अध्याय 3: सती पिता के यज्ञ में जाना चाहती हैं

सदा विद्विषतोरेवं कालो वै ध्रियमाणयोः ।
जामातुः श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे

sadā vidviṣatorevaṃ kālo vai dhriyamāṇayoḥ |
jāmātuḥ śvaśurasyāpi sumahānaticakrame

यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
प्रजापतीनां सर्वेषां आधिपत्ये स्मयोऽभवत्

yadābhiṣikto dakṣastu brahmaṇā parameṣṭhinā |
prajāpatīnāṃ sarveṣāṃ ādhipatye smayo'bhavat

इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठानभिभूय च ।
बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम्

iṣṭvā sa vājapeyena brahmiṣṭhānabhibhūya ca |
bṛhaspatisavaṃ nāma samārebhe kratūttamam

तस्मिन् ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः ।
आसन् कृतस्वस्त्ययनाः तत्पत्न्यश्च सभर्तृकाः

tasmin brahmarṣayaḥ sarve devarṣipitṛdevatāḥ |
āsan kṛtasvastyayanāḥ tatpatnyaśca sabhartṛkāḥ

तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् ।
सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम्

tadupaśrutya nabhasi khecarāṇāṃ prajalpatām |
satī dākṣāyaṇī devī pitṛyajñamahotsavam

व्रजन्तीः सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रियः ।
विमानयानाः सप्रेष्ठा निष्ककण्ठीः सुवाससः

vrajantīḥ sarvato digbhya upadevavarastriyaḥ |
vimānayānāḥ sapreṣṭhā niṣkakaṇṭhīḥ suvāsasaḥ

दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डलाः ।
पतिं भूतपतिं देवं औत्सुक्यादभ्यभाषत

dṛṣṭvā svanilayābhyāśe lolākṣīrmṛṣṭakuṇḍalāḥ |
patiṃ bhūtapatiṃ devaṃ autsukyādabhyabhāṣata

प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं
निर्यापितो यज्ञमहोत्सवः किल ।
वयं च तत्राभिसराम वाम ते
यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि

prajāpateste śvaśurasya sāmprataṃ
niryāpito yajñamahotsavaḥ kila |
vayaṃ ca tatrābhisarāma vāma te
yadyarthitāmī vibudhā vrajanti hi

तस्मिन् भगिन्यो मम भर्तृभिः स्वकैः
ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिदृक्षवः ।
अहं च तस्मिन् भवताभिकामये
सहोपनीतं परिबर्हमर्हितुम्

tasmin bhaginyo mama bhartṛbhiḥ svakaiḥ
dhruvaṃ gamiṣyanti suhṛddidṛkṣavaḥ |
ahaṃ ca tasmin bhavatābhikāmaye
sahopanītaṃ paribarhamarhitum

तत्र स्वसॄर्मे ननु भर्तृसम्मिता
मातृष्वसॄः क्लिन्नधियं च मातरम् ।
द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभिः
उन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम्

tatra svasṝrme nanu bhartṛsammitā
mātṛṣvasṝḥ klinnadhiyaṃ ca mātaram |
drakṣye cirotkaṇṭhamanā maharṣibhiḥ
unnīyamānaṃ ca mṛḍādhvaradhvajam

त्वय्येतदाश्चर्यमजात्ममायया
विनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् ।
तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च ते
दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम्

tvayyetadāścaryamajātmamāyayā
vinirmitaṃ bhāti guṇatrayātmakam |
tathāpyahaṃ yoṣidatattvavicca te
dīnā didṛkṣe bhava me bhavakṣitim

पश्य प्रयान्तीरभवान्ययोषितो
ऽप्यलङ्कृताः कान्तसखा वरूथशः ।
यासां व्रजद्भिः शितिकण्ठ मण्डितं
नभो विमानैः कलहंसपाण्डुभिः

paśya prayāntīrabhavānyayoṣito
'pyalaṅkṛtāḥ kāntasakhā varūthaśaḥ |
yāsāṃ vrajadbhiḥ śitikaṇṭha maṇḍitaṃ
nabho vimānaiḥ kalahaṃsapāṇḍubhiḥ

कथं सुतायाः पितृगेहकौतुकं
निशम्य देहः सुरवर्य नेङ्गते ।
अनाहुता अप्यभियन्ति सौहृदं
भर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम्

kathaṃ sutāyāḥ pitṛgehakautukaṃ
niśamya dehaḥ suravarya neṅgate |
anāhutā apyabhiyanti sauhṛdaṃ
bharturgurordehakṛtaśca ketanam

