अध्याय 11: सनातन धर्म और वर्णों के लक्षण

श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं
महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मनः ।
युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदा युतः
पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुवः

śrutvehitaṃ sādhu sabhāsabhājitaṃ
mahattamāgraṇya urukramātmanaḥ |
yudhiṣṭhiro daityapatermudā yutaḥ
papraccha bhūyastanayaṃ svayambhuvaḥ

भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् ।
वर्णाश्रमाचारयुतं यत् पुमान् विन्दते परम्

bhagavan śrotumicchāmi nṛṇāṃ dharmaṃ sanātanam |
varṇāśramācārayutaṃ yat pumān vindate param

भवान् प्रजापतेः साक्षात् आत्मजः परमेष्ठिनः ।
सुतानां सम्मतो ब्रह्मन् तपोयोगसमाधिभिः

bhavān prajāpateḥ sākṣāt ātmajaḥ parameṣṭhinaḥ |
sutānāṃ sammato brahman tapoyogasamādhibhiḥ

नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदुः ।
करुणाः साधवः शान्ताः त्वद्विधा न तथापरे

nārāyaṇaparā viprā dharmaṃ guhyaṃ paraṃ viduḥ |
karuṇāḥ sādhavaḥ śāntāḥ tvadvidhā na tathāpare

नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्महेतवे ।
वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखात् श्रुतम्

natvā bhagavate'jāya lokānāṃ dharmahetave |
vakṣye sanātanaṃ dharmaṃ nārāyaṇamukhāt śrutam

योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मतः ।
लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे

yo'vatīryātmanoṃ'śena dākṣāyaṇyāṃ tu dharmataḥ |
lokānāṃ svastaye'dhyāste tapo badarikāśrame

धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः ।
स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति

dharmamūlaṃ hi bhagavān sarvavedamayo hariḥ |
smṛtaṃ ca tadvidāṃ rājan yena cātmā prasīdati

सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेक्षा शमो दमः ।
अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम्

satyaṃ dayā tapaḥ śaucaṃ titikṣekṣā śamo damaḥ |
ahiṃsā brahmacaryaṃ ca tyāgaḥ svādhyāya ārjavam

सन्तोषः समदृक् सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः ।
नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनं आत्मविमर्शनम्

santoṣaḥ samadṛk sevā grāmyehoparamaḥ śanaiḥ |
nṛṇāṃ viparyayehekṣā maunaṃ ātmavimarśanam

अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः ।
तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव

annādyādeḥ saṃvibhāgo bhūtebhyaśca yathārhataḥ |
teṣvātmadevatābuddhiḥ sutarāṃ nṛṣu pāṇḍava

श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः ।
सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्म समर्पणम्

śravaṇaṃ kīrtanaṃ cāsya smaraṇaṃ mahatāṃ gateḥ |
sevejyāvanatirdāsyaṃ sakhyamātma samarpaṇam

नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः ।
त्रिंशत् लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति

nṛṇāmayaṃ paro dharmaḥ sarveṣāṃ samudāhṛtaḥ |
triṃśat lakṣaṇavān rājan sarvātmā yena tuṣyati

संस्कारा यदविच्छिन्नाः स द्विजोऽजो जगाद यम् ।
इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् ।
जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिताः

saṃskārā yadavicchinnāḥ sa dvijo'jo jagāda yam |
ijyādhyayanadānāni vihitāni dvijanmanām |
janmakarmāvadātānāṃ kriyāścāśramacoditāḥ

विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रहः ।
राज्ञो वृत्तिः प्रजागोप्तुः अविप्राद् वा करादिभिः

viprasyādhyayanādīni ṣaḍanyasyāpratigrahaḥ |
rājño vṛttiḥ prajāgoptuḥ aviprād vā karādibhiḥ

वैश्यस्तु वार्तावृत्तिश्च नित्यं ब्रह्मकुलानुगः ।
शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत्

vaiśyastu vārtāvṛttiśca nityaṃ brahmakulānugaḥ |
śūdrasya dvijaśuśrūṣā vṛttiśca svāmino bhavet

वार्ता विचित्रा शालीन यायावरशिलोञ्छनम् ।
विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा

vārtā vicitrā śālīna yāyāvaraśiloñchanam |
vipravṛttiścaturdheyaṃ śreyasī cottarottarā

