अध्याय 17: माता पार्वती का चित्रकेतु को शाप

यतश्चान्तर्हितोऽनन्तः तस्यै कृत्वा दिशे नमः ।
विद्याधरश्चित्रकेतुः चचार गगने चरः

yataścāntarhito'nantaḥ tasyai kṛtvā diśe namaḥ |
vidyādharaścitraketuḥ cacāra gagane caraḥ

स लक्षं वर्षलक्षाणां अव्याहतबलेन्द्रियः ।
स्तूयमानो महायोगी मुनिभिः सिद्धचारणैः

sa lakṣaṃ varṣalakṣāṇāṃ avyāhatabalendriyaḥ |
stūyamāno mahāyogī munibhiḥ siddhacāraṇaiḥ

कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु ।
रेमे विद्याधरस्त्रीभिः गापयन् हरिमीश्वरम्

kulācalendradroṇīṣu nānāsaṅkalpasiddhiṣu |
reme vidyādharastrībhiḥ gāpayan harimīśvaram

एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता ।
गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणैः

ekadā sa vimānena viṣṇudattena bhāsvatā |
giriśaṃ dadṛśe gacchan parītaṃ siddhacāraṇaiḥ

आलिङ्ग्याङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि ।
उवाच देव्याः श्रृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके

āliṅgyāṅkīkṛtāṃ devīṃ bāhunā munisaṃsadi |
uvāca devyāḥ śrṛṇvantyā jahāsoccaistadantike

एष लोकगुरुः साक्षात् धर्मं वक्ता शरीरिणाम् ।
आस्ते मुख्यः सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया

eṣa lokaguruḥ sākṣāt dharmaṃ vaktā śarīriṇām |
āste mukhyaḥ sabhāyāṃ vai mithunībhūya bhāryayā

जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापतिः ।
अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्रीः प्राकृतो यथा

jaṭādharastīvratapā brahmavādisabhāpatiḥ |
aṅkīkṛtya striyaṃ cāste gatahrīḥ prākṛto yathā

प्रायशः प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति ।
अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम्

prāyaśaḥ prākṛtāścāpi striyaṃ rahasi bibhrati |
ayaṃ mahāvratadharo bibharti sadasi striyam

भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप ।
तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रताः

bhagavānapi tacchrutvā prahasyāgādhadhīrnṛpa |
tūṣṇīṃ babhūva sadasi sabhyāśca tadanuvratāḥ

इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् ।
रुषाऽऽह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने

ityatadvīryaviduṣi bruvāṇe bahvaśobhanam |
ruṣā''ha devī dhṛṣṭāya nirjitātmābhimānine

अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधरः प्रभुः ।
अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत्

ayaṃ kimadhunā loke śāstā daṇḍadharaḥ prabhuḥ |
asmadvidhānāṃ duṣṭānāṃ nirlajjānāṃ ca viprakṛt

न वेद धर्मं किल पद्मयोनिः
न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्याः ।
न वै कुमारः कपिलो मनुश्च
ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम्

na veda dharmaṃ kila padmayoniḥ
na brahmaputrā bhṛgunāradādyāḥ |
na vai kumāraḥ kapilo manuśca
ye no niṣedhantyativartinaṃ haram

एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं
जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् ।
यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन्
प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्यः

eṣāmanudhyeyapadābjayugmaṃ
jagadguruṃ maṅgalamaṅgalaṃ svayam |
yaḥ kṣatrabandhuḥ paribhūya sūrīn
praśāsti dhṛṣṭastadayaṃ hi daṇḍyaḥ

नायमर्हति वैकुण्ठ पादमूलोपसर्पणम् ।
सम्भावितमतिः स्तब्धः साधुभिः पर्युपासितम्

nāyamarhati vaikuṇṭha pādamūlopasarpaṇam |
sambhāvitamatiḥ stabdhaḥ sādhubhiḥ paryupāsitam

अतः पापीयसीं योनिं आसुरीं याहि दुर्मते ।
यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम्

ataḥ pāpīyasīṃ yoniṃ āsurīṃ yāhi durmate |
yatheha bhūyo mahatāṃ na kartā putra kilbiṣam

एवं शप्तश्चित्रकेतुः विमानाद् अवरुह्य सः ।
प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत

evaṃ śaptaścitraketuḥ vimānād avaruhya saḥ |
prasādayāmāsa satīṃ mūrdhnā namreṇa bhārata

प्रतिगृह्णामि ते शापं आत्मनोऽञ्जलिनाम्बिके ।
देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत्

pratigṛhṇāmi te śāpaṃ ātmano'ñjalināmbike |
devairmartyāya yatproktaṃ pūrvadiṣṭaṃ hi tasya tat

संसारचक्र एतस्मिन् जन्तुरज्ञानमोहितः ।
भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा

saṃsāracakra etasmin janturajñānamohitaḥ |
bhrāmyan sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhuṅkte sarvatra sarvadā

नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदुःखयोः ।
कर्तारं मन्यतेऽप्राज्ञ आत्मानं परमेव च

naivātmā na paraścāpi kartā syāt sukhaduḥkhayoḥ |
kartāraṃ manyate'prājña ātmānaṃ parameva ca

गुणप्रवाह एतस्मिन्कः शापः को न्वनुग्रहः ।
कः स्वर्गो नरकः को वा किं सुखं दुःखमेव वा

guṇapravāha etasminkaḥ śāpaḥ ko nvanugrahaḥ |
kaḥ svargo narakaḥ ko vā kiṃ sukhaṃ duḥkhameva vā

