अध्याय 7: इन्द्र से बृहस्पति का अपमान और विश्वरूप पुरोहित

कस्य हेतोः परित्यक्ता आचार्येणात्मनः सुराः ।
एतदाचक्ष्व भगवञ्छिष्याणामक्रमं गुरौ

kasya hetoḥ parityaktā ācāryeṇātmanaḥ surāḥ |
etadācakṣva bhagavañchiṣyāṇāmakramaṃ gurau

इन्द्र स्त्रिभुवनैश्वर्य मदोल्लङ्घितसत्पथः ।
मरुद्भिर्वसुभी रुद्रैरादित्यैरृभुभिर्नृप

indra stribhuvanaiśvarya madollaṅghitasatpathaḥ |
marudbhirvasubhī rudrairādityairṛbhubhirnṛpa

विश्वेदेवैश्च साध्यैश्च नासत्याभ्यां परिश्रितः ।
सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः

viśvedevaiśca sādhyaiśca nāsatyābhyāṃ pariśritaḥ |
siddhacāraṇagandharvairmunibhirbrahmavādibhiḥ

विद्याधराप्सरोभिश्च किन्नरैः पतगोरगैः ।
निषेव्यमाणो मघवान्स्तूयमानश्च भारत

vidyādharāpsarobhiśca kinnaraiḥ patagoragaiḥ |
niṣevyamāṇo maghavānstūyamānaśca bhārata

उपगीयमानो ललितमास्थानाध्यासनाश्रितः ।
पाण्डुरेणातपत्रेण चन्द्रमण्डलचारुणा

upagīyamāno lalitamāsthānādhyāsanāśritaḥ |
pāṇḍureṇātapatreṇa candramaṇḍalacāruṇā

युक्तश्चान्यैः पारमेष्ठ्यैश्चामरव्यजनादिभिः ।
विराजमानः पौलोम्या सहार्धासनया भृशम्

yuktaścānyaiḥ pārameṣṭhyaiścāmaravyajanādibhiḥ |
virājamānaḥ paulomyā sahārdhāsanayā bhṛśam

स यदा परमाचार्यं देवानामात्मनश्च ह ।
नाभ्यनन्दत सम्प्राप्तं प्रत्युत्थानासनादिभिः

sa yadā paramācāryaṃ devānāmātmanaśca ha |
nābhyanandata samprāptaṃ pratyutthānāsanādibhiḥ

वाचस्पतिं मुनिवरं सुरासुरनमस्कृतम् ।
नोच्चचालासनादिन्द्रः पश्यन्नपि सभागतम्

vācaspatiṃ munivaraṃ surāsuranamaskṛtam |
noccacālāsanādindraḥ paśyannapi sabhāgatam

ततो निर्गत्य सहसा कविराङ्गिरसः प्रभुः ।
आययौ स्वगृहं तूष्णीं विद्वान्श्रीमदविक्रियाम्

tato nirgatya sahasā kavirāṅgirasaḥ prabhuḥ |
āyayau svagṛhaṃ tūṣṇīṃ vidvānśrīmadavikriyām

तर्ह्येव प्रतिबुध्येन्द्रो गुरुहेलनमात्मनः ।
गर्हयामास सदसि स्वयमात्मानमात्मना

tarhyeva pratibudhyendro guruhelanamātmanaḥ |
garhayāmāsa sadasi svayamātmānamātmanā

अहो बत मयासाधु कृतं वै दभ्रबुद्धिना ।
यन्मयैश्वर्यमत्तेन गुरुः सदसि कात्कृतः

aho bata mayāsādhu kṛtaṃ vai dabhrabuddhinā |
yanmayaiśvaryamattena guruḥ sadasi kātkṛtaḥ

को गृध्येत्पण्डितो लक्ष्मीं त्रिपिष्टपपतेरपि ।
ययाहमासुरं भावं नीतोऽद्य विबुधेश्वरः

ko gṛdhyetpaṇḍito lakṣmīṃ tripiṣṭapapaterapi |
yayāhamāsuraṃ bhāvaṃ nīto'dya vibudheśvaraḥ

यः पारमेष्ठ्यं धिषणमधितिष्ठन्न कञ्चन ।
प्रत्युत्तिष्ठेदिति ब्रूयुर्धर्मं ते न परं विदुः

yaḥ pārameṣṭhyaṃ dhiṣaṇamadhitiṣṭhanna kañcana |
pratyuttiṣṭhediti brūyurdharmaṃ te na paraṃ viduḥ

तेषां कुपथदेष्टॄणां पततां तमसि ह्यधः ।
ये श्रद्दध्युर्वचस्ते वै मज्जन्त्यश्मप्लवा इव

teṣāṃ kupathadeṣṭṝṇāṃ patatāṃ tamasi hyadhaḥ |
ye śraddadhyurvacaste vai majjantyaśmaplavā iva

