अध्याय 16: मृत राजकुमार के वचन और संकर्षण के दर्शन

अथ देवऋषी राजन् संपरेतं नृपात्मजम् ।
दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनां अनुशोचताम्

atha devaṛṣī rājan saṃparetaṃ nṛpātmajam |
darśayitveti hovāca jñātīnāṃ anuśocatām

जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते ।
सुहृदो बान्धवास्तप्ताः शुचा त्वत्कृतया भृशम्

jīvātman paśya bhadraṃ te mātaraṃ pitaraṃ ca te |
suhṛdo bāndhavāstaptāḥ śucā tvatkṛtayā bhṛśam

कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायुः सुहृद्वृतः ।
भुङ्क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तान् अधितिष्ठ नृपासनम्

kalevaraṃ svamāviśya śeṣamāyuḥ suhṛdvṛtaḥ |
bhuṅkṣva bhogān pitṛprattān adhitiṣṭha nṛpāsanam

कस्मिन् जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् ।
कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्नृयोनिषु

kasmin janmanyamī mahyaṃ pitaro mātaro'bhavan |
karmabhirbhrāmyamāṇasya devatiryaṅnṛyoniṣu

बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थ मित्रोदासीनविद्विषः ।
सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथः

bandhujñātyarimadhyastha mitrodāsīnavidviṣaḥ |
sarva eva hi sarveṣāṃ bhavanti kramaśo mithaḥ

यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्ततः ।
पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु

yathā vastūni paṇyāni hemādīni tatastataḥ |
paryaṭanti nareṣvevaṃ jīvo yoniṣu kartṛṣu

नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो दृश्यते नृषु ।
यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि

nityasyārthasya sambandho hyanityo dṛśyate nṛṣu |
yāvadyasya hi sambandho mamatvaṃ tāvadeva hi

एवं योनिगतो जीवः स नित्यो निरहङ्कृतः ।
यावद् यत्रोपलभ्येत तावत् स्वत्वं हि तस्य तत्

evaṃ yonigato jīvaḥ sa nityo nirahaṅkṛtaḥ |
yāvad yatropalabhyeta tāvat svatvaṃ hi tasya tat

एष नित्योऽव्ययः सूक्ष्म एष सर्वाश्रयः स्वदृक् ।
आत्ममायागुणैर्विश्वं आत्मानं सृजते प्रभुः

eṣa nityo'vyayaḥ sūkṣma eṣa sarvāśrayaḥ svadṛk |
ātmamāyāguṇairviśvaṃ ātmānaṃ sṛjate prabhuḥ

न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चित् नाप्रियः स्वः परोऽपि वा ।
एकः सर्वधियां द्रष्टा कर्तॄणां गुणदोषयोः

na hyasyāsti priyaḥ kaścit nāpriyaḥ svaḥ paro'pi vā |
ekaḥ sarvadhiyāṃ draṣṭā kartṝṇāṃ guṇadoṣayoḥ

नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् ।
उदासीनवदासीनः परावरदृगीश्वरः

nādatta ātmā hi guṇaṃ na doṣaṃ na kriyāphalam |
udāsīnavadāsīnaḥ parāvaradṛgīśvaraḥ

इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा ।
विस्मिता मुमुचुः शोकं छित्त्वात्म स्नेहश्रृङ्खलाम्

ityudīrya gato jīvo jñātayastasya te tadā |
vismitā mumucuḥ śokaṃ chittvātma snehaśrṛṅkhalām

निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेः देहं कृत्वोचिताः क्रियाः ।
तत्यजुर्दुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयार्तिदम्

nirhṛtya jñātayo jñāteḥ dehaṃ kṛtvocitāḥ kriyāḥ |
tatyajurdustyajaṃ snehaṃ śokamohabhayārtidam

बालघ्न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभाः ।
बालहत्याव्रतं चेरुः ब्राह्मणैः यन्निरूपितम् ।
यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम्

bālaghnyo vrīḍitāstatra bālahatyāhataprabhāḥ |
bālahatyāvrataṃ ceruḥ brāhmaṇaiḥ yannirūpitam |
yamunāyāṃ mahārāja smarantyo dvijabhāṣitam

स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः ।
गृहान्धकूपान् निष्क्रान्तः सरःपङ्कादिव द्विपः

sa itthaṃ pratibuddhātmā citraketurdvijoktibhiḥ |
gṛhāndhakūpān niṣkrāntaḥ saraḥpaṅkādiva dvipaḥ

कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा कृतपुण्यजलक्रियः ।
मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत

kālindyāṃ vidhivat snātvā kṛtapuṇyajalakriyaḥ |
maunena saṃyataprāṇo brahmaputrāvavandata

अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने ।
भगवान् नारदः प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह

atha tasmai prapannāya bhaktāya prayatātmane |
bhagavān nāradaḥ prīto vidyāmetāmuvāca ha

ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च

oṃ namastubhyaṃ bhagavate vāsudevāya dhīmahi |
pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca

नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये

namo vijñānamātrāya paramānandamūrtaye |
ātmārāmāya śāntāya nivṛttadvaitadṛṣṭaye

आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नमः ।
हृषीकेशाय महते नमस्ते विश्वमूर्तये

ātmānandānubhūtyaiva nyastaśaktyūrmaye namaḥ |
hṛṣīkeśāya mahate namaste viśvamūrtaye

वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह ।
अनामरूपश्चिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः

vacasyuparate'prāpya ya eko manasā saha |
anāmarūpaścinmātraḥ so'vyānnaḥ sadasatparaḥ

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते ।
मृण्मयेष्विव मृज्जातिः तस्मै ते ब्रह्मणे नमः

yasminnidaṃ yataścedaṃ tiṣṭhatyapyeti jāyate |
mṛṇmayeṣviva mṛjjātiḥ tasmai te brahmaṇe namaḥ

यन्न स्पृशन्ति न विदुः मनोबुद्धीन्द्रियासवः ।
अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत् तन्नतोऽस्म्यहम्

yanna spṛśanti na viduḥ manobuddhīndriyāsavaḥ |
antarbahiśca vitataṃ vyomavat tannato'smyaham

देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी
यदंशविद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु ।
नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं
स्थानेषु तद्द्रष्ट्रपदेशमेति

dehendriyaprāṇamanodhiyo'mī
yadaṃśaviddhāḥ pracaranti karmasu |
naivānyadā lauhamivāprataptaṃ
sthāneṣu taddraṣṭrapadeśameti

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय
महाविभूतिपतये सकलसात्वत परिवृढनिकर
करकमल कुड्मलोपलालित
चरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन् नमस्ते

oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mahānubhāvāya
mahāvibhūtipataye sakalasātvata parivṛḍhanikara
karakamala kuḍmalopalālita
caraṇāravindayugala paramaparameṣṭhin namaste

भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारदः ।
ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो

bhaktāyaitāṃ prapannāya vidyāmādiśya nāradaḥ |
yayāvaṅgirasā sākaṃ dhāma svāyambhuvaṃ prabho

चित्रकेतुस्तु विद्यां तां यथा नारदभाषिताम् ।
धारयामास सप्ताहं अब्भक्षः सुसमाहितः

citraketustu vidyāṃ tāṃ yathā nāradabhāṣitām |
dhārayāmāsa saptāhaṃ abbhakṣaḥ susamāhitaḥ

ततः स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया ।
विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप

tataḥ sa saptarātrānte vidyayā dhāryamāṇayā |
vidyādharādhipatyaṃ ca lebhe'pratihataṃ nṛpa

ततः कतिपयाहोभिः विद्ययेद्धमनोगतिः ।
जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम्

tataḥ katipayāhobhiḥ vidyayeddhamanogatiḥ |
jagāma devadevasya śeṣasya caraṇāntikam

मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्
किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् ।
प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं
ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलैः प्रभुम्

mṛṇālagauraṃ śitivāsasaṃ sphurat
kirīṭakeyūrakaṭitrakaṅkaṇam |
prasannavaktrāruṇalocanaṃ vṛtaṃ
dadarśa siddheśvaramaṇḍalaiḥ prabhum

तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिषः
स्वस्थामलान्तःकरणोऽभ्ययान्मुनिः ।
प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचनः
प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम्

taddarśanadhvastasamastakilbiṣaḥ
svasthāmalāntaḥkaraṇo'bhyayānmuniḥ |
pravṛddhabhaktyā praṇayāśrulocanaḥ
prahṛṣṭaromānamadādipuruṣam

स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं
प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहुः ।
प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो
नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम्

sa uttamaślokapadābjaviṣṭaraṃ
premāśruleśairupamehayanmuhuḥ |
premoparuddhākhilavarṇanirgamo
naivāśakattaṃ prasamīḍituṃ ciram

ततः समाधाय मनो मनीषया
बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ ।
नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं
जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम्

tataḥ samādhāya mano manīṣayā
babhāṣa etatpratilabdhavāgasau |
niyamya sarvendriyabāhyavartanaṃ
jagadguruṃ sātvataśāstravigraham

