अध्याय 6: दक्ष की साठ पुत्रियाँ और उनके वंश

ततः प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनीतः स्वयम्भुवा

tataḥ prācetaso'siknyāmanunītaḥ svayambhuvā

षष्टिं सञ्जनयामास दुहितॄः पितृवत्सलाः ।
दश धर्माय कायेन्दोर्द्विषट्त्रिणव दत्तवान्

ṣaṣṭiṃ sañjanayāmāsa duhitṝḥ pitṛvatsalāḥ |
daśa dharmāya kāyendordviṣaṭtriṇava dattavān

भूताङ्गिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापराः ।
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु

bhūtāṅgiraḥ kṛśāśvebhyo dve dve tārkṣyāya cāparāḥ |
nāmadheyānyamūṣāṃ tvaṃ sāpatyānāṃ ca me śṛṇu

यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रयः ।
भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती

yāsāṃ prasūtiprasavairlokā āpūritāstrayaḥ |
bhānurlambā kakudyāmirviśvā sādhyā marutvatī

वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ्शृणु ।
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्र सेनस्ततो नृप

vasurmuhūrtā saṅkalpā dharmapatnyaḥ sutāñśṛṇu |
bhānostu devaṛṣabha indra senastato nṛpa

विद्योत आसील्लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नवः ।
ककुदः सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यतः

vidyota āsīllambāyāstataśca stanayitnavaḥ |
kakudaḥ saṅkaṭastasya kīkaṭastanayo yataḥ

भुवो दुर्गाणि यामेयः स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ।
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान्प्रचक्षते

bhuvo durgāṇi yāmeyaḥ svargo nandistato'bhavat |
viśvedevāstu viśvāyā aprajāṃstānpracakṣate

साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः ।
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतुः

sādhyogaṇaśca sādhyāyā arthasiddhistu tatsutaḥ |
marutvāṃśca jayantaśca marutvatyā babhūvatuḥ

जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदुः ।
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे

jayanto vāsudevāṃśa upendra iti yaṃ viduḥ |
mauhūrtikā devagaṇā muhūrtāyāśca jajñire

ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ।
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पः कामः सङ्कल्पजः स्मृतः

ye vai phalaṃ prayacchanti bhūtānāṃ svasvakālajam |
saṅkalpāyāstu saṅkalpaḥ kāmaḥ saṅkalpajaḥ smṛtaḥ

वसवोऽष्टौ वसोः पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ।
द्रोणः प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसुः

vasavo'ṣṭau vasoḥ putrāsteṣāṃ nāmāni me śṛṇu |
droṇaḥ prāṇo dhruvo'rko'gnirdoṣo vāsturvibhāvasuḥ

द्रोणस्याभिमतेः पत्न्या हर्षशोकभयादयः ।
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयुः पुरोजवः

droṇasyābhimateḥ patnyā harṣaśokabhayādayaḥ |
prāṇasyorjasvatī bhāryā saha āyuḥ purojavaḥ

ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधाः पुरः ।
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादयः स्मृताः

dhruvasya bhāryā dharaṇirasūta vividhāḥ puraḥ |
arkasya vāsanā bhāryā putrāstarṣādayaḥ smṛtāḥ

अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादयः ।
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्ततः

agnerbhāryā vasordhārā putrā draviṇakādayaḥ |
skandaśca kṛttikāputro ye viśākhādayastataḥ

दोषस्य शर्वरीपुत्रः शिशुमारो हरेः कला ।
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपतिः

doṣasya śarvarīputraḥ śiśumāro hareḥ kalā |
vāstorāṅgirasīputro viśvakarmākṛtīpatiḥ

ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद्विश्वे साध्या मनोः सुताः ।
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम्

tato manuścākṣuṣo'bhūdviśve sādhyā manoḥ sutāḥ |
vibhāvasorasūtoṣā vyuṣṭaṃ rociṣamātapam

पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ।
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिशः

pañcayāmo'tha bhūtāni yena jāgrati karmasu |
sarūpāsūta bhūtasya bhāryā rudrāṃśca koṭiśaḥ

रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपिः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यो बहुरूपो महानिति

raivato'jo bhavo bhīmo vāma ugro vṛṣākapiḥ |
ajaikapādahirbudhnyo bahurūpo mahāniti

रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोराः प्रेतविनायकाः ।
प्रजापतेरङ्गिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ

rudrasya pārṣadāścānye ghorāḥ pretavināyakāḥ |
prajāpateraṅgirasaḥ svadhā patnī pitṝnatha

अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत्सती ।
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत्

atharvāṅgirasaṃ vedaṃ putratve cākarotsatī |
kṛśāśvo'rciṣi bhāryāyāṃ dhūmaketumajījanat

धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ।
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रूः पतङ्गी यामिनीति च

dhiṣaṇāyāṃ vedaśiro devalaṃ vayunaṃ manum |
tārkṣyasya vinatā kadrūḥ pataṅgī yāminīti ca

पतङ्ग्यसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ।
सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद्यज्ञेशवाहनम् ।
सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकशः

pataṅgyasūta patagānyāminī śalabhānatha |
suparṇāsūta garuḍaṃ sākṣādyajñeśavāhanam |
sūryasūtamanūruṃ ca kadrūrnāgānanekaśaḥ

कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दोः पत्न्यस्तु भारत ।
दक्षशापात्सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दितः

kṛttikādīni nakṣatrāṇīndoḥ patnyastu bhārata |
dakṣaśāpātso'napatyastāsu yakṣmagrahārditaḥ