अथाहममराचार्यमगाधधिषणं द्विजम् ।
प्रसादयिष्ये निशठः शीर्ष्णा तच्चरणं स्पृशन्

athāhamamarācāryamagādhadhiṣaṇaṃ dvijam |
prasādayiṣye niśaṭhaḥ śīrṣṇā taccaraṇaṃ spṛśan

एवं चिन्तयतस्तस्य मघोनो भगवान्गृहात् ।
बृहस्पतिर्गतोऽदृष्टां गतिमध्यात्ममायया

evaṃ cintayatastasya maghono bhagavāngṛhāt |
bṛhaspatirgato'dṛṣṭāṃ gatimadhyātmamāyayā

गुरोर्नाधिगतः संज्ञां परीक्षन्भगवान्स्वराट् ।
ध्यायन्धिया सुरैर्युक्तः शर्म नालभतात्मनः

gurornādhigataḥ saṃjñāṃ parīkṣanbhagavānsvarāṭ |
dhyāyandhiyā surairyuktaḥ śarma nālabhatātmanaḥ

तच्छ्रुत्वैवासुराः सर्व आश्रित्यौशनसं मतम् ।
देवान्प्रत्युद्यमं चक्रुर्दुर्मदा आततायिनः

tacchrutvaivāsurāḥ sarva āśrityauśanasaṃ matam |
devānpratyudyamaṃ cakrurdurmadā ātatāyinaḥ

तैर्विसृष्टेषुभिस्तीक्ष्णैर्निर्भिन्नाङ्गोरुबाहवः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहेन्द्रा नतकन्धराः

tairvisṛṣṭeṣubhistīkṣṇairnirbhinnāṅgorubāhavaḥ |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahendrā natakandharāḥ

तांस्तथाभ्यर्दितान्वीक्ष्य भगवानात्मभूरजः ।
कृपया परया देव उवाच परिसान्त्वयन्

tāṃstathābhyarditānvīkṣya bhagavānātmabhūrajaḥ |
kṛpayā parayā deva uvāca parisāntvayan

अहो बत सुरश्रेष्ठा ह्यभद्रं वः कृतं महत् ।
ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं दान्तमैश्वर्यान्नाभ्यनन्दत

aho bata suraśreṣṭhā hyabhadraṃ vaḥ kṛtaṃ mahat |
brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dāntamaiśvaryānnābhyanandata

तस्यायमनयस्यासीत्परेभ्यो वः पराभवः ।
प्रक्षीणेभ्यः स्ववैरिभ्यः समृद्धानां च यत्सुराः

tasyāyamanayasyāsītparebhyo vaḥ parābhavaḥ |
prakṣīṇebhyaḥ svavairibhyaḥ samṛddhānāṃ ca yatsurāḥ

मघवन्द्विषतः पश्य प्रक्षीणान्गुर्वतिक्रमात् ।
सम्प्रत्युपचितान्भूयः काव्यमाराध्य भक्तितः ।
आददीरन्निलयनं ममापि भृगुदेवताः

maghavandviṣataḥ paśya prakṣīṇāngurvatikramāt |
sampratyupacitānbhūyaḥ kāvyamārādhya bhaktitaḥ |
ādadīrannilayanaṃ mamāpi bhṛgudevatāḥ

त्रिपिष्टपं किं गणयन्त्यभेद्य मन्त्रा भृगूणामनुशिक्षितार्थाः ।
न विप्रगोविन्दगवीश्वराणां भवन्त्यभद्राणि नरेश्वराणाम्

tripiṣṭapaṃ kiṃ gaṇayantyabhedya mantrā bhṛgūṇāmanuśikṣitārthāḥ |
na vipragovindagavīśvarāṇāṃ bhavantyabhadrāṇi nareśvarāṇām

तद्विश्वरूपं भजताशु विप्रं तपस्विनं त्वाष्ट्रमथात्मवन्तम् ।
सभाजितोऽर्थान्स विधास्यते वो यदि क्षमिष्यध्वमुतास्य कर्म

tadviśvarūpaṃ bhajatāśu vipraṃ tapasvinaṃ tvāṣṭramathātmavantam |
sabhājito'rthānsa vidhāsyate vo yadi kṣamiṣyadhvamutāsya karma

त एवमुदिता राजन्ब्रह्मणा विगतज्वराः ।
ऋषिं त्वाष्ट्रमुपव्रज्य परिष्वज्येदमब्रुवन्

ta evamuditā rājanbrahmaṇā vigatajvarāḥ |
ṛṣiṃ tvāṣṭramupavrajya pariṣvajyedamabruvan

वयं तेऽतिथयः प्राप्ता आश्रमं भद्रमस्तु ते ।
कामः सम्पाद्यतां तात पितॄणां समयोचितः

vayaṃ te'tithayaḥ prāptā āśramaṃ bhadramastu te |
kāmaḥ sampādyatāṃ tāta pitṝṇāṃ samayocitaḥ

