अध्याय 5: नारद का उपदेश और दक्ष का शाप

तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहितः ।
हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभुः

tasyāṃ sa pāñcajanyāṃ vai viṣṇumāyopabṛṃhitaḥ |
haryaśvasaṃjñānayutaṃ putrānajanayadvibhuḥ

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप ।
पित्रा प्रोक्ताः प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम्

apṛthagdharmaśīlāste sarve dākṣāyaṇā nṛpa |
pitrā proktāḥ prajāsarge pratīcīṃ prayayurdiśam

तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयोः ।
सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम्

tatra nārāyaṇasarastīrthaṃ sindhusamudrayoḥ |
saṅgamo yatra sumahanmunisiddhaniṣevitam

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः ।
धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत

tadupasparśanādeva vinirdhūtamalāśayāḥ |
dharme pāramahaṃsye ca protpannamatayo'pyuta

तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिताः ।
प्रजाविवृद्धये यत्तान्देवर्षिस्तान्ददर्श ह

tepire tapa evograṃ pitrādeśena yantritāḥ |
prajāvivṛddhaye yattāndevarṣistāndadarśa ha

उवाच चाथ हर्यश्वाः कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः ।
अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालकाः

uvāca cātha haryaśvāḥ kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ |
adṛṣṭvāntaṃ bhuvo yūyaṃ bāliśā bata pālakāḥ

तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् ।
बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम्

tathaikapuruṣaṃ rāṣṭraṃ bilaṃ cādṛṣṭanirgamam |
bahurūpāṃ striyaṃ cāpi pumāṃsaṃ puṃścalīpatim

नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् ।
क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमिम्

nadīmubhayato vāhāṃ pañcapañcādbhutaṃ gṛham |
kvaciddhaṃsaṃ citrakathaṃ kṣaurapavyaṃ svayaṃ bhramim

कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चितः ।
अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ

kathaṃ svapiturādeśamavidvāṃso vipaścitaḥ |
anurūpamavijñāya aho sargaṃ kariṣyatha

तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया ।
वाचः कूटं तु देवर्षेः स्वयं विममृशुर्धिया

tanniśamyātha haryaśvā autpattikamanīṣayā |
vācaḥ kūṭaṃ tu devarṣeḥ svayaṃ vimamṛśurdhiyā

भूः क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् ।
अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत्

bhūḥ kṣetraṃ jīvasaṃjñaṃ yadanādi nijabandhanam |
adṛṣṭvā tasya nirvāṇaṃ kimasatkarmabhirbhavet

एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान्स्वाश्रयः परः ।
तमदृष्ट्वाभवं पुंसः किमसत्कर्मभिर्भवेत्

eka eveśvarasturyo bhagavānsvāśrayaḥ paraḥ |
tamadṛṣṭvābhavaṃ puṃsaḥ kimasatkarmabhirbhavet

पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा ।
प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत्

pumānnaivaiti yadgatvā bilasvargaṃ gato yathā |
pratyagdhāmāvida iha kimasatkarmabhirbhavet

नानारूपात्मनो बुद्धिः स्वैरिणीव गुणान्विता ।
तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्

nānārūpātmano buddhiḥ svairiṇīva guṇānvitā |
tanniṣṭhāmagatasyeha kimasatkarmabhirbhavet

तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् ।
तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्

tatsaṅgabhraṃśitaiśvaryaṃ saṃsarantaṃ kubhāryavat |
tadgatīrabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet

सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् ।
मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत्

sṛṣṭyapyayakarīṃ māyāṃ velākūlāntavegitām |
mattasya tāmavijñasya kimasatkarmabhirbhavet

पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पणः ।
अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्

pañcaviṃśatitattvānāṃ puruṣo'dbhutadarpaṇaḥ |
adhyātmamabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet

ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् ।
विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत्

aiśvaraṃ śāstramutsṛjya bandhamokṣānudarśanam |
viviktapadamajñāya kimasatkarmabhirbhavet

कालचक्रं भ्रमिस्तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् ।
स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्

kālacakraṃ bhramistīkṣṇaṃ sarvaṃ niṣkarṣayajjagat |
svatantramabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet

शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् ।
कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत्

śāstrasya piturādeśaṃ yo na veda nivartakam |
kathaṃ tadanurūpāya guṇavisrambhyupakramet

इति व्यवसिता राजन्हर्यश्वा एकचेतसः ।
प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम्

iti vyavasitā rājanharyaśvā ekacetasaḥ |
prayayustaṃ parikramya panthānamanivartanam

स्वरब्रह्मणि निर्भात हृषीकेशपदाम्बुजे ।
अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनिः

svarabrahmaṇi nirbhāta hṛṣīkeśapadāmbuje |
akhaṇḍaṃ cittamāveśya lokānanucaranmuniḥ

नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् ।
अन्वतप्यत कः शोचन्सुप्रजस्त्वं शुचां पदम्

nāśaṃ niśamya putrāṇāṃ nāradācchīlaśālinām |
anvatapyata kaḥ śocansuprajastvaṃ śucāṃ padam

