अध्याय 2: हिरण्यकशिपु ने सुयज्ञ की कथा से दिति को समझाया

भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना ।
हिरण्यकशिपं राजन पर्यंतप्यद्रुषा शुचा

bhrātaryevaṃ vinihate hariṇā kroḍamūrtinā |
hiraṇyakaśipaṃ rājana paryaṃtapyadruṣā śucā

आह चेदं रुषा घुर्णः सन्दष्ट दशनच्छदः ।
कोपोज्वलदभ्यां चक्षुभ्यां निरीक्षन ध्रुममम्बरम

āha cedaṃ ruṣā ghurṇaḥ sandaṣṭa daśanacchadaḥ |
kopojvaladabhyāṃ cakṣubhyāṃ nirīkṣana dhrumamambarama

करालदंष्ट्रोग्रदृष्ट्या दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुखः ।
शुलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत

karāladaṃṣṭrogradṛṣṭyā duṣprekṣyabhrukuṭīmukhaḥ |
śulamudyamya sadasi dānavānidamabravīta

भो भो दानवदैतेयाः द्विमूर्धस्त्रक्ष शम्बर ।
शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल

bho bho dānavadaiteyāḥ dvimūrdhastrakṣa śambara |
śatabāho hayagrīva namuce pāka ilvala

विप्रचित्ते मम वचः पुलोमन शकुनादयः ।
श्रृणुतानन्तरं सर्व क्रियतामाशु मा चिरम

vipracitte mama vacaḥ pulomana śakunādayaḥ |
śrṛṇutānantaraṃ sarva kriyatāmāśu mā cirama

सपत्नैर्घातितःक्षुद्रैर्भ्राता मे दयितः सुहृत ।
पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनैः

sapatnairghātitaḥkṣudrairbhrātā me dayitaḥ suhṛta |
pārṣṇigrāheṇa hariṇā samenāpyupadhāvanaiḥ

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकसः ।
भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मनः

tasya tyaktasvabhāvasya ghṛṇermāyāvanaukasaḥ |
bhajantaṃ bhajamānasya bālasyevāsthirātmanaḥ

मच्छूलाभिन्नग्रीवस्य भुरिणा रुधिरेण वै ।
रुधिरप्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथः

macchūlābhinnagrīvasya bhuriṇā rudhireṇa vai |
rudhirapriyaṃ tarpayiṣye bhrātaraṃ me gatavyathaḥ

तस्मिन कुटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ ।
विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकसः

tasmina kuṭe'hite naṣṭe kṛttamūle vanaspatau |
viṭapā iva śuṣyanti viṣṇuprāṇā divaukasaḥ

तावद्यात भुवं युयं विप्रक्षत्रसमेधिताम ।
सुदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिनः

tāvadyāta bhuvaṃ yuyaṃ viprakṣatrasamedhitāma |
sudayadhvaṃ tapoyajñasvādhyāyavratadāninaḥ

विष्णूंर्द्विजक्रियामुलो यज्ञो धर्ममयः पुमान ।
देवर्षिपितृभुतानां धर्मस्य च परयणम

viṣṇūṃrdvijakriyāmulo yajño dharmamayaḥ pumāna |
devarṣipitṛbhutānāṃ dharmasya ca parayaṇama

यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमः क्रियाः ।
तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत

yatra yatra dvijā gāvo vedā varṇāśramaḥ kriyāḥ |
taṃ taṃ janapadaṃ yāta sandīpayata vṛścata

इति ते भुर्तुनिर्देशमादाय शिरसाऽऽदुताः ।
तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

iti te bhurtunirdeśamādāya śirasā''dutāḥ |
tathā prajānāṃ kadanaṃ vidadhuḥ kadanapriyāḥ

पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामा श्रमाकरान ।
खेटवर्वटघोषांश्च ददहुः पत्तनानि च

puragrāmavrajodyānakṣetrārāmā śramākarāna |
kheṭavarvaṭaghoṣāṃśca dadahuḥ pattanāni ca

केचित्खनित्रैर्बिभिदुः सेतुप्राकारगोपुरान ।
आजीव्यांस्चिच्चिदुर्वृक्षान केचित्पशुरपाणयः ।
प्रादहन शरणान्यन्ये प्रजांना ज्वालितोल्मुकैः

kecitkhanitrairbibhiduḥ setuprākāragopurāna |
ājīvyāṃsciccidurvṛkṣāna kecitpaśurapāṇayaḥ |
prādahana śaraṇānyanye prajāṃnā jvālitolmukaiḥ

एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्दरानुचरैर्मुहुः ।
दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

evaṃ viprakṛte loke daityendarānucarairmuhuḥ |
divaṃ devāḥ parityajya bhuvi ceruralakṣitāḥ

