अध्याय 13: संन्यास धर्म और अजगर-वृत्ति वाले मुनि

कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषितः
ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम्

kalpastvevaṃ parivrajya dehamātrāvaśeṣitaḥ
grāmaikarātravidhinā nirapekṣaścarenmahīm

त्यक्तं न लिङ्गाद्दण्डादेरन्यत्किञ्चिदनापदि

tyaktaṃ na liṅgāddaṇḍāderanyatkiñcidanāpadi

सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायणः

sarvabhūtasuhṛcchānto nārāyaṇaparāyaṇaḥ

आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये

ātmānaṃ ca paraṃ brahma sarvatra sadasanmaye

सुप्तिप्रबोधयोः सन्धावात्मनो गतिमात्मदृक्
पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः

suptiprabodhayoḥ sandhāvātmano gatimātmadṛk
paśyanbandhaṃ ca mokṣaṃ ca māyāmātraṃ na vastutaḥ

नाभिनन्देद्ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम्
कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम्

nābhinandeddhruvaṃ mṛtyumadhruvaṃ vāsya jīvitam
kālaṃ paraṃ pratīkṣeta bhūtānāṃ prabhavāpyayam

वादवादांस्त्यजेत्तर्कान्पक्षं कंच न संश्रयेत्

vādavādāṃstyajettarkānpakṣaṃ kaṃca na saṃśrayet

न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेद्बहून्
न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्क्वचित्

na śiṣyānanubadhnīta granthānnaivābhyasedbahūn
na vyākhyāmupayuñjīta nārambhānārabhetkvacit

शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत्

śāntasya samacittasya bibhṛyāduta vā tyajet

अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत्
कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन्नृणाम्

avyaktaliṅgo vyaktārtho manīṣyunmattabālavat
kavirmūkavadātmānaṃ sa dṛṣṭyā darśayennṛṇām

प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च

prahrādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca

रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम्

rajasvalaistanūdeśairnigūḍhāmalatejasam

वृतोऽमात्यैः कतिपयैः प्रह्रादो भगवत्प्रियः

vṛto'mātyaiḥ katipayaiḥ prahrādo bhagavatpriyaḥ

कर्मणाकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभिः
न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च

karmaṇākṛtibhirvācā liṅgairvarṇāśramādibhiḥ
na vidanti janā yaṃ vai so'sāviti na veti ca

तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत्पादयोः शिरसा स्पृशन्
विवित्सुरिदमप्राक्षीन्महाभागवतोऽसुरः

taṃ natvābhyarcya vidhivatpādayoḥ śirasā spṛśan
vivitsuridamaprākṣīnmahābhāgavato'suraḥ

वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह
भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा

vittaṃ caivodyamavatāṃ bhogo vittavatāmiha
bhogināṃ khalu deho'yaṃ pīvā bhavati nānyathā

न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन्नु हार्थो यत एव भोगः
अभोगिनोऽयं तव विप्र देहः पीवा यतस्तद्वद नः क्षमं चेत्

na te śayānasya nirudyamasya brahmannu hārtho yata eva bhogaḥ
abhogino'yaṃ tava vipra dehaḥ pīvā yatastadvada naḥ kṣamaṃ cet

लोकस्य कुर्वतः कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा

lokasya kurvataḥ karma śeṣe tadvīkṣitāpi vā

स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः
स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रितः

sa itthaṃ daityapatinā paripṛṣṭo mahāmuniḥ
smayamānastamabhyāha tadvāgamṛtayantritaḥ

वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान्नन्वार्यसम्मतः
ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा

vededamasuraśreṣṭha bhavānnanvāryasammataḥ
īhoparamayornṝṇāṃ padānyadhyātmacakṣuṣā

भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत्

bhaktyā kevalayājñānaṃ dhunoti dhvāntamarkavat

तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन्यथाश्रुतम्
सम्भाषणीयो हि भवानात्मनः शुद्धिमिच्छता

tathāpi brūmahe praśnāṃstava rājanyathāśrutam
sambhāṣaṇīyo hi bhavānātmanaḥ śuddhimicchatā

कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजितः

karmāṇi kāryamāṇo'haṃ nānāyoniṣu yojitaḥ

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च

svargāpavargayordvāraṃ tiraścāṃ punarasya ca

कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम्

karmāṇi kurvatāṃ dṛṣṭvā nivṛtto'smi viparyayam

मनःसंस्पर्शजान्दृष्ट्वा भोगान्स्वप्स्यामि संविशन्

manaḥsaṃsparśajāndṛṣṭvā bhogānsvapsyāmi saṃviśan

इत्येतदात्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान्
विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम्

ityetadātmanaḥ svārthaṃ santaṃ vismṛtya vai pumān
vicitrāmasati dvaite ghorāmāpnoti saṃsṛtim

मृगतृष्णामुपाधावेत्तथान्यत्रार्थदृक्स्वतः

mṛgatṛṣṇāmupādhāvettathānyatrārthadṛksvataḥ

दुःखात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघाः कृताः कृताः

duḥkhātyayaṃ cānīśasya kriyā moghāḥ kṛtāḥ kṛtāḥ

आध्यात्मिकादिभिर्दुःखैरविमुक्तस्य कर्हिचित्
मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थैः कामैः क्रियेत किम्

ādhyātmikādibhirduḥkhairavimuktasya karhicit
martyasya kṛcchropanatairarthaiḥ kāmaiḥ kriyeta kim

पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम्
भयादलब्धनिद्रा णां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम्

paśyāmi dhanināṃ kleśaṃ lubdhānāmajitātmanām
bhayādalabdhanidrā ṇāṃ sarvato'bhiviśaṅkinām

अर्थिभ्यः कालतः स्वस्मान्नित्यं प्राणार्थवद्भयम्

arthibhyaḥ kālataḥ svasmānnityaṃ prāṇārthavadbhayam

यन्मूलाः स्युर्नृणां जह्यात्स्पृहां प्राणार्थयोर्बुधः

yanmūlāḥ syurnṛṇāṃ jahyātspṛhāṃ prāṇārthayorbudhaḥ

वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम्

vairāgyaṃ paritoṣaṃ ca prāptā yacchikṣayā vayam

विरागः सर्वकामेभ्यः शिक्षितो मे मधुव्रतात्
कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम्

virāgaḥ sarvakāmebhyaḥ śikṣito me madhuvratāt
kṛcchrāptaṃ madhuvadvittaṃ hatvāpyanyo haretpatim

नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान्

no cecchaye bahvahāni mahāhiriva sattvavān

क्वचिदल्पं क्वचिद्भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा
क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित्

kvacidalpaṃ kvacidbhūri bhuñje'nnaṃ svādvasvādu vā
kvacidbhūri guṇopetaṃ guṇahīnamuta kvacit

भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यदृच्छया

bhuñje bhuktvātha kasmiṃściddivā naktaṃ yadṛcchayā

वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक्तुष्टधीरहम्

vase'nyadapi samprāptaṃ diṣṭabhuktuṣṭadhīraham

क्वचित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया

kvacitprāsādaparyaṅke kaśipau vā parecchayā

क्वचित्स्नातोऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः
रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो

kvacitsnāto'nuliptāṅgaḥ suvāsāḥ sragvyalaṅkṛtaḥ
rathebhāśvaiścare kvāpi digvāsā grahavadvibho

एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि

eteṣāṃ śreya āśāse utaikātmyaṃ mahātmani

विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे
मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु

vikalpaṃ juhuyāccittau tāṃ manasyarthavibhrame
mano vaikārike hutvā taṃ māyāyāṃ juhotyanu

आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात्सत्यदृङ्मुनिः
ततो निरीहो विरमेत्स्वानुभूत्यात्मनि स्थितः

ātmānubhūtau tāṃ māyāṃ juhuyātsatyadṛṅmuniḥ
tato nirīho virametsvānubhūtyātmani sthitaḥ

स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम्
व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान्हि भगवत्परः

svātmavṛttaṃ mayetthaṃ te suguptamapi varṇitam
vyapetaṃ lokaśāstrābhyāṃ bhavānhi bhagavatparaḥ

धर्मं पारमहंस्यं वै मुनेः श्रुत्वासुरेश्वरः
पूजयित्वा ततः प्रीत आमन्त्र्य प्रययौ गृहम्

dharmaṃ pāramahaṃsyaṃ vai muneḥ śrutvāsureśvaraḥ
pūjayitvā tataḥ prīta āmantrya prayayau gṛham