अध्याय 10: प्रह्लाद का राज्याभिषेक और शिव द्वारा त्रिपुर-दहन

भक्तियोगस्य तत्सर्वमन्तरायतयार्भकः ।
मन्यमानो हृषीकेशं स्मयमान उवाच ह

bhaktiyogasya tatsarvamantarāyatayārbhakaḥ |
manyamāno hṛṣīkeśaṃ smayamāna uvāca ha

मा मां प्रलोभयोत्पत्त्या सक्तंकामेषु तैर्वरैः ।
तत्सङ्गभीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस्त्वामुपाश्रितः

mā māṃ pralobhayotpattyā saktaṃkāmeṣu tairvaraiḥ |
tatsaṅgabhīto nirviṇṇo mumukṣustvāmupāśritaḥ

भृत्यलक्षणजिज्ञासुर्भक्तं कामेष्वचोदयत् ।
भवान्संसारबीजेषु हृदयग्रन्थिषु प्रभो

bhṛtyalakṣaṇajijñāsurbhaktaṃ kāmeṣvacodayat |
bhavānsaṃsārabījeṣu hṛdayagranthiṣu prabho

नान्यथा तेऽखिलगुरो घटेत करुणात्मनः ।
यस्त आशिष आशास्ते न स भृत्यः स वै वणिक्

nānyathā te'khilaguro ghaṭeta karuṇātmanaḥ |
yasta āśiṣa āśāste na sa bhṛtyaḥ sa vai vaṇik

आशासानो न वै भृत्यः स्वामिन्याशिष आत्मनः ।
न स्वामी भृत्यतः स्वाम्यमिच्छन्यो राति चाशिषः

āśāsāno na vai bhṛtyaḥ svāminyāśiṣa ātmanaḥ |
na svāmī bhṛtyataḥ svāmyamicchanyo rāti cāśiṣaḥ

अहं त्वकामस्त्वद्भक्तस्त्वं च स्वाम्यनपाश्रयः ।
नान्यथेहावयोरर्थो राजसेवकयोरिव

ahaṃ tvakāmastvadbhaktastvaṃ ca svāmyanapāśrayaḥ |
nānyathehāvayorartho rājasevakayoriva

यदि दास्यसि मे कामान्वरांस्त्वं वरदर्षभ ।
कामानां हृद्यसंरोहं भवतस्तु वृणे वरम्

yadi dāsyasi me kāmānvarāṃstvaṃ varadarṣabha |
kāmānāṃ hṛdyasaṃrohaṃ bhavatastu vṛṇe varam

इन्द्रि याणि मनः प्राण आत्मा धर्मो धृतिर्मतिः ।
ह्रीः श्रीस्तेजः स्मृतिः सत्यं यस्य नश्यन्ति जन्मना

indri yāṇi manaḥ prāṇa ātmā dharmo dhṛtirmatiḥ |
hrīḥ śrīstejaḥ smṛtiḥ satyaṃ yasya naśyanti janmanā

विमुञ्चति यदा कामान्मानवो मनसि स्थितान् ।
तर्ह्येव पुण्डरीकाक्ष भगवत्त्वाय कल्पते

vimuñcati yadā kāmānmānavo manasi sthitān |
tarhyeva puṇḍarīkākṣa bhagavattvāya kalpate

ॐ नमो भगवते तुभ्यं पुरुषाय महात्मने ।
हरयेऽद्भुतसिंहाय ब्रह्मणे परमात्मने

oṃ namo bhagavate tubhyaṃ puruṣāya mahātmane |
haraye'dbhutasiṃhāya brahmaṇe paramātmane

नैकान्तिनो मे मयि जात्विहाशिष आशासतेऽमुत्र च ये भवद्विधाः ।
तथापि मन्वन्तरमेतदत्र दैत्येश्वराणामनुभुङ्क्ष्व भोगान्

naikāntino me mayi jātvihāśiṣa āśāsate'mutra ca ye bhavadvidhāḥ |
tathāpi manvantarametadatra daityeśvarāṇāmanubhuṅkṣva bhogān

