श्चचाल भूः ।
निपेतुः सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश

cukṣubhurnadyudanvantaḥ sadvīpādri ścacāla bhūḥ |
nipetuḥ sagrahāstārā jajvaluśca diśo daśa

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुः सुराः ।
धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते

tena taptā divaṃ tyaktvā brahmalokaṃ yayuḥ surāḥ |
dhātre vijñāpayāmāsurdevadeva jagatpate

दैत्येन्द्र तपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुमः ।
तस्य चोपशमं भूमन्विधेहि यदि मन्यसे

daityendra tapasā taptā divi sthātuṃ na śaknumaḥ |
tasya copaśamaṃ bhūmanvidhehi yadi manyase

लोका न यावन्नङ्क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभूः ।
तस्यायं किल सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तपः

lokā na yāvannaṅkṣyanti balihārāstavābhibhūḥ |
tasyāyaṃ kila saṅkalpaścarato duścaraṃ tapaḥ

श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितम् ।
सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना ।
अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः परमेष्ठी निजासनम्

śrūyatāṃ kiṃ na viditastavāthāpi niveditam |
sṛṣṭvā carācaramidaṃ tapoyogasamādhinā |
adhyāste sarvadhiṣṇyebhyaḥ parameṣṭhī nijāsanam

तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना ।
कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मनः

tadahaṃ vardhamānena tapoyogasamādhinā |
kālātmanośca nityatvātsādhayiṣye tathātmanaḥ

अन्यथेदं विधास्येऽहमयथा पूर्वमोजसा ।
किमन्यैः कालनिर्धूतैः कल्पान्ते वैष्णवादिभिः

anyathedaṃ vidhāsye'hamayathā pūrvamojasā |
kimanyaiḥ kālanirdhūtaiḥ kalpānte vaiṣṇavādibhiḥ

इति शुश्रुम निर्बन्धं तपः परममास्थितः ।
विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर

iti śuśruma nirbandhaṃ tapaḥ paramamāsthitaḥ |
vidhatsvānantaraṃ yuktaṃ svayaṃ tribhuvaneśvara

तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते ।
भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च

tavāsanaṃ dvijagavāṃ pārameṣṭhyaṃ jagatpate |
bhavāya śreyase bhūtyai kṣemāya vijayāya ca

इति विज्ञापितो देवैर्भगवानात्मभूर्नृप ।
परितो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

iti vijñāpito devairbhagavānātmabhūrnṛpa |
parito bhṛgudakṣādyairyayau daityeśvarāśramam

न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकैः ।
पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितम्

na dadarśa praticchannaṃ valmīkatṛṇakīcakaiḥ |
pipīlikābhirācīrṇaṃ medastvaṅmāṃsaśoṇitam

तपन्तं तपसा लोकान्यथाभ्रापिहितं रविम् ।
विलक्ष्य विस्मितः प्राह हसंस्तं हंसवाहनः

tapantaṃ tapasā lokānyathābhrāpihitaṃ ravim |
vilakṣya vismitaḥ prāha hasaṃstaṃ haṃsavāhanaḥ

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तपःसिद्धोऽसि काश्यप ।
वरदोऽहमनुप्राप्तो व्रियतामीप्सितो वरः

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tapaḥsiddho'si kāśyapa |
varado'hamanuprāpto vriyatāmīpsito varaḥ

अद्रा क्षमहमेतं ते हृत्सारं महदद्भुतम् ।
दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते

adrā kṣamahametaṃ te hṛtsāraṃ mahadadbhutam |
daṃśabhakṣitadehasya prāṇā hyasthiṣu śerate

नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
निरम्बुर्धारयेत्प्राणान्को वै दिव्यसमाः शतम्

naitatpūrvarṣayaścakrurna kariṣyanti cāpare |
niramburdhārayetprāṇānko vai divyasamāḥ śatam

व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् ।
तपोनिष्ठेन भवताजितोऽहं दितिनन्दन

vyavasāyena te'nena duṣkareṇa manasvinām |
taponiṣṭhena bhavatājito'haṃ ditinandana

ततस्त आशिषः सर्वा ददाम्यसुरपुङ्गव ।
मर्तस्य ते ह्यमर्तस्य दर्शनं नाफलं मम

tatasta āśiṣaḥ sarvā dadāmyasurapuṅgava |
martasya te hyamartasya darśanaṃ nāphalaṃ mama

इ त्युक्त्वादिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकैः! ।
कमण्डलुजलेनौक्षद्दिव्येनामोघराधसा

i tyuktvādibhavo devo bhakṣitāṅgaṃ pipīlikaiḥ! |
kamaṇḍalujalenaukṣaddivyenāmogharādhasā

