अध्याय 15: नारद के उपदेश का समापन और उनका पूर्वजन्म

कर्मनिष्ठा द्विजाः केचित्तपोनिष्ठा नृपापरे
स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयोः

karmaniṣṭhā dvijāḥ kecittaponiṣṭhā nṛpāpare
svādhyāye'nye pravacane kecana jñānayogayoḥ

ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्यानन्त्यमिच्छता
दैवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथार्हतः

jñānaniṣṭhāya deyāni kavyānyānantyamicchatā
daive ca tadabhāve syāditarebhyo yathārhataḥ

भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कुर्यान्न विस्तरम्

bhojayetsusamṛddho'pi śrāddhe kuryānna vistaram

सम्यग्भवन्ति नैतानि विस्तरात्स्वजनार्पणात्

samyagbhavanti naitāni vistarātsvajanārpaṇāt

देशे काले च सम्प्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम्
श्रद्धया विधिवत्पात्रे न्यस्तं कामधुगक्षयम्

deśe kāle ca samprāpte munyannaṃ haridaivatam
śraddhayā vidhivatpātre nyastaṃ kāmadhugakṣayam

अन्नं संविभजन्पश्येत्सर्वं तत्पुरुषात्मकम्

annaṃ saṃvibhajanpaśyetsarvaṃ tatpuruṣātmakam

न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित्
मुन्यन्नैः स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया

na dadyādāmiṣaṃ śrāddhe na cādyāddharmatattvavit
munyannaiḥ syātparā prītiryathā na paśuhiṃsayā

नैतादृशः परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम्
न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य यः

naitādṛśaḥ paro dharmo nṛṇāṃ saddharmamicchatām
nyāso daṇḍasya bhūteṣu manovākkāyajasya yaḥ

एके कर्ममयान्यज्ञान्ज्ञानिनो यज्ञवित्तमाः
आत्मसंयमनेऽनीहा जुह्वति ज्ञानदीपिते

eke karmamayānyajñānjñānino yajñavittamāḥ
ātmasaṃyamane'nīhā juhvati jñānadīpite

द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणं दृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति
एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृप्ध्रुवम्

dravyayajñairyakṣyamāṇaṃ dṛṣṭvā bhūtāni bibhyati
eṣa mākaruṇo hanyādatajjño hyasutṛpdhruvam

तस्माद्दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित्
सन्तुष्टोऽहरहः कुर्यान्नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः

tasmāddaivopapannena munyannenāpi dharmavit
santuṣṭo'harahaḥ kuryānnityanaimittikīḥ kriyāḥ

अधर्मशाखाः पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत्

adharmaśākhāḥ pañcemā dharmajño'dharmavattyajet

उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छलः

upadharmastu pākhaṇḍo dambho vā śabdabhicchalaḥ

यस्त्विच्छया कृतः पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथक्
स्वभावविहितो धर्मः कस्य नेष्टः प्रशान्तये

yastvicchayā kṛtaḥ pumbhirābhāso hyāśramātpṛthak
svabhāvavihito dharmaḥ kasya neṣṭaḥ praśāntaye

अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा

anīhānīhamānasya mahāheriva vṛttidā

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत्सुखम्
कुतस्तत्कामलोभेन धावतोऽर्थेहया दिशः

santuṣṭasya nirīhasya svātmārāmasya yatsukham
kutastatkāmalobhena dhāvato'rthehayā diśaḥ

शर्कराकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पदः शिवम्

śarkarākaṇṭakādibhyo yathopānatpadaḥ śivam

औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्याद्गृहपालायते जनः

aupasthyajaihvyakārpaṇyādgṛhapālāyate janaḥ

असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यशः
स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते

asantuṣṭasya viprasya tejo vidyā tapo yaśaḥ
sravantīndriyalaulyena jñānaṃ caivāvakīryate

कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत्फलोदयात्
जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुवः

kāmasyāntaṃ hi kṣuttṛḍbhyāṃ krodhasyaitatphalodayāt
jano yāti na lobhasya jitvā bhuktvā diśo bhuvaḥ

सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात्पतन्त्यधः

sadasaspatayo'pyeke asantoṣātpatantyadhaḥ

असङ्कल्पाज्जयेत्कामं क्रोधं कामविवर्जनात्
अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात्

asaṅkalpājjayetkāmaṃ krodhaṃ kāmavivarjanāt
arthānarthekṣayā lobhaṃ bhayaṃ tattvāvamarśanāt

योगान्तरायान्मौनेन हिंसां कामाद्यनीहया

yogāntarāyānmaunena hiṃsāṃ kāmādyanīhayā

आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया

ātmajaṃ yogavīryeṇa nidrāṃ sattvaniṣevayā

एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत्

etatsarvaṃ gurau bhaktyā puruṣo hyañjasā jayet

मर्त्यासद्धीः श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत्

martyāsaddhīḥ śrutaṃ tasya sarvaṃ kuñjaraśaucavat

योगेश्वरैर्विमृग्याङ्घ्रिर्लोको यं मन्यते नरम्

yogeśvarairvimṛgyāṅghrirloko yaṃ manyate naram

तदन्ता यदि नो योगानावहेयुः श्रमावहाः

tadantā yadi no yogānāvaheyuḥ śramāvahāḥ

यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति
अनर्थाय भवेयुः स्म पूर्तमिष्टं तथासतः

yathā vārtādayo hyarthā yogasyārthaṃ na bibhrati
anarthāya bhaveyuḥ sma pūrtamiṣṭaṃ tathāsataḥ

यश्चित्तविजये यत्तः स्यान्निःसङ्गोऽपरिग्रहः
एको विविक्तशरणो भिक्षुर्भैक्ष्यमिताशनः

yaścittavijaye yattaḥ syānniḥsaṅgo'parigrahaḥ
eko viviktaśaraṇo bhikṣurbhaikṣyamitāśanaḥ

स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीतर्ज्वङ्ग ओमिति

sthiraṃ sukhaṃ samaṃ tasminnāsītarjvaṅga omiti

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकैः
यावन्मनस्त्यजेत्कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षणः

prāṇāpānau sannirundhyātpūrakumbhakarecakaiḥ
yāvanmanastyajetkāmānsvanāsāgranirīkṣaṇaḥ

ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुधः

tatastata upāhṛtya hṛdi rundhyācchanairbudhaḥ

अनिशं तस्य निर्वाणं यात्यनिन्धनवह्निवत्

aniśaṃ tasya nirvāṇaṃ yātyanindhanavahnivat

चित्तं ब्रह्मसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित्

cittaṃ brahmasukhaspṛṣṭaṃ naivottiṣṭheta karhicit

यः प्रव्रज्य गृहात्पूर्वं त्रिवर्गावपनात्पुनः
यदि सेवेत तान्भिक्षुः स वै वान्ताश्यपत्रपः

yaḥ pravrajya gṛhātpūrvaṃ trivargāvapanātpunaḥ
yadi seveta tānbhikṣuḥ sa vai vāntāśyapatrapaḥ

यैः स्वदेहः स्मृतोऽनात्मा मर्त्यो विट्कृमिभस्मवत्
त एनमात्मसात्कृत्वा श्लाघयन्ति ह्यसत्तमाः

yaiḥ svadehaḥ smṛto'nātmā martyo viṭkṛmibhasmavat
ta enamātmasātkṛtvā ślāghayanti hyasattamāḥ

तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता

tapasvino grāmasevā bhikṣorindriyalolatā

देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया

devamāyāvimūḍhāṃstānupekṣetānukampayā

किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पटः

kimicchankasya vā hetordehaṃ puṣṇāti lampaṭaḥ

आहुः शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून्मन इन्द्रियेशम्
वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद्बन्धुरमीशसृष्टम्

āhuḥ śarīraṃ rathamindriyāṇi hayānabhīṣūnmana indriyeśam
vartmāni mātrā dhiṣaṇāṃ ca sūtaṃ sattvaṃ bṛhadbandhuramīśasṛṣṭam

अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम्
धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम्

akṣaṃ daśaprāṇamadharmadharmau cakre'bhimānaṃ rathinaṃ ca jīvam
dhanurhi tasya praṇavaṃ paṭhanti śaraṃ tu jīvaṃ parameva lakṣyam

मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सरः

māno'vamāno'sūyā ca māyā hiṃsā ca matsaraḥ

रजः प्रमादः क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादयः
रजस्तमःप्रकृतयः सत्त्वप्रकृतयः क्वचित्

rajaḥ pramādaḥ kṣunnidrā śatravastvevamādayaḥ
rajastamaḥprakṛtayaḥ sattvaprakṛtayaḥ kvacit

धत्ते गरिष्ठचरणार्चनया निशातम्
ज्ञानासिमच्युतबलो दधदस्तशत्रुः
स्वानन्दतुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात्

dhatte gariṣṭhacaraṇārcanayā niśātam
jñānāsimacyutabalo dadhadastaśatruḥ
svānandatuṣṭa upaśānta idaṃ vijahyāt

नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति
ते दस्यवः सहयसूतममुं तमोऽन्धे
संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति

nītvotpathaṃ viṣayadasyuṣu nikṣipanti
te dasyavaḥ sahayasūtamamuṃ tamo'ndhe
saṃsārakūpa urumṛtyubhaye kṣipanti

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्
आवर्तते प्रवृत्तेन निवृत्तेनाश्नुतेऽमृतम्

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam
āvartate pravṛttena nivṛttenāśnute'mṛtam

हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम्
दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशुः सुतः

hiṃsraṃ dravyamayaṃ kāmyamagnihotrādyaśāntidam
darśaśca pūrṇamāsaśca cāturmāsyaṃ paśuḥ sutaḥ

पूर्तं सुरालयाराम कूपा जीव्यादिलक्षणम्

pūrtaṃ surālayārāma kūpā jīvyādilakṣaṇam

अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुधः

ayanaṃ dakṣiṇaṃ somo darśa oṣadhivīrudhaḥ

एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते

ekaikaśyenānupūrvaṃ bhūtvā bhūtveha jāyate

निषेकादिश्मशानान्तैः संस्कारैः संस्कृतो द्विजः
इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान्ज्ञानदीपेषु जुह्वति

niṣekādiśmaśānāntaiḥ saṃskāraiḥ saṃskṛto dvijaḥ
indriyeṣu kriyāyajñānjñānadīpeṣu juhvati

वाचं वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत्

vācaṃ varṇasamāmnāye tamoṅkāre svare nyaset

ॐकारं बिन्दौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम्
अग्निः सूर्यो दिवा प्राह्णः शुक्लो राकोत्तरं स्वराट्
विश्वोऽथ तैजसः प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयात्

oṃkāraṃ bindau nāde taṃ taṃ tu prāṇe mahatyamum
agniḥ sūryo divā prāhṇaḥ śuklo rākottaraṃ svarāṭ
viśvo'tha taijasaḥ prājñasturya ātmā samanvayāt

देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वानुपूर्वशः
आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते

devayānamidaṃ prāhurbhūtvā bhūtvānupūrvaśaḥ
ātmayājyupaśāntātmā hyātmastho na nivartate

शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति

śāstreṇa cakṣuṣā veda janastho'pi na muhyati

ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम्

jñānaṃ jñeyaṃ vaco vācyaṃ tamo jyotistvayaṃ svayam

दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम्

durghaṭatvādaindriyakaṃ tadvadarthavikalpitam

न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ्नान्वितो मृषा

na saṅghāto vikāro'pi na pṛthaṅnānvito mṛṣā

न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यसन्नवयवोऽन्ततः

na syurhyasatyavayavinyasannavayavo'ntataḥ

स्यात्सादृश्यभ्रमस्तावद्विकल्पे सति वस्तुनः
जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता

syātsādṛśyabhramastāvadvikalpe sati vastunaḥ
jāgratsvāpau yathā svapne tathā vidhiniṣedhatā

भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतं तथात्मनः
वर्तयन्स्वानुभूत्येह त्रीन्स्वप्नान्धुनुते मुनिः

bhāvādvaitaṃ kriyādvaitaṃ dravyādvaitaṃ tathātmanaḥ
vartayansvānubhūtyeha trīnsvapnāndhunute muniḥ

अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावाद्वैतं तदुच्यते

avastutvādvikalpasya bhāvādvaitaṃ taducyate

मनोवाक्तनुभिः पार्थ क्रियाद्वैतं तदुच्यते

manovāktanubhiḥ pārtha kriyādvaitaṃ taducyate

यत्स्वार्थकामयोरैक्यं द्रव्याद्वैतं तदुच्यते

yatsvārthakāmayoraikyaṃ dravyādvaitaṃ taducyate

यद्यस्य वानिषिद्धं स्याद्येन यत्र यतो नृप
स तेनेहेत कार्याणि नरो नान्यैरनापदि

yadyasya vāniṣiddhaṃ syādyena yatra yato nṛpa
sa teneheta kāryāṇi naro nānyairanāpadi

एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्वर्तमानः स्वकर्मभिः
गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद्राजंस्तद्भक्तिभाङ्नरः

etairanyaiśca vedoktairvartamānaḥ svakarmabhiḥ
gṛhe'pyasya gatiṃ yāyādrājaṃstadbhaktibhāṅnaraḥ

यथा हि यूयं नृपदेव दुस्त्यजादापद्गणादुत्तरतात्मनः प्रभोः
यत्पादपङ्केरुहसेवया भवानहार्षीन्निर्जितदिग्गजः क्रतून्

yathā hi yūyaṃ nṛpadeva dustyajādāpadgaṇāduttaratātmanaḥ prabhoḥ
yatpādapaṅkeruhasevayā bhavānahārṣīnnirjitadiggajaḥ kratūn

नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मतः

nāmnātīte mahākalpe gandharvāṇāṃ susammataḥ

स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्तः स्वपुरलम्पटः

strīṇāṃ priyatamo nityaṃ mattaḥ svapuralampaṭaḥ

उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने

upahūtā viśvasṛgbhirharigāthopagāyane

अहं च गायंस्तद्विद्वान्स्त्रीभिः परिवृतो गतः
ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा
याहि त्वं शूद्र तामाशु नष्टश्रीः कृतहेलनः

ahaṃ ca gāyaṃstadvidvānstrībhiḥ parivṛto gataḥ
jñātvā viśvasṛjastanme helanaṃ śepurojasā
yāhi tvaṃ śūdra tāmāśu naṣṭaśrīḥ kṛtahelanaḥ

तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम्
शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तोऽहं ब्रह्मपुत्रताम्

tāvaddāsyāmahaṃ jajñe tatrāpi brahmavādinām
śuśrūṣayānuṣaṅgeṇa prāpto'haṃ brahmaputratām

गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात्

gṛhastho yena padavīmañjasā nyāsināmiyāt

यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति
येषां गृहानावसतीति साक्षाद्गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम्

yūyaṃ nṛloke bata bhūribhāgā lokaṃ punānā munayo'bhiyanti
yeṣāṃ gṛhānāvasatīti sākṣādgūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣyaliṅgam

स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूतिः
प्रियः सुहृद्वः खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च

sa vā ayaṃ brahma mahadvimṛgya kaivalyanirvāṇasukhānubhūtiḥ
priyaḥ suhṛdvaḥ khalu mātuleya ātmārhaṇīyo vidhikṛdguruśca

न यस्य साक्षाद्भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम्
मौनेन भक्त्योपशमेन पूजितः प्रसीदतामेष स सात्वतां पतिः

na yasya sākṣādbhavapadmajādibhī rūpaṃ dhiyā vastutayopavarṇitam
maunena bhaktyopaśamena pūjitaḥ prasīdatāmeṣa sa sātvatāṃ patiḥ

इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभः
पूजयामास सुप्रीतः कृष्णं च प्रेमविह्वलः

iti devarṣiṇā proktaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ
pūjayāmāsa suprītaḥ kṛṣṇaṃ ca premavihvalaḥ

कृष्णपार्थावुपामन्त्र्य पूजितः प्रययौ मुनिः
श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थः परमविस्मितः

kṛṣṇapārthāvupāmantrya pūjitaḥ prayayau muniḥ
śrutvā kṛṣṇaṃ paraṃ brahma pārthaḥ paramavismitaḥ

इति दाक्षायिणीनां ते पृथग्वंशा प्रकीर्तिताः
देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचराः

iti dākṣāyiṇīnāṃ te pṛthagvaṃśā prakīrtitāḥ
devāsuramanuṣyādyā lokā yatra carācarāḥ