कथा मदीया जुषमाणः प्रियास्त्वमावेश्य मामात्मनि सन्तमेकम् ।
सर्वेषु भूतेष्वधियज्ञमीशं यजस्व योगेन च कर्म हिन्वन्

kathā madīyā juṣamāṇaḥ priyāstvamāveśya māmātmani santamekam |
sarveṣu bhūteṣvadhiyajñamīśaṃ yajasva yogena ca karma hinvan

भोगेन पुण्यं कुशलेन पापं कलेवरं कालजवेन हित्वा ।
कीर्तिं विशुद्धां सुरलोकगीतां विताय मामेष्यसि मुक्तबन्धः

bhogena puṇyaṃ kuśalena pāpaṃ kalevaraṃ kālajavena hitvā |
kīrtiṃ viśuddhāṃ suralokagītāṃ vitāya māmeṣyasi muktabandhaḥ

य एतत्कीर्तयेन्मह्यं त्वया गीतमिदं नरः ।
त्वां च मां च स्मरन्काले कर्मबन्धात्प्रमुच्यते

ya etatkīrtayenmahyaṃ tvayā gītamidaṃ naraḥ |
tvāṃ ca māṃ ca smarankāle karmabandhātpramucyate

वरं वरय एतत्ते वरदेशान्महेश्वर ।
यदनिन्दत्पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम्

varaṃ varaya etatte varadeśānmaheśvara |
yadanindatpitā me tvāmavidvāṃsteja aiśvaram

विद्धामर्षाशयः साक्षात्सर्वलोकगुरुं प्रभुम् ।
भ्रातृहेति मृषादृष्टिस्त्वद्भक्ते मयि चाघवान्

viddhāmarṣāśayaḥ sākṣātsarvalokaguruṃ prabhum |
bhrātṛheti mṛṣādṛṣṭistvadbhakte mayi cāghavān

तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद्दुस्तरादघात् ।
पूतस्तेऽपाङ्गसंदृष्टस्तदा कृपणवत्सल

tasmātpitā me pūyeta durantāddustarādaghāt |
pūtaste'pāṅgasaṃdṛṣṭastadā kṛpaṇavatsala

त्रिःसप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह तेऽनघ ।
यत्साधोऽस्य कुले जातो भवान्वै कुलपावनः

triḥsaptabhiḥ pitā pūtaḥ pitṛbhiḥ saha te'nagha |
yatsādho'sya kule jāto bhavānvai kulapāvanaḥ

यत्र यत्र च मद्भक्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।
साधवः समुदाचारास्ते पूयन्तेऽपि कीकटाः

yatra yatra ca madbhaktāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
sādhavaḥ samudācārāste pūyante'pi kīkaṭāḥ

सर्वात्मना न हिंसन्ति भूतग्रामेषु किञ्चन ।
उच्चावचेषु दैत्येन्द्र मद्भावविगतस्पृहाः

sarvātmanā na hiṃsanti bhūtagrāmeṣu kiñcana |
uccāvaceṣu daityendra madbhāvavigataspṛhāḥ

भवन्ति पुरुषा लोके मद्भक्तास्त्वामनुव्रताः ।
भवान्मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक्

bhavanti puruṣā loke madbhaktāstvāmanuvratāḥ |
bhavānme khalu bhaktānāṃ sarveṣāṃ pratirūpadhṛk

कुरु त्वं प्रेतकृत्यानि पितुः पूतस्य सर्वशः ।
मदङ्गस्पर्शनेनाङ्ग लोकान्यास्यति सुप्रजाः

kuru tvaṃ pretakṛtyāni pituḥ pūtasya sarvaśaḥ |
madaṅgasparśanenāṅga lokānyāsyati suprajāḥ

पित्र्यं च स्थानमातिष्ठ यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः ।
मय्यावेश्य मनस्तात कुरु कर्माणि मत्परः

pitryaṃ ca sthānamātiṣṭha yathoktaṃ brahmavādibhiḥ |
mayyāveśya manastāta kuru karmāṇi matparaḥ