तन्मे प्रसीदेदममर्त्य वाञ्छितं
कर्तुं भवान्कारुणिको बतार्हति ।
त्वयात्मनोऽर्धेऽहमदभ्रचक्षुषा
निरूपिता मानुगृहाण याचितः

tanme prasīdedamamartya vāñchitaṃ
kartuṃ bhavānkāruṇiko batārhati |
tvayātmano'rdhe'hamadabhracakṣuṣā
nirūpitā mānugṛhāṇa yācitaḥ

एवं गिरित्रः प्रिययाभिभाषितः
प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रियः ।
संस्मारितो मर्मभिदः कुवागिषून्
यानाह को विश्वसृजां समक्षतः

evaṃ giritraḥ priyayābhibhāṣitaḥ
pratyabhyadhatta prahasan suhṛtpriyaḥ |
saṃsmārito marmabhidaḥ kuvāgiṣūn
yānāha ko viśvasṛjāṃ samakṣataḥ

त्वयोदितं शोभनमेव शोभने
अनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु ।
ते यद्यनुत्पादितदोषदृष्टयो
बलीयसानात्म्यमदेन मन्युना

tvayoditaṃ śobhanameva śobhane
anāhutā apyabhiyanti bandhuṣu |
te yadyanutpāditadoṣadṛṣṭayo
balīyasānātmyamadena manyunā

विद्यातपोवित्तवपुर्वयःकुलैः
सतां गुणैः षड्भिरसत्तमेतरैः ।
स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृशः
स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम्

vidyātapovittavapurvayaḥkulaiḥ
satāṃ guṇaiḥ ṣaḍbhirasattametaraiḥ |
smṛtau hatāyāṃ bhṛtamānadurdṛśaḥ
stabdhā na paśyanti hi dhāma bhūyasām

नैतादृशानां स्वजनव्यपेक्षया
गृहान् प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् ।
येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते
आरोपितभ्रूभिरमर्षणाक्षिभिः

naitādṛśānāṃ svajanavyapekṣayā
gṛhān pratīyādanavasthitātmanām |
ye'bhyāgatān vakradhiyābhicakṣate
āropitabhrūbhiramarṣaṇākṣibhiḥ

तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखैः
शेतेऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता ।
स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभिः
दिवानिशं तप्यति मर्मताडितः

tathāribhirna vyathate śilīmukhaiḥ
śete'rditāṅgo hṛdayena dūyatā |
svānāṃ yathā vakradhiyāṃ duruktibhiḥ
divāniśaṃ tapyati marmatāḍitaḥ

व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगतेः प्रजापतेः
प्रियात्मजानामसि सुभ्रु मे मता ।
तथापि मानं न पितुः प्रपत्स्यसे
मदाश्रयात्कः परितप्यते यतः

vyaktaṃ tvamutkṛṣṭagateḥ prajāpateḥ
priyātmajānāmasi subhru me matā |
tathāpi mānaṃ na pituḥ prapatsyase
madāśrayātkaḥ paritapyate yataḥ

पापच्यमानेन हृदाऽऽतुरेन्द्रियः
समृद्धिभिः पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् ।
अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसा
परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम्

pāpacyamānena hṛdā''turendriyaḥ
samṛddhibhiḥ pūruṣabuddhisākṣiṇām |
akalpa eṣāmadhiroḍhumañjasā
paraṃ padaṃ dveṣṭi yathāsurā harim

प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं
विधीयते साधु मिथः सुमध्यमे ।
प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा
गुहाशयायैव न देहमानिने

pratyudgamapraśrayaṇābhivādanaṃ
vidhīyate sādhu mithaḥ sumadhyame |
prājñaiḥ parasmai puruṣāya cetasā
guhāśayāyaiva na dehamānine

सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं
यदीयते तत्र पुमानपावृतः ।
सत्त्वे च तस्मिन् भगवान् वासुदेवो
ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते

sattvaṃ viśuddhaṃ vasudevaśabditaṃ
yadīyate tatra pumānapāvṛtaḥ |
sattve ca tasmin bhagavān vāsudevo
hyadhokṣajo me namasā vidhīyate

तत्ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद्
दक्षो मम द्विट् तदनुव्रताश्च ये ।
यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु मां
अनागसं दुर्वचसाकरोत्तिरः

tatte nirīkṣyo na pitāpi dehakṛd
dakṣo mama dviṭ tadanuvratāśca ye |
yo viśvasṛgyajñagataṃ varoru māṃ
anāgasaṃ durvacasākarottiraḥ

यदि व्रजिष्यस्यतिहाय मद्वचो
भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति ।
सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवो
यदा स सद्यो मरणाय कल्पते

yadi vrajiṣyasyatihāya madvaco
bhadraṃ bhavatyā na tato bhaviṣyati |
sambhāvitasya svajanātparābhavo
yadā sa sadyo maraṇāya kalpate