एकः सृजति भूतानि भगवान् आत्ममायया ।
एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दुःखं च निष्कलः

ekaḥ sṛjati bhūtāni bhagavān ātmamāyayā |
eṣāṃ bandhaṃ ca mokṣaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca niṣkalaḥ

न तस्य कश्चिद् दयितः प्रतीपो
न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः ।
समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य
सुखे न रागः कुत एव रोषः

na tasya kaścid dayitaḥ pratīpo
na jñātibandhurna paro na ca svaḥ |
samasya sarvatra nirañjanasya
sukhe na rāgaḥ kuta eva roṣaḥ

तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां
सुखाय दुःखाय हिताहिताय ।
बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनोः
शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते

tathāpi tacchaktivisarga eṣāṃ
sukhāya duḥkhāya hitāhitāya |
bandhāya mokṣāya ca mṛtyujanmanoḥ
śarīriṇāṃ saṃsṛtaye'vakalpate

अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि ।
यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति

atha prasādaye na tvāṃ śāpamokṣāya bhāmini |
yanmanyase hyasādhūktaṃ mama tatkṣamyatāṃ sati

इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम ।
जगाम स्वविमानेन पश्यतोः स्मयतोस्तयोः

iti prasādya giriśau citraketurarindama |
jagāma svavimānena paśyatoḥ smayatostayoḥ

ततस्तु भगवान्रुद्रो रुद्राणीं इदमब्रवीत् ।
देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च श्रृण्वताम्

tatastu bhagavānrudro rudrāṇīṃ idamabravīt |
devarṣidaityasiddhānāṃ pārṣadānāṃ ca śrṛṇvatām

दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मणः ।
माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां निःस्पृहाणां महात्मनाम्

dṛṣṭavatyasi suśroṇi hareradbhutakarmaṇaḥ |
māhātmyaṃ bhṛtyabhṛtyānāṃ niḥspṛhāṇāṃ mahātmanām

नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति ।
स्वर्गापवर्गनरकेषु अपि तुल्यार्थदर्शिनः

nārāyaṇaparāḥ sarve na kutaścana bibhyati |
svargāpavarganarakeṣu api tulyārthadarśinaḥ

देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वान् ईश्वरलीलया ।
सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च

dehināṃ dehasaṃyogād dvandvān īśvaralīlayā |
sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtirjanma śāpo'nugraha eva ca

अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि ।
गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृतः

avivekakṛtaḥ puṃso hyarthabheda ivātmani |
guṇadoṣavikalpaśca bhideva srajivatkṛtaḥ

वासुदेवे भगवति भक्तिं उद्वहतां नृणाम् ।
ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद्व्यपाश्रयः

vāsudeve bhagavati bhaktiṃ udvahatāṃ nṛṇām |
jñānavairāgyavīryāṇāṃ na hi kaścidvyapāśrayaḥ

नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ
न ब्रह्मपुत्रा मुनयः सुरेशाः ।
विदाम यस्येहितमंशकांशका
न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिनः

nāhaṃ viriñco na kumāranāradau
na brahmaputrā munayaḥ sureśāḥ |
vidāma yasyehitamaṃśakāṃśakā
na tatsvarūpaṃ pṛthagīśamāninaḥ

न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चित् नाप्रियः स्वः परोऽपि वा ।
आत्मत्वात् सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरिः

na hyasyāsti priyaḥ kaścit nāpriyaḥ svaḥ paro'pi vā |
ātmatvāt sarvabhūtānāṃ sarvabhūtapriyo hariḥ

तस्य चायं महाभागः चित्रकेतुः प्रियोऽनुगः ।
सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रियः

tasya cāyaṃ mahābhāgaḥ citraketuḥ priyo'nugaḥ |
sarvatra samadṛk śānto hyahaṃ caivācyutapriyaḥ

तस्मान्न विस्मयः कार्यः पुरुषेषु महात्मसु ।
महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु

tasmānna vismayaḥ kāryaḥ puruṣeṣu mahātmasu |
mahāpuruṣabhakteṣu śānteṣu samadarśiṣu

इति श्रुत्वा भगवतः शिवस्योमाभिभाषितम् ।
बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया

iti śrutvā bhagavataḥ śivasyomābhibhāṣitam |
babhūva śāntadhī rājan devī vigatavismayā

इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुमलन्तमः ।
मूर्ध्ना स जगृहे शापं एतावत् साधुलक्षणम्

iti bhāgavato devyāḥ pratiśaptumalantamaḥ |
mūrdhnā sa jagṛhe śāpaṃ etāvat sādhulakṣaṇam

जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रितः ।
वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुतः

jajñe tvaṣṭurdakṣiṇāgnau dānavīṃ yonimāśritaḥ |
vṛtra ityabhivikhyāto jñānavijñānasaṃyutaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मतेः

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
vṛtrasyāsurajāteśca kāraṇaṃ bhagavanmateḥ

इतिहासं इमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मनः ।
माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद् विमुच्यते

itihāsaṃ imaṃ puṇyaṃ citraketormahātmanaḥ |
māhātmyaṃ viṣṇubhaktānāṃ śrutvā bandhād vimucyate

य एतत् प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत् ।
इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम्

ya etat prātarutthāya śraddhayā vāgyataḥ paṭhet |
itihāsaṃ hariṃ smṛtvā sa yāti paramāṃ gatim