अजित जितः सममतिभिः
साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता ।
विजितास्तेऽपि च भजतां
अकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुणः

ajita jitaḥ samamatibhiḥ
sādhubhirbhavān jitātmabhirbhavatā |
vijitāste'pi ca bhajatāṃ
akāmātmanāṃ ya ātmado'tikaruṇaḥ

तव विभवः खलु भगवन्
जगदुदयस्थितिलयादीनि ।
विश्वसृजस्तेंऽशांशास्तत्र
मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या

tava vibhavaḥ khalu bhagavan
jagadudayasthitilayādīni |
viśvasṛjasteṃ'śāṃśāstatra
mṛṣā spardhanti pṛthagabhimatyā

परमाणुपरममहतोः
त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुरः ।
आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां
यद्ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि

paramāṇuparamamahatoḥ
tvamādyantāntaravartī trayavidhuraḥ |
ādāvante'pi ca sattvānāṃ
yaddhruvaṃ tadevāntarāle'pi

क्षित्यादिभिरेष किलावृतः
सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोशः ।
यत्र पतत्यणुकल्पः
सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्तः

kṣityādibhireṣa kilāvṛtaḥ
saptabhirdaśaguṇottarairaṇḍakośaḥ |
yatra patatyaṇukalpaḥ
sahāṇḍakoṭikoṭibhistadanantaḥ

विषयतृषो नरपशवो
य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् ।
तेषामाशिष ईश तदनु
विनश्यन्ति यथा राजकुलम्

viṣayatṛṣo narapaśavo
ya upāsate vibhūtīrna paraṃ tvām |
teṣāmāśiṣa īśa tadanu
vinaśyanti yathā rājakulam

कामधियस्त्वयि रचिता
न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि ।
ज्ञानात्मन्यगुणमये
गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि

kāmadhiyastvayi racitā
na parama rohanti yathā karambhabījāni |
jñānātmanyaguṇamaye
guṇagaṇato'sya dvandvajālāni

जितमजित तदा भवता
यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् ।
निष्किञ्चना ये मुनय
आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय

jitamajita tadā bhavatā
yadāha bhāgavataṃ dharmamanavadyam |
niṣkiñcanā ye munaya
ātmārāmā yamupāsate'pavargāya

विषममतिर्न यत्र नृणां
त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र ।
विषमधिया रचितो यः
स ह्यविशुद्धः क्षयिष्णुरधर्मबहुलः

viṣamamatirna yatra nṛṇāṃ
tvamahamiti mama taveti ca yadanyatra |
viṣamadhiyā racito yaḥ
sa hyaviśuddhaḥ kṣayiṣṇuradharmabahulaḥ

कः क्षेमो निजपरयोः
कियान्वार्थः स्वपरद्रुहा धर्मेण ।
स्वद्रोहात्तव कोपः
परसम्पीडया च तथाधर्मः

kaḥ kṣemo nijaparayoḥ
kiyānvārthaḥ svaparadruhā dharmeṇa |
svadrohāttava kopaḥ
parasampīḍayā ca tathādharmaḥ

न व्यभिचरति तवेक्षा
यया ह्यभिहितो भागवतो धर्मः ।
स्थिरचरसत्त्वकदम्बेष्व
पृथग्धियो यमुपासते त्वार्याः

na vyabhicarati tavekṣā
yayā hyabhihito bhāgavato dharmaḥ |
sthiracarasattvakadambeṣva
pṛthagdhiyo yamupāsate tvāryāḥ

न हि भगवन्नघटितमिदं
त्वद्दर्शनान् नृणामखिलपापक्षयः ।
यन्नाम सकृच्छ्रवणात्
पुल्कसकोऽपि विमुच्यते संसारात्

na hi bhagavannaghaṭitamidaṃ
tvaddarśanān nṛṇāmakhilapāpakṣayaḥ |
yannāma sakṛcchravaṇāt
pulkasako'pi vimucyate saṃsārāt

अथ भगवन् वयमधुना
त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमलाः ।
सुरऋषिणा यदुदितं
तावकेन कथमन्यथा भवति

atha bhagavan vayamadhunā
tvadavalokaparimṛṣṭāśayamalāḥ |
suraṛṣiṇā yaduditaṃ
tāvakena kathamanyathā bhavati

विदितमनन्त समस्तं
तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् ।
विज्ञाप्यं परमगुरोः
कियदिव सवितुरिव खद्योतैः

viditamananta samastaṃ
tava jagadātmano janairihācaritam |
vijñāpyaṃ paramaguroḥ
kiyadiva savituriva khadyotaiḥ