प्रह्रादोऽपि तथा चक्रे पितुर्यत्साम्परायिकम् ।
यथाह भगवान्राजन्नभिषिक्तो द्विजातिभिः

prahrādo'pi tathā cakre pituryatsāmparāyikam |
yathāha bhagavānrājannabhiṣikto dvijātibhiḥ

प्रसादसुमुखं दृष्ट्वा ब्रह्मा नरहरिं हरिम् ।
स्तुत्वा वाग्भिः पवित्राभिः प्राह देवादिभिर्वृतः

prasādasumukhaṃ dṛṣṭvā brahmā narahariṃ harim |
stutvā vāgbhiḥ pavitrābhiḥ prāha devādibhirvṛtaḥ

देवदेवाखिलाध्यक्ष भूतभावन पूर्वज ।
दिष्ट्या ते निहतः पापो लोकसन्तापनोऽसुरः

devadevākhilādhyakṣa bhūtabhāvana pūrvaja |
diṣṭyā te nihataḥ pāpo lokasantāpano'suraḥ

योऽसौ लब्धवरो मत्तो न वध्यो मम सृष्टिभिः ।
तपोयोगबलोन्नद्धः समस्तनिगमानहन्

yo'sau labdhavaro matto na vadhyo mama sṛṣṭibhiḥ |
tapoyogabalonnaddhaḥ samastanigamānahan

दिष्ट्या तत्तनयः साधुर्महाभागवतोऽर्भकः ।
त्वया विमोचितो मृत्योर्दिष्ट्या त्वां समितोऽधुना

diṣṭyā tattanayaḥ sādhurmahābhāgavato'rbhakaḥ |
tvayā vimocito mṛtyordiṣṭyā tvāṃ samito'dhunā

एतद्वपुस्ते भगवन्ध्यायतः परमात्मनः ।
सर्वतो गोप्तृ सन्त्रासान्मृत्योरपि जिघांसतः

etadvapuste bhagavandhyāyataḥ paramātmanaḥ |
sarvato goptṛ santrāsānmṛtyorapi jighāṃsataḥ

मैवं विभोऽसुराणां ते प्रदेयः पद्मसम्भव ।
वरः क्रूरनिसर्गाणामहीनाममृतं यथा

maivaṃ vibho'surāṇāṃ te pradeyaḥ padmasambhava |
varaḥ krūranisargāṇāmahīnāmamṛtaṃ yathā

इत्युक्त्वा भगवान्राजंस्ततश्चान्तर्दधे हरिः ।
अदृश्यः सर्वभूतानां पूजितः परमेष्ठिना

ityuktvā bhagavānrājaṃstataścāntardadhe hariḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pūjitaḥ parameṣṭhinā

ततः सम्पूज्य शिरसा ववन्दे परमेष्ठिनम् ।
भवं प्रजापतीन्देवान्प्रह्रादो भगवत्कलाः

tataḥ sampūjya śirasā vavande parameṣṭhinam |
bhavaṃ prajāpatīndevānprahrādo bhagavatkalāḥ

ततः काव्यादिभिः सार्धं मुनिभिः कमलासनः ।
दैत्यानां दानवानां च प्रह्रादमकरोत्पतिम्

tataḥ kāvyādibhiḥ sārdhaṃ munibhiḥ kamalāsanaḥ |
daityānāṃ dānavānāṃ ca prahrādamakarotpatim

प्रतिनन्द्य ततो देवाः प्रयुज्य परमाशिषः ।
स्वधामानि ययू राजन्ब्रह्माद्याः प्रतिपूजिताः

pratinandya tato devāḥ prayujya paramāśiṣaḥ |
svadhāmāni yayū rājanbrahmādyāḥ pratipūjitāḥ

एवं च पार्षदौ विष्णोः पुत्रत्वं प्रापितौ दितेः ।
हृदि स्थितेन हरिणा वैरभावेन तौ हतौ

evaṃ ca pārṣadau viṣṇoḥ putratvaṃ prāpitau diteḥ |
hṛdi sthitena hariṇā vairabhāvena tau hatau