जघन्यो नोत्तमां वृत्तिं अनापदि भजेन्नरः ।
ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वशः

jaghanyo nottamāṃ vṛttiṃ anāpadi bhajennaraḥ |
ṛte rājanyamāpatsu sarveṣāmapi sarvaśaḥ

ऋतां ऋताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा ।
सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कदाचन

ṛtāṃ ṛtābhyāṃ jīveta mṛtena pramṛtena vā |
satyānṛtābhyāṃ jīveta na śvavṛttyā kadācana

ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तं अमृतं यद् अयाचितम् ।
मृतं तु नित्ययांच्या स्यात् प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्

ṛtamuñchaśilaṃ proktaṃ amṛtaṃ yad ayācitam |
mṛtaṃ tu nityayāṃcyā syāt pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam

सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् ।
वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ।
सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो नृपः

satyānṛtaṃ ca vāṇijyaṃ śvavṛttirnīcasevanam |
varjayettāṃ sadā vipro rājanyaśca jugupsitām |
sarvavedamayo vipraḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।
ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम्

śamo damastapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntirārjavam |
jñānaṃ dayācyutātmatvaṃ satyaṃ ca brahmalakṣaṇam

शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजः त्याग आत्मजयः क्षमा ।
ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम्

śauryaṃ vīryaṃ dhṛtistejaḥ tyāga ātmajayaḥ kṣamā |
brahmaṇyatā prasādaśca satyaṃ ca kṣatralakṣaṇam

देवगुर्वच्युते भक्तिः त्रिवर्गपरिपोषणम् ।
आस्तिक्यं उद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम्

devagurvacyute bhaktiḥ trivargaparipoṣaṇam |
āstikyaṃ udyamo nityaṃ naipuṇyaṃ vaiśyalakṣaṇam

शूद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया ।
अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्र रक्षणम्

śūdrasya sannatiḥ śaucaṃ sevā svāminyamāyayā |
amantrayajño hyasteyaṃ satyaṃ govipra rakṣaṇam

स्त्रीणां च पतिदेवानां तत् शुश्रूषानुकूलता ।
तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम्

strīṇāṃ ca patidevānāṃ tat śuśrūṣānukūlatā |
tadbandhuṣvanuvṛttiśca nityaṃ tadvratadhāraṇam

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनैः ।
स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा

sammārjanopalepābhyāṃ gṛhamaṇḍanavartanaiḥ |
svayaṃ ca maṇḍitā nityaṃ parimṛṣṭaparicchadā

कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च ।
वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम्

kāmairuccāvacaiḥ sādhvī praśrayeṇa damena ca |
vākyaiḥ satyaiḥ priyaiḥ premṇā kāle kāle bhajetpatim

सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् ।
अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत्

santuṣṭālolupā dakṣā dharmajñā priyasatyavāk |
apramattā śuciḥ snigdhā patiṃ tvapatitaṃ bhajet

या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा ।
हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते

yā patiṃ haribhāvena bhajet śrīriva tatparā |
haryātmanā harerloke patyā śrīriva modate

वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् ।
अचौराणां अपापानां अन्त्यजान्तेऽवसायिनाम्

vṛttiḥ saṅkarajātīnāṃ tattatkulakṛtā bhavet |
acaurāṇāṃ apāpānāṃ antyajānte'vasāyinām

प्रायः स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे ।
वेददृग्भिः स्मृतो राजन् प्रेत्य चेह च शर्मकृत्

prāyaḥ svabhāvavihito nṛṇāṃ dharmo yuge yuge |
vedadṛgbhiḥ smṛto rājan pretya ceha ca śarmakṛt

वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमानः स्वकर्मकृत् ।
हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात्

vṛttyā svabhāvakṛtayā vartamānaḥ svakarmakṛt |
hitvā svabhāvajaṃ karma śanairnirguṇatāmiyāt

उप्यमानं मुहुः क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् ।
न कल्पते पुनः सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति

upyamānaṃ muhuḥ kṣetraṃ svayaṃ nirvīryatāmiyāt |
na kalpate punaḥ sūtyai uptaṃ bījaṃ ca naśyati

एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया ।
विरज्येत यथा राजन् अग्निवत् कामबिन्दुभिः

evaṃ kāmāśayaṃ cittaṃ kāmānāmatisevayā |
virajyeta yathā rājan agnivat kāmabindubhiḥ

यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् ।
यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत्

yasya yallakṣaṇaṃ proktaṃ puṃso varṇābhivyañjakam |
yadanyatrāpi dṛśyeta tattenaiva vinirdiśet