नमस्तुभ्यं भगवते
सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय ।
दुरवसितात्मगतये
कुयोगिनां भिदा परमहंसाय

namastubhyaṃ bhagavate
sakalajagatsthitilayodayeśāya |
duravasitātmagataye
kuyogināṃ bhidā paramahaṃsāya

यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृजः श्वसन्ति
यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति ।
भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि
तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने

yaṃ vai śvasantamanu viśvasṛjaḥ śvasanti
yaṃ cekitānamanu cittaya uccakanti |
bhūmaṇḍalaṃ sarṣapāyati yasya mūrdhni
tasmai namo bhagavate'stu sahasramūrdhne

संस्तुतो भगवान् एवं अनन्तस्तमभाषत ।
विद्याधरपतिं प्रीतः चित्रकेतुं कुरूद्वह

saṃstuto bhagavān evaṃ anantastamabhāṣata |
vidyādharapatiṃ prītaḥ citraketuṃ kurūdvaha

यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् ।
संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे

yannāradāṅgirobhyāṃ te vyāhṛtaṃ me'nuśāsanam |
saṃsiddho'si tayā rājan vidyayā darśanācca me

अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः ।
शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू

ahaṃ vai sarvabhūtāni bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ |
śabdabrahma paraṃ brahma mamobhe śāśvatī tanū

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् ।
उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम्

loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani santatam |
ubhayaṃ ca mayā vyāptaṃ mayi caivobhayaṃ kṛtam

यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि ।
आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः

yathā suṣuptaḥ puruṣo viśvaṃ paśyati cātmani |
ātmānamekadeśasthaṃ manyate svapna utthitaḥ

एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः ।
मायामात्राणि विज्ञाय तद्द्रष्टारं परं स्मरेत्

evaṃ jāgaraṇādīni jīvasthānāni cātmanaḥ |
māyāmātrāṇi vijñāya taddraṣṭāraṃ paraṃ smaret

येन प्रसुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनस्तदा ।
सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम्

yena prasuptaḥ puruṣaḥ svāpaṃ vedātmanastadā |
sukhaṃ ca nirguṇaṃ brahma tamātmānamavehi mām

उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः ।
अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम्

ubhayaṃ smarataḥ puṃsaḥ prasvāpapratibodhayoḥ |
anveti vyatiricyeta tajjñānaṃ brahma tatparam

यदेतद् विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मनः ।
ततः संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृतिः

yadetad vismṛtaṃ puṃso madbhāvaṃ bhinnamātmanaḥ |
tataḥ saṃsāra etasya dehāddeho mṛtermṛtiḥ

लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् ।
आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्वचिन् शममाप्नुयात्

labdhveha mānuṣīṃ yoniṃ jñānavijñānasambhavām |
ātmānaṃ yo na buddhyeta na kvacin śamamāpnuyāt

स्मृत्वेहायां परिक्लेशं ततः फलविपर्ययम् ।
अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद् विरमेत्कविः

smṛtvehāyāṃ parikleśaṃ tataḥ phalaviparyayam |
abhayaṃ cāpyanīhāyāṃ saṅkalpād virametkaviḥ

सुखाय दुःखमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रियाः ।
ततोऽनिवृत्तिः अप्राप्तिः दुखस्य च सुखस्य च

sukhāya duḥkhamokṣāya kurvāte dampatī kriyāḥ |
tato'nivṛttiḥ aprāptiḥ dukhasya ca sukhasya ca

एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् ।
आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम्

evaṃ viparyayaṃ buddhvā nṛṇāṃ vijñābhimāninām |
ātmanaśca gatiṃ sūkṣmāṃ sthānatrayavilakṣaṇām

दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिः निर्मुक्तः स्वेन तेजसा ।
ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्तः पुरुषो भवेत्

dṛṣṭaśrutābhirmātrābhiḥ nirmuktaḥ svena tejasā |
jñānavijñānasantṛpto madbhaktaḥ puruṣo bhavet

एतावानेव मनुजैः योगनैपुण्यबुद्धिभिः ।
स्वार्थः सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम्

etāvāneva manujaiḥ yoganaipuṇyabuddhibhiḥ |
svārthaḥ sarvātmanā jñeyo yatparātmaikadarśanam

त्वमेतच्छ्रद्धया राजन् अप्रमत्तो वचो मम ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि

tvametacchraddhayā rājan apramatto vaco mama |
jñānavijñānasampanno dhārayannāśu sidhyasi

आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरुः ।
पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरिः

āśvāsya bhagavānitthaṃ citraketuṃ jagadguruḥ |
paśyatastasya viśvātmā tataścāntardadhe hariḥ