अध्याय 15: अंगिरा और नारद द्वारा शोकाकुल राजा को सान्त्वना

ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् ।
शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभिः

ūcaturmṛtakopānte patitaṃ mṛtakopamam |
śokābhibhūtaṃ rājānaṃ bodhayantau saduktibhiḥ

कोऽयं स्यात् तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति ।
त्वं चास्य कतमः सृष्टौ पुरेदानीमतः परम्

ko'yaṃ syāt tava rājendra bhavān yamanuśocati |
tvaṃ cāsya katamaḥ sṛṣṭau puredānīmataḥ param

यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन वालुकाः ।
संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिनः

yathā prayānti saṃyānti srotovegena vālukāḥ |
saṃyujyante viyujyante tathā kālena dehinaḥ

यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च ।
एवं भूतेषु भूतानि चोदितान् ईशमायया

yathā dhānāsu vai dhānā bhavanti na bhavanti ca |
evaṃ bhūteṣu bhūtāni coditān īśamāyayā

वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचराः ।
जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ्नैवमधुनापि भोः

vayaṃ ca tvaṃ ca ye ceme tulyakālāścarācarāḥ |
janmamṛtyoryathā paścāt prāṅnaivamadhunāpi bhoḥ

भूतैर्भूतानि भूतेशः सृजत्यवति हन्त्यजः ।
आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैः अनपेक्षोऽपि बालवत्

bhūtairbhūtāni bhūteśaḥ sṛjatyavati hantyajaḥ |
ātmasṛṣṭairasvatantraiḥ anapekṣo'pi bālavat

देहेन देहिनो राजन् देहाद् देहोऽभिजायते ।
बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वतः

dehena dehino rājan dehād deho'bhijāyate |
bījādeva yathā bījaṃ dehyartha iva śāśvataḥ

देहदेहिविभागोऽयं अविवेककृतः पुरा ।
जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पितः

dehadehivibhāgo'yaṃ avivekakṛtaḥ purā |
jātivyaktivibhāgo'yaṃ yathā vastuni kalpitaḥ

एवं आश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः ।
विमृज्य पाणिना वक्त्रं आधिम्लानमभाषत

evaṃ āśvāsito rājā citraketurdvijoktibhiḥ |
vimṛjya pāṇinā vaktraṃ ādhimlānamabhāṣata

कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् ।
अवधूतेन वेषेण गूढौ इह समागतौ

kau yuvāṃ jñānasampannau mahiṣṭhau ca mahīyasām |
avadhūtena veṣeṇa gūḍhau iha samāgatau

चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः ।
मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः

caranti hyavanau kāmaṃ brāhmaṇā bhagavatpriyāḥ |
mādṛśāṃ grāmyabuddhīnāṃ bodhāyonmattaliṅginaḥ

कुमारो नारद ऋभुः अङ्गिरा देवलोऽसितः ।
अपान्तरतमो व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतमः

kumāro nārada ṛbhuḥ aṅgirā devalo'sitaḥ |
apāntaratamo vyāso mārkaṇḍeyo'tha gautamaḥ

वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः ।
दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथाऽऽरुणिः

vasiṣṭho bhagavān rāmaḥ kapilo bādarāyaṇiḥ |
durvāsā yājñavalkyaśca jātukarṇastathā''ruṇiḥ

रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः ।
ऋषिर्वेदशिरा बोध्यो मुनिः पञ्चशिखस्तथा

romaśaścyavano datta āsuriḥ sapatañjaliḥ |
ṛṣirvedaśirā bodhyo muniḥ pañcaśikhastathā

हिरण्यनाभः कौसल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजः ।
एते परे च सिद्धेशाः चरन्ति ज्ञानहेतवः

hiraṇyanābhaḥ kausalyaḥ śrutadeva ṛtadhvajaḥ |
ete pare ca siddheśāḥ caranti jñānahetavaḥ

तस्माद् युवां ग्राम्यपशोः मम मूढधियः प्रभू ।
अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम्

tasmād yuvāṃ grāmyapaśoḥ mama mūḍhadhiyaḥ prabhū |
andhe tamasi magnasya jñānadīpa udīryatām

अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप ।
एष ब्रह्मसुतः साक्षात् नारदो भगवान् ऋषिः

ahaṃ te putrakāmasya putrado'smyaṅgirā nṛpa |
eṣa brahmasutaḥ sākṣāt nārado bhagavān ṛṣiḥ

इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे ।
अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम्

itthaṃ tvāṃ putraśokena magnaṃ tamasi dustare |
atadarhamanusmṛtya mahāpuruṣagocaram

अनुग्रहाय भवतः प्राप्तौ आवां इह प्रभो ।
ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावसीदितुमर्हसि

anugrahāya bhavataḥ prāptau āvāṃ iha prabho |
brahmaṇyo bhagavadbhakto nāvasīditumarhasi

तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागतः ।
ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददावहम्

tadaiva te paraṃ jñānaṃ dadāmi gṛhamāgataḥ |
jñātvānyābhiniveśaṃ te putrameva dadāvaham

अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते ।
एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः

adhunā putriṇāṃ tāpo bhavataivānubhūyate |
evaṃ dārā gṛhā rāyo vividhaiśvaryasampadaḥ

शब्दादयश्च विषयाः चला राज्यविभूतयः ।
मही राज्यं बलं कोशो भृत्यामात्याः सुहृज्जनाः

śabdādayaśca viṣayāḥ calā rājyavibhūtayaḥ |
mahī rājyaṃ balaṃ kośo bhṛtyāmātyāḥ suhṛjjanāḥ

सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदाः ।
गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः

sarve'pi śūraseneme śokamohabhayārtidāḥ |
gandharvanagaraprakhyāḥ svapnamāyāmanorathāḥ

दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवाः ।
कर्मभिर्ध्यायतो नाना कर्माणि मनसोऽभवन्

dṛśyamānā vinārthena na dṛśyante manobhavāḥ |
karmabhirdhyāyato nānā karmāṇi manaso'bhavan

अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ।
देहिनो विविधक्लेश सन्तापकृदुदाहृतः

ayaṃ hi dehino deho dravyajñānakriyātmakaḥ |
dehino vividhakleśa santāpakṛdudāhṛtaḥ

तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः ।
द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश

tasmāt svasthena manasā vimṛśya gatimātmanaḥ |
dvaite dhruvārthaviśrambhaṃ tyajopaśamamāviśa

एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम ।
यां धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कर्षणं प्रभुम्

etāṃ mantropaniṣadaṃ pratīccha prayato mama |
yāṃ dhārayan saptarātrād draṣṭā saṅkarṣaṇaṃ prabhum

यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे
शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य ।
सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं
प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति

yatpādamūlamupasṛtya narendra pūrve
śarvādayo bhramamimaṃ dvitayaṃ visṛjya |
sadyastadīyamatulānadhikaṃ mahitvaṃ
prāpurbhavānapi paraṃ na cirādupaiti