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुः सम्परेतस्य दुःखितः ।
कृत्वा कटोदकादिनी भ्रातुपुत्रानसान्त्वयत

hiraṇyakaśipurbhrātuḥ samparetasya duḥkhitaḥ |
kṛtvā kaṭodakādinī bhrātuputrānasāntvayata

शकुनिं शम्बरं धृष्टं भूतसन्तापनं वृकम ।
कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम

śakuniṃ śambaraṃ dhṛṣṭaṃ bhūtasantāpanaṃ vṛkama |
kālanābhaṃ mahānābhaṃ hariśmaśrumathotkacama

तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा ।
श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वरः

tanmātaraṃ ruṣābhānuṃ ditiṃ ca jananīṃ girā |
ślakṣṇayā deśakālajña idamāha janeśvaraḥ

अम्बाम्ब हे वधुः पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम ।
रिपोरभिमुखे श्लाघ्यः शुराणां वध ईप्सितः

ambāmba he vadhuḥ putrā vīraṃ mārhatha śocituma |
riporabhimukhe ślāghyaḥ śurāṇāṃ vadha īpsitaḥ

भुतानामिह संवाहः प्रपायामिव सुव्रते ।
दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानं स्वकर्मभिः

bhutānāmiha saṃvāhaḥ prapāyāmiva suvrate |
daivenaikatra nītānāmunnītānaṃ svakarmabhiḥ

नित्य आत्माव्ययःशुद्धः सर्वगः सर्वविप्तरः ।
धत्तेऽसावात्मनो लिंग मायया विसृजन्गुणान

nitya ātmāvyayaḥśuddhaḥ sarvagaḥ sarvaviptaraḥ |
dhatte'sāvātmano liṃga māyayā visṛjanguṇāna

यथा मभसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।
चक्षुणा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीत भूः

yathā mabhasā pracalatā taravo'pi calā iva |
cakṣuṇā bhrāmyamāṇena dṛśyate calatīta bhūḥ

एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान ।
याति तत्साम्य्ततां भद्रे ह्यालिंगोलिंगवानिव

evaṃ guṇairbhrāmyamāṇe manasyavikalaḥ pumāna |
yāti tatsāmytatāṃ bhadre hyāliṃgoliṃgavāniva

एष आत्मविपर्यासो ह्यालिंगेः लिंगभावना ।
एष प्रियाप्रिर्यैर्योगो वियोगः कर्मसंसृतिः

eṣa ātmaviparyāso hyāliṃgeḥ liṃgabhāvanā |
eṣa priyāpriryairyogo viyogaḥ karmasaṃsṛtiḥ

सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविधः स्मृतः ।
अविवेक्श्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च

sambhavaśca vināśaśca śokaśca vividhaḥ smṛtaḥ |
avivekśca cintā ca vivekāsmṛtireva ca

अत्राप्युदहरन्तीममितिहासं पुरातनम ।
यमस्य प्रेतबन्धुनां संवादं तं निबोधत

atrāpyudaharantīmamitihāsaṃ purātanama |
yamasya pretabandhunāṃ saṃvādaṃ taṃ nibodhata

उशीनरेष्वभुद्राचा सुयज्ञ इति विश्रुतः ।
सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत

uśīnareṣvabhudrācā suyajña iti viśrutaḥ |
sapatnairnihato yuddhe jñātayastamupāsata

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाबह्रणस्रजम ।
शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम

viśīrṇaratnakavacaṃ vibhraṣṭābahraṇasrajama |
śaranirbhinnahṛdayaṃ śayānamasṛgāvilama

प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम ।
रजः कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मॄधे

prakīrṇakeśaṃ dhvastākṣaṃ rabhasā daṣṭadacchadama |
rajaḥ kuṇṭhamukhāmbhojaṃ chinnāyudhabhujaṃ mṝdhe

उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्यः प्रसमीक्ष्य दुःखिताः ।
हताः स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन

uśīnarendraṃ vidhinā tathā kṛtaṃ patiṃ mahiṣyaḥ prasamīkṣya duḥkhitāḥ |
hatāḥ sma nātheti karairuro bhṛśaṃ ghnantyo muhustatpadayorupāpatana

रुदत्य उच्चेर्दयितांडघ्रिपंकज सिचंन्त्य अस्त्रैः कुचकुडकुमारुणैः ।
विस्रस्तकेशाभरणाः शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे

rudatya uccerdayitāṃḍaghripaṃkaja sicaṃntya astraiḥ kucakuḍakumāruṇaiḥ |
visrastakeśābharaṇāḥ śucaṃ nṛṇāṃ sṛjantya ākrandanayā vilepire

