अध्याय 12: ब्रह्मचारी और वानप्रस्थ के नियम

ब्रह्मचारी गुरुकुले वसन्दान्तो गुरोर्हितम् ।
आचरन् दासवत् नीचो गुरौ सुदृढसौहृदः

brahmacārī gurukule vasandānto gurorhitam |
ācaran dāsavat nīco gurau sudṛḍhasauhṛdaḥ

सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् ।
सन्ध्ये उभे च यतवाग् जपन्ब्रह्म समाहितः

sāyaṃ prātarupāsīta gurvagnyarkasurottamān |
sandhye ubhe ca yatavāg japanbrahma samāhitaḥ

छन्दांस्यधीयीत गुरोः आहूतश्चेत् सुयन्त्रितः ।
उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत्

chandāṃsyadhīyīta guroḥ āhūtaścet suyantritaḥ |
upakrame'vasāne ca caraṇau śirasā namet

मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् ।
बिभृयाद् उपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम्

mekhalājinavāsāṃsi jaṭādaṇḍakamaṇḍalūn |
bibhṛyād upavītaṃ ca darbhapāṇiryathoditam

सायं प्रातश्चरेद्भैक्ष्यं गुरवे तन्निवेदयेत् ।
भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित्

sāyaṃ prātaścaredbhaikṣyaṃ gurave tannivedayet |
bhuñjīta yadyanujñāto no cedupavaset kvacit

सुशीलो मितभुग् दक्षः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च

suśīlo mitabhug dakṣaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ |
yāvadarthaṃ vyavaharet strīṣu strīnirjiteṣu ca

वर्जयेत्प्रमदागाथां अगृहस्थो बृहद्व्रतः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मनः

varjayetpramadāgāthāṃ agṛhastho bṛhadvrataḥ |
indriyāṇi pramāthīni harantyapi yatermanaḥ

केशप्रसाधनोन्मर्द स्नपनाभ्यञ्जनादिकम् ।
गुरुस्त्रीभिर्युवतिभिः कारयेन्नात्मनो युवा

keśaprasādhanonmarda snapanābhyañjanādikam |
gurustrībhiryuvatibhiḥ kārayennātmano yuvā

नन्वग्निः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान् ।
सुतामपि रहो जह्याद् अन्यदा यावदर्थकृत्

nanvagniḥ pramadā nāma ghṛtakumbhasamaḥ pumān |
sutāmapi raho jahyād anyadā yāvadarthakṛt

कल्पयित्वाऽऽत्मना यावद् आभासमिदमीश्वरः ।
द्वैतं तावन्न विरमेत् ततो ह्यस्य विपर्ययः

kalpayitvā''tmanā yāvad ābhāsamidamīśvaraḥ |
dvaitaṃ tāvanna viramet tato hyasya viparyayaḥ

एतत् सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि ।
गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिनः

etat sarvaṃ gṛhasthasya samāmnātaṃ yaterapi |
guruvṛttirvikalpena gṛhasthasyartugāminaḥ

अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्द त्र्यवलेखामिषं मधु ।
स्रग् गन्धलेपालंकारान् त्यजेयुर्ये बृहद्व्रताः

añjanābhyañjanonmarda tryavalekhāmiṣaṃ madhu |
srag gandhalepālaṃkārān tyajeyurye bṛhadvratāḥ

उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च ।
त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम्

uṣitvaivaṃ gurukule dvijo'dhītyāvabudhya ca |
trayīṃ sāṅgopaniṣadaṃ yāvadarthaṃ yathābalam

दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः ।
गृहं वनं वा प्रविशेत् प्रव्रजेत् तत्र वा वसेत्

dattvā varamanujñāto guroḥ kāmaṃ yadīśvaraḥ |
gṛhaṃ vanaṃ vā praviśet pravrajet tatra vā vaset

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् ।
भूतैः स्वधामभिः पश्येद् अप्रविष्टं प्रविष्टवत्

agnau gurāvātmani ca sarvabhūteṣvadhokṣajam |
bhūtaiḥ svadhāmabhiḥ paśyed apraviṣṭaṃ praviṣṭavat

एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही ।
चरन्विदितविज्ञानः परं ब्रह्माधिगच्छति

evaṃ vidho brahmacārī vānaprastho yatirgṛhī |
caranviditavijñānaḥ paraṃ brahmādhigacchati

वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान् मुनिसम्मतान् ।
यानास्थाय मुनिर्गच्छेद् ऋषिलोकमुहाञ्जसा

vānaprasthasya vakṣyāmi niyamān munisammatān |
yānāsthāya munirgacched ṛṣilokamuhāñjasā

न कृष्टपच्यमश्नीयाद् अकृष्टं चाप्यकालतः ।
अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत्

na kṛṣṭapacyamaśnīyād akṛṣṭaṃ cāpyakālataḥ |
agnipakvamathāmaṃ vā arkapakvamutāharet

वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत्कालचोदितान् ।
लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं च परित्यजेत्

vanyaiścarupuroḍāśān nirvapetkālacoditān |
labdhe nave nave'nnādye purāṇaṃ ca parityajet

अग्न्यर्थमेव शरणं उटजं वाद्रिकन्दरम् ।
श्रयेत हिमवाय्वग्नि वर्षार्कातपषाट् स्वयम्

agnyarthameva śaraṇaṃ uṭajaṃ vādrikandaram |
śrayeta himavāyvagni varṣārkātapaṣāṭ svayam

केशरोमनखश्मश्रु मलानि जटिलो दधत् ।
कमण्डल्वजिने दण्ड वल्कलाग्निपरिच्छदान्

keśaromanakhaśmaśru malāni jaṭilo dadhat |
kamaṇḍalvajine daṇḍa valkalāgniparicchadān

चरेद् वने द्वादशाब्दान् अष्टौ वा चतुरो मुनिः ।
द्वावेकं वा यथा बुद्धिः न विपद्येत कृच्छ्रतः

cared vane dvādaśābdān aṣṭau vā caturo muniḥ |
dvāvekaṃ vā yathā buddhiḥ na vipadyeta kṛcchrataḥ

यदाकल्पः स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा ।
आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम्

yadākalpaḥ svakriyāyāṃ vyādhibhirjarayāthavā |
ānvīkṣikyāṃ vā vidyāyāṃ kuryādanaśanādikam

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहं ममात्मताम् ।
कारणेषु न्यसेत् सम्यक् संघातं तु यथार्हतः

ātmanyagnīn samāropya sannyasyāhaṃ mamātmatām |
kāraṇeṣu nyaset samyak saṃghātaṃ tu yathārhataḥ

खे खानि वायौ निश्वासान् तजःसूष्माणमात्मवान् ।
अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम्

khe khāni vāyau niśvāsān tajaḥsūṣmāṇamātmavān |
apsvasṛkśleṣmapūyāni kṣitau śeṣaṃ yathodbhavam

वाचमग्नौ सवक्तव्यां इन्द्रे शिल्पं करावपि ।
पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ

vācamagnau savaktavyāṃ indre śilpaṃ karāvapi |
padāni gatyā vayasi ratyopasthaṃ prajāpatau

मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् ।
दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम्

mṛtyau pāyuṃ visargaṃ ca yathāsthānaṃ vinirdiśet |
dikṣu śrotraṃ sanādena sparśenādhyātmani tvacam

रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् ।
अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत्

rūpāṇi cakṣuṣā rājan jyotiṣyabhiniveśayet |
apsu pracetasā jihvāṃ ghreyairghrāṇaṃ kṣitau nyaset

मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यैः कवौ परे ।
कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया ।
सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे

mano manorathaiścandre buddhiṃ bodhyaiḥ kavau pare |
karmāṇyadhyātmanā rudre yadahaṃ mamatākriyā |
sattvena cittaṃ kṣetrajñe guṇairvaikārikaṃ pare

अप्सु क्षितिमपो ज्योतिषि अदो वायौ नभस्यमुम् ।
कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत्

apsu kṣitimapo jyotiṣi ado vāyau nabhasyamum |
kūṭasthe tacca mahati tadavyakte'kṣare ca tat

इत्यक्षरतयाऽऽत्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् ।
ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानलः

ityakṣaratayā''tmānaṃ cinmātramavaśeṣitam |
jñātvādvayo'tha viramed dagdhayonirivānalaḥ