अध्याय 14: गृहस्थ परम पद कैसे पाए

गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा ।
याति देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधीः

gṛhastha etāṃ padavīṃ vidhinā yena cāñjasā |
yāti devaṛṣe brūhi mādṛśo gṛhamūḍhadhīḥ

गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन्यथोचिताः ।
वासुदेवार्पणं साक्षाद् उपासीत महामुनीन्

gṛheṣvavasthito rājan kriyāḥ kurvanyathocitāḥ |
vāsudevārpaṇaṃ sākṣād upāsīta mahāmunīn

श्रृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णं अवतारकथामृतम् ।
श्रद्दधानो यथाकालं उपशान्तजनावृतः

śrṛṇvanbhagavato'bhīkṣṇaṃ avatārakathāmṛtam |
śraddadhāno yathākālaṃ upaśāntajanāvṛtaḥ

सत्सङ्गाच्छनकैः सङ्गं आत्मजायात्मजादिषु ।
विमुञ्चेन् मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थितः

satsaṅgācchanakaiḥ saṅgaṃ ātmajāyātmajādiṣu |
vimuñcen mucyamāneṣu svayaṃ svapnavadutthitaḥ

यावद् अर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डितः ।
विरक्तो रक्तवत् तत्र नृलोके नरतां न्यसेत्

yāvad arthamupāsīno dehe gehe ca paṇḍitaḥ |
virakto raktavat tatra nṛloke naratāṃ nyaset

ज्ञातयः पितरौ पुत्रा भ्रातरः सुहृदोऽपरे ।
यद् वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्ममः

jñātayaḥ pitarau putrā bhrātaraḥ suhṛdo'pare |
yad vadanti yadicchanti cānumodeta nirmamaḥ

दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तं अच्युतनिर्मितम् ।
तत्सर्वं उपयुञ्जान एतत्कुर्यात् स्वतो बुधः

divyaṃ bhaumaṃ cāntarīkṣaṃ vittaṃ acyutanirmitam |
tatsarvaṃ upayuñjāna etatkuryāt svato budhaḥ

यावद् भ्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् ।
अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति

yāvad bhriyeta jaṭharaṃ tāvat svatvaṃ hi dehinām |
adhikaṃ yo'bhimanyeta sa steno daṇḍamarhati

मृगोष्ट्रखरमर्काखु सरीसृप्खगमक्षिकाः ।
आत्मनः पुत्रवत्पश्येत् तैरेषामन्तरं कियत्

mṛgoṣṭrakharamarkākhu sarīsṛpkhagamakṣikāḥ |
ātmanaḥ putravatpaśyet taireṣāmantaraṃ kiyat

त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि ।
यथादेशं यथाकालं यावद् दैवोपपादितम्

trivargaṃ nātikṛcchreṇa bhajeta gṛhamedhyapi |
yathādeśaṃ yathākālaṃ yāvad daivopapāditam

आश्वाघान्तेऽवसायिभ्यः कामान् सविभजेद् यथा ।
अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यतः

āśvāghānte'vasāyibhyaḥ kāmān savibhajed yathā |
apyekāmātmano dārāṃ nṛṇāṃ svatvagraho yataḥ

जह्याद्यदर्थे स्वप्राणान् हन्याद्वा पितरं गुरुम् ।
तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद् यस्तेन ह्यजितो जितः

jahyādyadarthe svaprāṇān hanyādvā pitaraṃ gurum |
tasyāṃ svatvaṃ striyāṃ jahyād yastena hyajito jitaḥ

कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् ।
क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदिः

kṛmiviḍbhasmaniṣṭhāntaṃ kvedaṃ tucchaṃ kalevaram |
kva tadīyaratirbhāryā kvāyamātmā nabhaśchadiḥ

सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थैः कल्पयेद् वृत्तिमात्मनः ।
शेषे स्वत्वं त्यजन् प्राज्ञः पदवीं महतामियात्

siddhairyajñāvaśiṣṭārthaiḥ kalpayed vṛttimātmanaḥ |
śeṣe svatvaṃ tyajan prājñaḥ padavīṃ mahatāmiyāt

देवानृषीन् नृभूतानि पितॄनात्मानमन्वहम् ।
स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक्

devānṛṣīn nṛbhūtāni pitṝnātmānamanvaham |
svavṛttyāgatavittena yajeta puruṣaṃ pṛthak

यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्याः सर्वाः स्युर्यज्ञसम्पदः ।
वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत्

yarhyātmano'dhikārādyāḥ sarvāḥ syuryajñasampadaḥ |
vaitānikena vidhinā agnihotrādinā yajet

न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान् सर्वयज्ञभुक् ।
इज्येत हविषा राजन् यथा विप्रमुखे हुतैः

na hyagnimukhato'yaṃ vai bhagavān sarvayajñabhuk |
ijyeta haviṣā rājan yathā vipramukhe hutaiḥ

तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हतः ।
तैस्तैः कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु

tasmād brāhmaṇadeveṣu martyādiṣu yathārhataḥ |
taistaiḥ kāmairyajasvainaṃ kṣetrajñaṃ brāhmaṇānanu

कुर्याद् आपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विजः ।
श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान्

kuryād āparapakṣīyaṃ māsi prauṣṭhapade dvijaḥ |
śrāddhaṃ pitroryathāvittaṃ tadbandhūnāṃ ca vittavān

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये ।
चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च

ayane viṣuve kuryād vyatīpāte dinakṣaye |
candrādityoparāge ca dvādaśyāṃ śravaṇeṣu ca

तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके ।
चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा

tṛtīyāyāṃ śuklapakṣe navamyāmatha kārtike |
catasṛṣvapyaṣṭakāsu hemante śiśire tathā

माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे ।
राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि

māghe ca sitasaptamyāṃ maghārākāsamāgame |
rākayā cānumatyā ca māsarkṣāṇi yutānyapi

द्वादश्यां अनुराधा स्यात् श्रवणस्तिस्र उत्तराः ।
तिसृष्वेकादशी वाऽऽसु जन्मर्क्षश्रोणयोगयुक्

dvādaśyāṃ anurādhā syāt śravaṇastisra uttarāḥ |
tisṛṣvekādaśī vā''su janmarkṣaśroṇayogayuk

त एते श्रेयसः काला नॄणां श्रेयोविवर्धनाः ।
कुर्यात् सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुषः

ta ete śreyasaḥ kālā nṝṇāṃ śreyovivardhanāḥ |
kuryāt sarvātmanaiteṣu śreyo'moghaṃ tadāyuṣaḥ

एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् ।
पितृदेवनृभूतेभ्यो यद् दत्तं तद्ध्यनश्वरम्

eṣu snānaṃ japo homo vrataṃ devadvijārcanam |
pitṛdevanṛbhūtebhyo yad dattaṃ taddhyanaśvaram

संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा ।
प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप

saṃskārakālo jāyāyā apatyasyātmanastathā |
pretasaṃsthā mṛtāhaśca karmaṇyabhyudaye nṛpa

अथ देशान् प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेय आवहान् ।
स वै पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते

atha deśān pravakṣyāmi dharmādiśreya āvahān |
sa vai puṇyatamo deśaḥ satpātraṃ yatra labhyate

बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् ।
यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम्

bimbaṃ bhagavato yatra sarvametaccarācaram |
yatra ha brāhmaṇakulaṃ tapovidyādayānvitam

यत्र यत्र हरेरर्चा स देशः श्रेयसां पदम् ।
यत्र गंगादयो नद्यः पुराणेषु च विश्रुताः

yatra yatra harerarcā sa deśaḥ śreyasāṃ padam |
yatra gaṃgādayo nadyaḥ purāṇeṣu ca viśrutāḥ

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत ।
कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयागः पुलहाश्रमः

sarāṃsi puṣkarādīni kṣetrāṇyarhāśritānyuta |
kurukṣetraṃ gayaśiraḥ prayāgaḥ pulahāśramaḥ

नैमिषं फाल्गुनं सेतुः प्रभासोऽथ कुशस्थली ।
वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा

naimiṣaṃ phālgunaṃ setuḥ prabhāso'tha kuśasthalī |
vārāṇasī madhupurī pampā bindusarastathā

नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादयः ।
सर्वे कुलाचला राजन् महेन्द्रमलयादयः

nārāyaṇāśramo nandā sītārāmāśramādayaḥ |
sarve kulācalā rājan mahendramalayādayaḥ

एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये ।
एतान्देशान् निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णशः ।
धर्मो ह्यत्रेहितः पुंसां सहस्राधिफलोदयः

ete puṇyatamā deśā harerarcāśritāśca ye |
etāndeśān niṣeveta śreyaskāmo hyabhīkṣṇaśaḥ |
dharmo hyatrehitaḥ puṃsāṃ sahasrādhiphalodayaḥ

पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः ।
हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम्

pātraṃ tvatra niruktaṃ vai kavibhiḥ pātravittamaiḥ |
harirevaika urvīśa yanmayaṃ vai carācaram

देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु ।
राजन् यद् अग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः

devarṣyarhatsu vai satsu tatra brahmātmajādiṣu |
rājan yad agrapūjāyāṃ mataḥ pātratayācyutaḥ

जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् ।
तन्मूलत्वाद् अच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम्

jīvarāśibhirākīrṇa aṇḍakośāṅghripo mahān |
tanmūlatvād acyutejyā sarvajīvātmatarpaṇam

पुराण्यनेन सृष्टानि नृ तिर्यग् ऋषिदेवताः ।
शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ

purāṇyanena sṛṣṭāni nṛ tiryag ṛṣidevatāḥ |
śete jīvena rūpeṇa pureṣu puruṣo hyasau

तेष्वेव भगवान् राजन् तारतम्येन वर्तते ।
तस्मात् पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते

teṣveva bhagavān rājan tāratamyena vartate |
tasmāt pātraṃ hi puruṣo yāvānātmā yatheyate

दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणां अवज्ञानात्मतां नृप ।
त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभिः कृता

dṛṣṭvā teṣāṃ mitho nṛṇāṃ avajñānātmatāṃ nṛpa |
tretādiṣu harerarcā kriyāyai kavibhiḥ kṛtā

ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया ।
उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम्

tato'rcāyāṃ hariṃ kecit saṃśraddhāya saparyayā |
upāsata upāstāpi nārthadā puruṣadviṣām

पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः ।
तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम्

puruṣeṣvapi rājendra supātraṃ brāhmaṇaṃ viduḥ |
tapasā vidyayā tuṣṭyā dhatte vedaṃ harestanum

नन्वस्य ब्राह्मणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः ।
पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत्

nanvasya brāhmaṇā rājan kṛṣṇasya jagadātmanaḥ |
punantaḥ pādarajasā trilokīṃ daivataṃ mahat