अहो विधात्राकरुणेन नः प्रभो भवान प्रणीतो दृदगोचरां दशाम ।
उशीनराणामासि वृत्तिदः पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धनः

aho vidhātrākaruṇena naḥ prabho bhavāna praṇīto dṛdagocarāṃ daśāma |
uśīnarāṇāmāsi vṛttidaḥ purā kṛto'dhunā yena śucāṃ vivardhanaḥ

त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते ।
तत्रानुयानं तव वीर पादयोः शुश्रुषतीनां दिशं यत्र यास्यसि

tvayā kṛtajñena vayaṃ mahīpate kathaṃ vinā syāma suhṛttamena te |
tatrānuyānaṃ tava vīra pādayoḥ śuśruṣatīnāṃ diśaṃ yatra yāsyasi

एवं विलपतीनांवै परिगृह्या मृतं पतिम ।
अनिच्छतीनां निर्हारकार्कोऽस्तं संन्यवर्तत

evaṃ vilapatīnāṃvai parigṛhyā mṛtaṃ patima |
anicchatīnāṃ nirhārakārko'staṃ saṃnyavartata

तत्र ह प्रेतबन्धुनामाश्रुत्य परिदेवितम ।
आह तान बालको भुत्वा यमः स्वय्मुपागतः

tatra ha pretabandhunāmāśrutya paridevitama |
āha tāna bālako bhutvā yamaḥ svaymupāgataḥ

अहो अमीषां वयसाधिकांनी विपश्यतां लोकविधि विमोहः ।
यत्रगतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम

aho amīṣāṃ vayasādhikāṃnī vipaśyatāṃ lokavidhi vimohaḥ |
yatragatastatra gataṃ manuṣyaṃ svayaṃ sadharmā api śocantyapārthama

अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ता पितृषां न विचिन्तयामः ।
अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभिः स रक्षिता रक्षति यो हि नर्भे

aho vayaṃ dhanyatamā yadatra tyaktā pitṛṣāṃ na vicintayāmaḥ |
abhakṣyamāṇā abalā vṛkādibhiḥ sa rakṣitā rakṣati yo hi narbhe

य इच्छयेशः सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च यः ।
तस्याबलाः क्रीडनमाहुरेशितु श्चराचरं निग्रहसंग्रेहे प्रभुः

ya icchayeśaḥ sṛjatīdamavyayo ya eva rakṣatyavalumpate ca yaḥ |
tasyābalāḥ krīḍanamāhureśitu ścarācaraṃ nigrahasaṃgrehe prabhuḥ

पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति ।
जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽपि गुप्तोऽस्य हतो न जीवति

pathi cyutaṃ tiṣṭhati diṣṭarakṣitaṃ gṛhe sthitaṃ tadvihataṃ vinaśyati |
jīvatyanātho'pi tadīkṣito vane gṛhe'pi gupto'sya hato na jīvati

भुतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभिर्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वशः ।
न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित स्तस्या गुणैरन्यतमो निबध्यते

bhutāni taistairnijayonikarmabhirbhavanti kāle na bhavanti sarvaśaḥ |
na tatra hātmā prakṛtāvapi sthita stasyā guṇairanyatamo nibadhyate

इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भीतिकमीयते गृहम ।
यथौदकैः पार्थिवतैजसैर्जनः कालेनःजातो विकृतो विनश्यति

idaṃ śarīraṃ puruṣasya mohajaṃ yathā pṛthagbhītikamīyate gṛhama |
yathaudakaiḥ pārthivataijasairjanaḥ kālenaḥjāto vikṛto vinaśyati

यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगतः पृथक स्थितः ।
यथा नभः सर्वगतं ग सज्जते तथा पुमान सर्वगुणाश्रयः परः

yathānalo dāruṣu bhinna īyate yathānilo dehagataḥ pṛthaka sthitaḥ |
yathā nabhaḥ sarvagataṃ ga sajjate tathā pumāna sarvaguṇāśrayaḥ paraḥ

सुयज्ञो नन्वयं शेते मुढा यमनुशोचथ ।
यः श्रोता योऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित

suyajño nanvayaṃ śete muḍhā yamanuśocatha |
yaḥ śrotā yo'nuvakteha sa na dṛśyeta karhicita

न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसुः ।
यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्यः प्राणदेहयोः

na śrotā nānuvaktāyaṃ mukhyo'pyatra mahānasuḥ |
yastvihendriyavānātmā sa cānyaḥ prāṇadehayoḥ