पुनः प्रसाद्य तं सोमः कला लेभे क्षये दिताः ।
शृणु नामानि लोकानां मातॄणां शङ्कराणि च

punaḥ prasādya taṃ somaḥ kalā lebhe kṣaye ditāḥ |
śṛṇu nāmāni lokānāṃ mātṝṇāṃ śaṅkarāṇi ca

अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् ।
अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला

atha kaśyapapatnīnāṃ yatprasūtamidaṃ jagat |
aditirditirdanuḥ kāṣṭhā ariṣṭā surasā ilā

मुनिः क्रोधवशा ताम्रा सुरभिः सरमा तिमिः ।
तिमेर्यादोगणा आसन्श्वापदाः सरमासुताः

muniḥ krodhavaśā tāmrā surabhiḥ saramā timiḥ |
timeryādogaṇā āsanśvāpadāḥ saramāsutāḥ

सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप ।
ताम्रायाः श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणाः

surabhermahiṣā gāvo ye cānye dviśaphā nṛpa |
tāmrāyāḥ śyenagṛdhrādyā munerapsarasāṃ gaṇāḥ

दन्दशूकादयः सर्पा राजन्क्रोधवशात्मजाः ।
इलाया भूरुहाः सर्वे यातुधानाश्च सौरसाः

dandaśūkādayaḥ sarpā rājankrodhavaśātmajāḥ |
ilāyā bhūruhāḥ sarve yātudhānāśca saurasāḥ

अरिष्टायास्तु गन्धर्वाः काष्ठाया द्विशफेतराः ।
सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ्शृणु

ariṣṭāyāstu gandharvāḥ kāṣṭhāyā dviśaphetarāḥ |
sutā danorekaṣaṣṭisteṣāṃ prādhānikāñśṛṇu

द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसुः ।
अयोमुखः शङ्कुशिराः स्वर्भानुः कपिलोऽरुणः

dvimūrdhā śambaro'riṣṭo hayagrīvo vibhāvasuḥ |
ayomukhaḥ śaṅkuśirāḥ svarbhānuḥ kapilo'ruṇaḥ

पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापनः ।
धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जयः

pulomā vṛṣaparvā ca ekacakro'nutāpanaḥ |
dhūmrakeśo virūpākṣo vipracittiśca durjayaḥ

स्वर्भानोः सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचिः किल ।
वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली

svarbhānoḥ suprabhāṃ kanyāmuvāha namuciḥ kila |
vṛṣaparvaṇastu śarmiṣṭhāṃ yayātirnāhuṣo balī

वैश्वानरसुतायाश्च चतस्रश्चारुदर्शनाः ।
उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा

vaiśvānarasutāyāśca catasraścārudarśanāḥ |
upadānavī hayaśirā pulomā kālakā tathā

उपदानवीं हिरण्याक्षः क्रतुर्हयशिरां नृप ।
पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु कः

upadānavīṃ hiraṇyākṣaḥ kraturhayaśirāṃ nṛpa |
pulomāṃ kālakāṃ ca dve vaiśvānarasute tu kaḥ

उपयेमेऽथ भगवान्कश्यपो ब्रह्मचोदितः ।
पौलोमाः कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिनः

upayeme'tha bhagavānkaśyapo brahmacoditaḥ |
paulomāḥ kālakeyāśca dānavā yuddhaśālinaḥ

तयोः षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितुः पिता ।
जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्र प्रियङ्करः

tayoḥ ṣaṣṭisahasrāṇi yajñaghnāṃste pituḥ pitā |
jaghāna svargato rājanneka indra priyaṅkaraḥ

विप्रचित्तिः सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् ।
राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागताः

vipracittiḥ siṃhikāyāṃ śataṃ caikamajījanat |
rāhujyeṣṭhaṃ ketuśataṃ grahatvaṃ ya upāgatāḥ

अथातः श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वशः ।
यत्र नारायणो देवः स्वांशेनावातरद्विभुः

athātaḥ śrūyatāṃ vaṃśo yo'diteranupūrvaśaḥ |
yatra nārāyaṇo devaḥ svāṃśenāvātaradvibhuḥ

विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भगः ।
धाता विधाता वरुणो मित्रः शत्रु उरुक्रमः

vivasvānaryamā pūṣā tvaṣṭātha savitā bhagaḥ |
dhātā vidhātā varuṇo mitraḥ śatru urukramaḥ

विवस्वतः श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् ।
मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा ।
सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि

vivasvataḥ śrāddhadevaṃ saṃjñāsūyata vai manum |
mithunaṃ ca mahābhāgā yamaṃ devaṃ yamīṃ tathā |
saiva bhūtvātha vaḍavā nāsatyau suṣuve bhuvi

छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं ततः ।
कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम्

chāyā śanaiścaraṃ lebhe sāvarṇiṃ ca manuṃ tataḥ |
kanyāṃ ca tapatīṃ yā vai vavre saṃvaraṇaṃ patim

अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः ।
यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता

aryamṇo mātṛkā patnī tayoścarṣaṇayaḥ sutāḥ |
yatra vai mānuṣī jātirbrahmaṇā copakalpitā

पूषानपत्यः पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत्पुरा ।
योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विजः

pūṣānapatyaḥ piṣṭādo bhagnadanto'bhavatpurā |
yo'sau dakṣāya kupitaṃ jahāsa vivṛtadvijaḥ

त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका ।
सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान्

tvaṣṭurdaityātmajā bhāryā racanā nāma kanyakā |
sanniveśastayorjajñe viśvarūpaśca vīryavān

तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि ।
विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत्

taṃ vavrire suragaṇā svasrīyaṃ dviṣatāmapi |
vimatena parityaktā guruṇāṅgirasena yat