स भूयः पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वितः ।
पुत्रानजनयद्दक्षः सवलाश्वान्सहस्रिणः

sa bhūyaḥ pāñcajanyāyāmajena parisāntvitaḥ |
putrānajanayaddakṣaḥ savalāśvānsahasriṇaḥ

ते च पित्रा समादिष्टाः प्रजासर्गे धृतव्रताः ।
नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धाः स्वपूर्वजाः

te ca pitrā samādiṣṭāḥ prajāsarge dhṛtavratāḥ |
nārāyaṇasaro jagmuryatra siddhāḥ svapūrvajāḥ

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः ।
जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तपः

tadupasparśanādeva vinirdhūtamalāśayāḥ |
japanto brahma paramaṃ tepustatra mahattapaḥ

अब्भक्षाः कतिचिन्मासान्कतिचिद्वायुभोजनाः ।
आराधयन्मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम्

abbhakṣāḥ katicinmāsānkaticidvāyubhojanāḥ |
ārādhayanmantramimamabhyasyanta iḍaspatim

ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने ।
विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि

oṃ namo nārāyaṇāya puruṣāya mahātmane |
viśuddhasattvadhiṣṇyāya mahāhaṃsāya dhīmahi

इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनिः ।
उपेत्य नारदः प्राह वाचः कूटानि पूर्ववत्

iti tānapi rājendra prajāsargadhiyo muniḥ |
upetya nāradaḥ prāha vācaḥ kūṭāni pūrvavat

दाक्षायणाः संशृणुत गदतो निगमं मम ।
अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलाः

dākṣāyaṇāḥ saṃśṛṇuta gadato nigamaṃ mama |
anvicchatānupadavīṃ bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalāḥ

भ्रातॄणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् ।
स पुण्यबन्धुः पुरुषो मरुद्भिः सह मोदते

bhrātṝṇāṃ prāyaṇaṃ bhrātā yo'nutiṣṭhati dharmavit |
sa puṇyabandhuḥ puruṣo marudbhiḥ saha modate

एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शनः ।
तेऽपि चान्वगमन्मार्गं भ्रातॄणामेव मारिष

etāvaduktvā prayayau nārado'moghadarśanaḥ |
te'pi cānvagamanmārgaṃ bhrātṝṇāmeva māriṣa

सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गताः ।
नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव

sadhrīcīnaṃ pratīcīnaṃ parasyānupathaṃ gatāḥ |
nādyāpi te nivartante paścimā yāminīriva

एतस्मिन्काल उत्पातान्बहून्पश्यन्प्रजापतिः ।
पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत्

etasminkāla utpātānbahūnpaśyanprajāpatiḥ |
pūrvavannāradakṛtaṃ putranāśamupāśṛṇot

चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छितः ।
देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधरः

cukrodha nāradāyāsau putraśokavimūrcchitaḥ |
devarṣimupalabhyāha roṣādvisphuritādharaḥ

अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया ।
असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्गः प्रदर्शितः

aho asādho sādhūnāṃ sādhuliṅgena nastvayā |
asādhvakāryarbhakāṇāṃ bhikṣormārgaḥ pradarśitaḥ

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् ।
विघातः श्रेयसः पाप लोकयोरुभयोः कृतः

ṛṇaistribhiramuktānāmamīmāṃsitakarmaṇām |
vighātaḥ śreyasaḥ pāpa lokayorubhayoḥ kṛtaḥ

एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरेः ।
पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रपः

evaṃ tvaṃ niranukrośo bālānāṃ matibhiddhareḥ |
pārṣadamadhye carasi yaśohā nirapatrapaḥ

ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातराः ।
ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम्

nanu bhāgavatā nityaṃ bhūtānugrahakātarāḥ |
ṛte tvāṃ sauhṛdaghnaṃ vai vairaṅkaramavairiṇām

नेत्थं पुंसां विरागः स्यात्त्वया केवलिना मृषा ।
मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम्

netthaṃ puṃsāṃ virāgaḥ syāttvayā kevalinā mṛṣā |
manyase yadyupaśamaṃ snehapāśanikṛntanam

नानुभूय न जानाति पुमान्विषयतीक्ष्णताम् ।
निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधीः परैः

nānubhūya na jānāti pumānviṣayatīkṣṇatām |
nirvidyate svayaṃ tasmānna tathā bhinnadhīḥ paraiḥ

यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् ।
कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम्

yannastvaṃ karmasandhānāṃ sādhūnāṃ gṛhamedhinām |
kṛtavānasi durmarṣaṃ vipriyaṃ tava marṣitam

तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचरः पुनः ।
तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमतः पदम्

tantukṛntana yannastvamabhadramacaraḥ punaḥ |
tasmāllokeṣu te mūḍha na bhavedbhramataḥ padam

प्रतिजग्राह तद्बाढं नारदः साधुसम्मतः ।
एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वरः स्वयम्

pratijagrāha tadbāḍhaṃ nāradaḥ sādhusammataḥ |
etāvānsādhuvādo hi titikṣeteśvaraḥ svayam