भुतेन्द्रियमनोलिंगन देहानुच्चावचान विभूः ।
भजत्युत्सृजति ह्यान्यस्तच्चपि स्वेन तेजसा

bhutendriyamanoliṃgana dehānuccāvacāna vibhūḥ |
bhajatyutsṛjati hyānyastaccapi svena tejasā

यावाल्लिंगन्वितो ह्यात्मा तावत कर्म निबन्धनम ।
ततो विपर्ययः क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते

yāvālliṃganvito hyātmā tāvata karma nibandhanama |
tato viparyayaḥ kleśo māyāyogo'nuvartate

वितथाभिनिवेशोऽयं यद गुणैष्वर्थदृग्वचः ।
यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमैन्द्रियकं मृषा

vitathābhiniveśo'yaṃ yada guṇaiṣvarthadṛgvacaḥ |
yathā manorathaḥ svapnaḥ sarvamaindriyakaṃ mṛṣā

अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विदः ।
नान्यथा शक्यते कर्तृं स्वभावः शोचतामिति

atha nityamanityaṃ vā neha śocanti tadvidaḥ |
nānyathā śakyate kartṛṃ svabhāvaḥ śocatāmiti

लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तकः ।
वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन

lubdhako vipine kaścitpakṣiṇāṃ nirmito'ntakaḥ |
vitatya jālaṃ vidadhe tatra tatra pralobhayana

कुलिंगमिथुनं तत्र विचरत्समदृश्यत ।
तयोः कुलिंगीं सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता

kuliṃgamithunaṃ tatra vicaratsamadṛśyata |
tayoḥ kuliṃgīṃ sahasā lubdhakena pralobhitā

सासज्जत शिचस्तन्त्यां महिषी कालयन्त्रिता ।
कुलिंगस्तां तथाऽऽपन्नां निरीक्ष्य भृशदुःखितः ।
स्नेहादकल्पः कृपणः कृपणां पर्यदेवयतः

sāsajjata śicastantyāṃ mahiṣī kālayantritā |
kuliṃgastāṃ tathā''pannāṃ nirīkṣya bhṛśaduḥkhitaḥ |
snehādakalpaḥ kṛpaṇaḥ kṛpaṇāṃ paryadevayataḥ

अहो अकरुणो देवः स्त्रियाऽऽकरुणया विभुः ।
कृपणं मानुशोचन्त्त्या दीनया किं करिष्यति

aho akaruṇo devaḥ striyā''karuṇayā vibhuḥ |
kṛpaṇaṃ mānuśocanttyā dīnayā kiṃ kariṣyati

कामं नयतु मां देवः किमर्धेनात्मनो हि मे ।
दीनेन जीवता दुःखमनेन विधुरायुषा

kāmaṃ nayatu māṃ devaḥ kimardhenātmano hi me |
dīnena jīvatā duḥkhamanena vidhurāyuṣā

कथं त्वजातपक्षांस्तान मातृहीनाना बिभर्म्यहम ।
मन्दभाग्यः प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजाः

kathaṃ tvajātapakṣāṃstāna mātṛhīnānā bibharmyahama |
mandabhāgyaḥ pratīkṣante nīḍe me mātaraṃ prajāḥ

एवं कुलिंग विलपन्तमारात प्रियवियोगातुरमश्रुकण्ठम ।
स एव तं शाकुनिकः शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीनः

evaṃ kuliṃga vilapantamārāta priyaviyogāturamaśrukaṇṭhama |
sa eva taṃ śākunikaḥ śareṇa vivyādha kālaprahito vilīnaḥ

एवं युयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धयाः ।
नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्यः पतिं वर्षशतैरपि

evaṃ yuyamapaśyantya ātmāpāyamabuddhayāḥ |
nainaṃ prāpsyatha śocantyaḥ patiṃ varṣaśatairapi

बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः ।
ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम

bāla evaṃ pravadati sarve vismitacetasaḥ |
jñātayo menire sarvamanityamayathotthitama

यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत ।
ज्ञातयोऽपि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परयिकम

yama etadupākhyāya tatraivāntaradhīyata |
jñātayo'pi suyajñasya cakruryatsāmparayikama

ततः शोचत मा युयं परं चात्मानमेव च ।
क आत्मा कः परो वात्र स्वीयः पारक्य एव वा ।
स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम

tataḥ śocata mā yuyaṃ paraṃ cātmānameva ca |
ka ātmā kaḥ paro vātra svīyaḥ pārakya eva vā |
svaparābhiniveśena vinājñānena dehināma

इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा ।
पुत्रशोकं क्षणात्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत

iti daityapatervākyaṃ ditirākarṇya sasnuṣā |
putraśokaṃ kṣaṇātyaktvā tattve cittamadhārayata