पुनश्च विप्रशापेन राक्षसौ तौ बभूवतुः ।
कुम्भकर्णदशग्रीवौ हतौ तौ रामविक्रमैः

punaśca vipraśāpena rākṣasau tau babhūvatuḥ |
kumbhakarṇadaśagrīvau hatau tau rāmavikramaiḥ

शयानौ युधि निर्भिन्न हृदयौ रामशायकैः ।
तच्चित्तौ जहतुर्देहं यथा प्राक्तनजन्मनि

śayānau yudhi nirbhinna hṛdayau rāmaśāyakaiḥ |
taccittau jahaturdehaṃ yathā prāktanajanmani

ताविहाथ पुनर्जातौ शिशुपालकरूषजौ ।
हरौ वैरानुबन्धेन पश्यतस्ते समीयतुः

tāvihātha punarjātau śiśupālakarūṣajau |
harau vairānubandhena paśyataste samīyatuḥ

एनः पूर्वकृतं यत्तद्राजानः कृष्णवैरिणः ।
जहुस्तेऽन्ते तदात्मानः कीटः पेशस्कृतो यथा

enaḥ pūrvakṛtaṃ yattadrājānaḥ kṛṣṇavairiṇaḥ |
jahuste'nte tadātmānaḥ kīṭaḥ peśaskṛto yathā

यथा यथा भगवतो भक्त्या परमयाभिदा ।
नृपाश्चैद्यादयः सात्म्यं हरेस्तच्चिन्तया ययुः

yathā yathā bhagavato bhaktyā paramayābhidā |
nṛpāścaidyādayaḥ sātmyaṃ harestaccintayā yayuḥ

आख्यातं सर्वमेतत्ते यन्मां त्वं परिपृष्टवान् ।
दमघोषसुतादीनां हरेः सात्म्यमपि द्विषाम्

ākhyātaṃ sarvametatte yanmāṃ tvaṃ paripṛṣṭavān |
damaghoṣasutādīnāṃ hareḥ sātmyamapi dviṣām

एषा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मनः ।
अवतारकथा पुण्या वधो यत्रादिदैत्ययोः

eṣā brahmaṇyadevasya kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ |
avatārakathā puṇyā vadho yatrādidaityayoḥ

प्रह्रादस्यानुचरितं महाभागवतस्य च ।
भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च याथार्थ्यं चास्य वै हरेः

prahrādasyānucaritaṃ mahābhāgavatasya ca |
bhaktirjñānaṃ viraktiśca yāthārthyaṃ cāsya vai hareḥ

सर्गस्थित्यप्ययेशस्य गुणकर्मानुवर्णनम् ।
परावरेषां स्थानानां कालेन व्यत्ययो महान्

sargasthityapyayeśasya guṇakarmānuvarṇanam |
parāvareṣāṃ sthānānāṃ kālena vyatyayo mahān

धर्मो भागवतानां च भगवान्येन गम्यते ।
आख्यानेऽस्मिन्समाम्नातमाध्यात्मिकमशेषतः

dharmo bhāgavatānāṃ ca bhagavānyena gamyate |
ākhyāne'sminsamāmnātamādhyātmikamaśeṣataḥ

य एतत्पुण्यमाख्यानं विष्णोर्वीर्योपबृंहितम् ।
कीर्तयेच्छ्रद्धया श्रुत्वा कर्मपाशैर्विमुच्यते

ya etatpuṇyamākhyānaṃ viṣṇorvīryopabṛṃhitam |
kīrtayecchraddhayā śrutvā karmapāśairvimucyate

एतद्य आदिपुरुषस्य मृगेन्द्र लीलां ।
दैत्येन्द्र यूथपवधं प्रयतः पठेत ।
दैत्यात्मजस्य च सतां प्रवरस्य पुण्यं ।
श्रुत्वानुभावमकुतोभयमेति लोकम्

etadya ādipuruṣasya mṛgendra līlāṃ |
daityendra yūthapavadhaṃ prayataḥ paṭheta |
daityātmajasya ca satāṃ pravarasya puṇyaṃ |
śrutvānubhāvamakutobhayameti lokam

यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति ।
येषां गृहानावसतीति साक्षाद्गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम्

yūyaṃ nṛloke bata bhūribhāgā lokaṃ punānā munayo'bhiyanti |
yeṣāṃ gṛhānāvasatīti sākṣādgūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣyaliṅgam

स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूतिः ।
प्रियः सुहृद्वः खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च

sa vā ayaṃ brahma mahadvimṛgya kaivalyanirvāṇasukhānubhūtiḥ |
priyaḥ suhṛdvaḥ khalu mātuleya ātmārhaṇīyo vidhikṛdguruśca

न यस्य साक्षाद्भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् ।
मौनेन भक्त्योपशमेन पूजितः प्रसीदतामेष स सात्वतां पतिः

na yasya sākṣādbhavapadmajādibhī rūpaṃ dhiyā vastutayopavarṇitam |
maunena bhaktyopaśamena pūjitaḥ prasīdatāmeṣa sa sātvatāṃ patiḥ

स एष भगवान्राजन्व्यतनोद्विहतं यशः ।
पुरा रुद्र स्य देवस्य मयेनानन्तमायिना

sa eṣa bhagavānrājanvyatanodvihataṃ yaśaḥ |
purā rudra sya devasya mayenānantamāyinā

कस्मिन्कर्मणि देवस्य मयोऽहन्जगदीशितुः ।
यथा चोपचिता कीर्तिः कृष्णेनानेन कथ्यताम्

kasminkarmaṇi devasya mayo'hanjagadīśituḥ |
yathā copacitā kīrtiḥ kṛṣṇenānena kathyatām

निर्जिता असुरा देवैर्युध्यनेनोपबृंहितैः ।
मायिनां परमाचार्यं मयं शरणमाययुः

nirjitā asurā devairyudhyanenopabṛṃhitaiḥ |
māyināṃ paramācāryaṃ mayaṃ śaraṇamāyayuḥ

स निर्माय पुरस्तिस्रो हैमीरौप्यायसीर्विभुः ।
दुर्लक्ष्यापायसंयोगा दुर्वितर्क्यपरिच्छदाः

sa nirmāya purastisro haimīraupyāyasīrvibhuḥ |
durlakṣyāpāyasaṃyogā durvitarkyaparicchadāḥ

ताभिस्तेऽसुरसेनान्यो लोकांस्त्रीन्सेश्वरान्नृप ।
स्मरन्तो नाशयां चक्रुः पूर्ववैरमलक्षिताः

tābhiste'surasenānyo lokāṃstrīnseśvarānnṛpa |
smaranto nāśayāṃ cakruḥ pūrvavairamalakṣitāḥ

ततस्ते सेश्वरा लोका उपासाद्येश्वरं नताः ।
त्राहि नस्तावकान्देव विनष्टांस्त्रिपुरालयैः

tataste seśvarā lokā upāsādyeśvaraṃ natāḥ |
trāhi nastāvakāndeva vinaṣṭāṃstripurālayaiḥ

अथानुगृह्य भगवान्मा भैष्टेति सुरान्विभुः ।
शरं धनुषि सन्धाय पुरेष्वस्त्रं व्यमुञ्चत

athānugṛhya bhagavānmā bhaiṣṭeti surānvibhuḥ |
śaraṃ dhanuṣi sandhāya pureṣvastraṃ vyamuñcata

ततोऽग्निवर्णा इषव उत्पेतुः सूर्यमण्डलात् ।
यथा मयूखसन्दोहा नादृश्यन्त पुरो यतः

tato'gnivarṇā iṣava utpetuḥ sūryamaṇḍalāt |
yathā mayūkhasandohā nādṛśyanta puro yataḥ

तैः स्पृष्टा व्यसवः सर्वे निपेतुः स्म पुरौकसः ।
तानानीय महायोगी मयः कूपरसेऽक्षिपत्

taiḥ spṛṣṭā vyasavaḥ sarve nipetuḥ sma puraukasaḥ |
tānānīya mahāyogī mayaḥ kūparase'kṣipat