पुत्राणां हि परो धर्मः पितृशुश्रूषणं सताम् ।
अपि पुत्रवतां ब्रह्मन्किमुत ब्रह्मचारिणाम्

putrāṇāṃ hi paro dharmaḥ pitṛśuśrūṣaṇaṃ satām |
api putravatāṃ brahmankimuta brahmacāriṇām

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।
भ्राता मरुत्पतेर्मूर्तिर्माता साक्षात्क्षितेस्तनुः

ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ |
bhrātā marutpatermūrtirmātā sākṣātkṣitestanuḥ

दयाया भगिनी मूर्तिर्धर्मस्यात्मातिथिः स्वयम् ।
अग्नेरभ्यागतो मूर्तिः सर्वभूतानि चात्मनः

dayāyā bhaginī mūrtirdharmasyātmātithiḥ svayam |
agnerabhyāgato mūrtiḥ sarvabhūtāni cātmanaḥ

तस्मात्पितॄणामार्तानामार्तिं परपराभवम् ।
तपसापनयंस्तात सन्देशं कर्तुमर्हसि

tasmātpitṝṇāmārtānāmārtiṃ paraparābhavam |
tapasāpanayaṃstāta sandeśaṃ kartumarhasi

वृणीमहे त्वोपाध्यायं ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं गुरुम् ।
यथाञ्जसा विजेष्यामः सपत्नांस्तव तेजसा

vṛṇīmahe tvopādhyāyaṃ brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ gurum |
yathāñjasā vijeṣyāmaḥ sapatnāṃstava tejasā

न गर्हयन्ति ह्यर्थेषु यविष्ठाङ्घ्र्यभिवादनम् ।
छन्दोभ्योऽन्यत्र न ब्रह्मन्वयो ज्यैष्ठ्यस्य कारणम्

na garhayanti hyartheṣu yaviṣṭhāṅghryabhivādanam |
chandobhyo'nyatra na brahmanvayo jyaiṣṭhyasya kāraṇam

अभ्यर्थितः सुरगणैः पौरहित्ये महातपाः ।
स विश्वरूपस्तानाह प्रसन्नः श्लक्ष्णया गिरा

abhyarthitaḥ suragaṇaiḥ paurahitye mahātapāḥ |
sa viśvarūpastānāha prasannaḥ ślakṣṇayā girā

विगर्हितं धर्मशीलैर्ब्रह्मवर्चौपव्ययम् ।
कथं नु मद्विधो नाथा लोकेशैरभियाचितम् ।
प्रत्याख्यास्यति तच्छिष्यः स एव स्वार्थ उच्यते

vigarhitaṃ dharmaśīlairbrahmavarcaupavyayam |
kathaṃ nu madvidho nāthā lokeśairabhiyācitam |
pratyākhyāsyati tacchiṣyaḥ sa eva svārtha ucyate

अकिञ्चनानां हि धनं शिलोञ्छनं तेनेह निर्वर्तितसाधुसत्क्रियः ।
कथं विगर्ह्यं नु करोम्यधीश्वराः पौरोधसं हृष्यति येन दुर्मतिः

akiñcanānāṃ hi dhanaṃ śiloñchanaṃ teneha nirvartitasādhusatkriyaḥ |
kathaṃ vigarhyaṃ nu karomyadhīśvarāḥ paurodhasaṃ hṛṣyati yena durmatiḥ

तथापि न प्रतिब्रूयां गुरुभिः प्रार्थितं कियत् ।
भवतां प्रार्थितं सर्वं प्राणैरर्थैश्च साधये

tathāpi na pratibrūyāṃ gurubhiḥ prārthitaṃ kiyat |
bhavatāṃ prārthitaṃ sarvaṃ prāṇairarthaiśca sādhaye

तेभ्य एवं प्रतिश्रुत्य विश्वरूपो महातपाः ।
पौरोहित्यं वृतश्चक्रे परमेण समाधिना

tebhya evaṃ pratiśrutya viśvarūpo mahātapāḥ |
paurohityaṃ vṛtaścakre parameṇa samādhinā

सुरद्विषां श्रियं गुप्तामौशनस्यापि विद्यया ।
आच्छिद्यादान्महेन्द्राय वैष्णव्या विद्यया विभुः

suradviṣāṃ śriyaṃ guptāmauśanasyāpi vidyayā |
ācchidyādānmahendrāya vaiṣṇavyā vidyayā vibhuḥ

यया गुप्तः सहस्राक्षो जिग्येऽसुरचमूर्विभुः ।
तां प्राह स महेन्द्राय विश्वरूप उदारधीः

yayā guptaḥ sahasrākṣo jigye'suracamūrvibhuḥ |
tāṃ prāha sa mahendrāya viśvarūpa udāradhīḥ