स तत्कीचकवल्मीकात्सहओजोबलान्वितः ।
सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा ।
उत्थितस्तप्तहेमाभो विभावसुरिवैधसः

sa tatkīcakavalmīkātsahaojobalānvitaḥ |
sarvāvayavasampanno vajrasaṃhanano yuvā |
utthitastaptahemābho vibhāvasurivaidhasaḥ

स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमुपस्थितम् ।
ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सवः

sa nirīkṣyāmbare devaṃ haṃsavāhamupasthitam |
nanāma śirasā bhūmau taddarśanamahotsavaḥ

उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व ईक्षमाणो दृशा विभुम् ।
हर्षाश्रुपुलकोद्भेदो गिरा गद्गदयागृणात्

utthāya prāñjaliḥ prahva īkṣamāṇo dṛśā vibhum |
harṣāśrupulakodbhedo girā gadgadayāgṛṇāt

कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् ।
अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्ज्योतिः स्वरोचिषा

kalpānte kālasṛṣṭena yo'ndhena tamasāvṛtam |
abhivyanagjagadidaṃ svayañjyotiḥ svarociṣā

आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति ।
रजःसत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नमः

ātmanā trivṛtā cedaṃ sṛjatyavati lumpati |
rajaḥsattvatamodhāmne parāya mahate namaḥ

नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये ।
प्राणेन्द्रि यमनोबुद्धि विकारैर्व्यक्तिमीयुषे

nama ādyāya bījāya jñānavijñānamūrtaye |
prāṇendri yamanobuddhi vikārairvyaktimīyuṣe

त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पतिः प्रजानाम् ।
चित्तस्य चित्तैर्मनैन्द्रि याणां पतिर्महान्भूतगुणाशयेशः

tvamīśiṣe jagatastasthuṣaśca prāṇena mukhyena patiḥ prajānām |
cittasya cittairmanaindri yāṇāṃ patirmahānbhūtaguṇāśayeśaḥ

त्वं सप्ततन्तून्वितनोषि तन्वा त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च ।
त्वमेक आत्मात्मवतामनादिरनन्तपारः कविरन्तरात्मा

tvaṃ saptatantūnvitanoṣi tanvā trayyā caturhotrakavidyayā ca |
tvameka ātmātmavatāmanādiranantapāraḥ kavirantarātmā

त्वमेव कालोऽनिमिषो जनानामायुर्लवाद्यवयवैः क्षिणोषि ।
कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महांस्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा

tvameva kālo'nimiṣo janānāmāyurlavādyavayavaiḥ kṣiṇoṣi |
kūṭastha ātmā parameṣṭhyajo mahāṃstvaṃ jīvalokasya ca jīva ātmā

त्वत्तः परं नापरमप्यनेजदेजच्च किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति ।
विद्याः कलास्ते तनवश्च सर्वा हिरण्यगर्भोऽसि बृहत्त्रिपृष्ठः

tvattaḥ paraṃ nāparamapyanejadejacca kiñcidvyatiriktamasti |
vidyāḥ kalāste tanavaśca sarvā hiraṇyagarbho'si bṛhattripṛṣṭhaḥ

व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरं येनेन्द्रि यप्राणमनोगुणांस्त्वम् ।
भुङ्क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्ये अव्यक्त आत्मा पुरुषः पुराणः

vyaktaṃ vibho sthūlamidaṃ śarīraṃ yenendri yaprāṇamanoguṇāṃstvam |
bhuṅkṣe sthito dhāmani pārameṣṭhye avyakta ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ

अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् ।
चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नमः

anantāvyaktarūpeṇa yenedamakhilaṃ tatam |
cidacicchaktiyuktāya tasmai bhagavate namaḥ

यदि दास्यस्यभिमतान्वरान्मे वरदोत्तम ।
भूतेभ्यस्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो

yadi dāsyasyabhimatānvarānme varadottama |
bhūtebhyastvadvisṛṣṭebhyo mṛtyurmā bhūnmama prabho

नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधैः ।
न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि

nāntarbahirdivā naktamanyasmādapi cāyudhaiḥ |
na bhūmau nāmbare mṛtyurna narairna mṛgairapi

व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगैः ।
अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम्

vyasubhirvāsumadbhirvā surāsuramahoragaiḥ |
apratidvandvatāṃ yuddhe aikapatyaṃ ca dehinām

सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मनः ।
तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित्

sarveṣāṃ lokapālānāṃ mahimānaṃ yathātmanaḥ |
tapoyogaprabhāvāṇāṃ yanna riṣyati karhicit