सिद्धामृतरसस्पृष्टा वज्रसारा महौजसः ।
उत्तस्थुर्मेघदलना वैद्युता इव वह्नयः

siddhāmṛtarasaspṛṣṭā vajrasārā mahaujasaḥ |
uttasthurmeghadalanā vaidyutā iva vahnayaḥ

विलोक्य भग्नसङ्कल्पं विमनस्कं वृषध्वजम् ।
तदायं भगवान्विष्णुस्तत्रोपायमकल्पयत्

vilokya bhagnasaṅkalpaṃ vimanaskaṃ vṛṣadhvajam |
tadāyaṃ bhagavānviṣṇustatropāyamakalpayat

वत्सश्चासीत्तदा ब्रह्मा स्वयं विष्णुरयं हि गौः ।
प्रविश्य त्रिपुरं काले रसकूपामृतं पपौ

vatsaścāsīttadā brahmā svayaṃ viṣṇurayaṃ hi gauḥ |
praviśya tripuraṃ kāle rasakūpāmṛtaṃ papau

तेऽसुरा ह्यपि पश्यन्तो न न्यषेधन्विमोहिताः ।
तद्विज्ञाय महायोगी रसपालानिदं जगौ

te'surā hyapi paśyanto na nyaṣedhanvimohitāḥ |
tadvijñāya mahāyogī rasapālānidaṃ jagau

स्मयन्विशोकः शोकार्तान्स्मरन्दैवगतिं च ताम् ।
देवोऽसुरो नरोऽन्यो वा नेश्वरोऽस्तीह कश्चन

smayanviśokaḥ śokārtānsmarandaivagatiṃ ca tām |
devo'suro naro'nyo vā neśvaro'stīha kaścana

आत्मनोऽन्यस्य वा दिष्टं दैवेनापोहितुं द्वयोः ।
अथासौ शक्तिभिः स्वाभिः शम्भोः प्राधानिकं व्यधात्

ātmano'nyasya vā diṣṭaṃ daivenāpohituṃ dvayoḥ |
athāsau śaktibhiḥ svābhiḥ śambhoḥ prādhānikaṃ vyadhāt

धर्मज्ञानविरक्त्यृद्धि तपोविद्याक्रियादिभिः ।
रथं सूतं ध्वजं वाहान्धनुर्वर्मशरादि यत्

dharmajñānaviraktyṛddhi tapovidyākriyādibhiḥ |
rathaṃ sūtaṃ dhvajaṃ vāhāndhanurvarmaśarādi yat

सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे ।
शरं धनुषि सन्धाय मुहूर्तेऽभिजितीश्वरः

sannaddho rathamāsthāya śaraṃ dhanurupādade |
śaraṃ dhanuṣi sandhāya muhūrte'bhijitīśvaraḥ

ददाह तेन दुर्भेद्या हरोऽथ त्रिपुरो नृप ।
दिवि दुन्दुभयो नेदुर्विमानशतसङ्कुलाः

dadāha tena durbhedyā haro'tha tripuro nṛpa |
divi dundubhayo nedurvimānaśatasaṅkulāḥ

देवर्षिपितृसिद्धेशा जयेति कुसुमोत्करैः ।
अवाकिरन्जगुर्हृष्टा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

devarṣipitṛsiddheśā jayeti kusumotkaraiḥ |
avākiranjagurhṛṣṭā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

एवं दग्ध्वा पुरस्तिस्रो भगवान्पुरहा नृप ।
ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः स्वं धाम प्रत्यपद्यत

evaṃ dagdhvā purastisro bhagavānpurahā nṛpa |
brahmādibhiḥ stūyamānaḥ svaṃ dhāma pratyapadyata

एवं विधान्यस्य हरेः स्वमायया विडम्बमानस्य नृलोकमात्मनः ।
वीर्याणि गीतान्यृषिभिर्जगद्गुरोर्लोकं पुनानान्यपरं वदामि किम्

evaṃ vidhānyasya hareḥ svamāyayā viḍambamānasya nṛlokamātmanaḥ |
vīryāṇi gītānyṛṣibhirjagadgurorlokaṃ punānānyaparaṃ vadāmi kim