अध्याय 2: यज्ञसभा में दक्ष का शिव को शाप

भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृवत्सलः ।
विद्वेषं अकरोत् कस्माद् अनादृत्यात्मजां सतीम्

bhave śīlavatāṃ śreṣṭhe dakṣo duhitṛvatsalaḥ |
vidveṣaṃ akarot kasmād anādṛtyātmajāṃ satīm

कस्तं चराचरगुरुं निर्वैरं शान्तविग्रहम् ।
आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत्

kastaṃ carācaraguruṃ nirvairaṃ śāntavigraham |
ātmārāmaṃ kathaṃ dveṣṭi jagato daivataṃ mahat

एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् जामातुः श्वशुरस्य च ।
विद्वेषस्तु यतः प्राणान् तत्यजे दुस्त्यजान्सती

etadākhyāhi me brahman jāmātuḥ śvaśurasya ca |
vidveṣastu yataḥ prāṇān tatyaje dustyajānsatī

पुरा विश्वसृजां सत्रे समेताः परमर्षयः ।
तथामरगणाः सर्वे सानुगा मुनयोऽग्नयः

purā viśvasṛjāṃ satre sametāḥ paramarṣayaḥ |
tathāmaragaṇāḥ sarve sānugā munayo'gnayaḥ

तत्र प्रविष्टमृषयो दृष्ट्वार्कमिव रोचिषा ।
भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन्महत्सदः

tatra praviṣṭamṛṣayo dṛṣṭvārkamiva rociṣā |
bhrājamānaṃ vitimiraṃ kurvantaṃ tanmahatsadaḥ

उदतिष्ठन् सदस्यास्ते स्वधिष्ण्येभ्यः सहाग्नयः ।
ऋते विरिञ्चं शर्वं च तद्भासाक्षिप्तचेतसः

udatiṣṭhan sadasyāste svadhiṣṇyebhyaḥ sahāgnayaḥ |
ṛte viriñcaṃ śarvaṃ ca tadbhāsākṣiptacetasaḥ

सदसस्पतिभिर्दक्षो भगवान् साधु सत्कृतः ।
अजं लोकगुरुं नत्वा निषसाद तदाज्ञया

sadasaspatibhirdakṣo bhagavān sādhu satkṛtaḥ |
ajaṃ lokaguruṃ natvā niṣasāda tadājñayā

प्राङ्निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत् तद् अनादृतः ।
उवाच वामं चक्षुर्भ्यां अभिवीक्ष्य दहन्निव

prāṅniṣaṇṇaṃ mṛḍaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyat tad anādṛtaḥ |
uvāca vāmaṃ cakṣurbhyāṃ abhivīkṣya dahanniva

श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सहदेवाः सहाग्नयः ।
साधूनां ब्रुवतो वृत्तं न अज्ञानात् न च मत्सरात्

śrūyatāṃ brahmarṣayo me sahadevāḥ sahāgnayaḥ |
sādhūnāṃ bruvato vṛttaṃ na ajñānāt na ca matsarāt

अयं तु लोकपालानां यशोघ्नो निरपत्रपः ।
सद्भिः आचरितः पन्था येन स्तब्धेन दूषितः

ayaṃ tu lokapālānāṃ yaśoghno nirapatrapaḥ |
sadbhiḥ ācaritaḥ panthā yena stabdhena dūṣitaḥ

एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहितुरग्रहीत् ।
पाणिं विप्राग्निमुखतः सावित्र्या इव साधुवत्

eṣa me śiṣyatāṃ prāpto yanme duhituragrahīt |
pāṇiṃ viprāgnimukhataḥ sāvitryā iva sādhuvat

गृहीत्वा मृगशावाक्ष्याः पाणिं मर्कटलोचनः ।
प्रत्युत्थानाभिवादार्हे वाचाप्यकृत नोचितम्

gṛhītvā mṛgaśāvākṣyāḥ pāṇiṃ markaṭalocanaḥ |
pratyutthānābhivādārhe vācāpyakṛta nocitam

लुप्तक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे ।
अनिच्छन्नप्यदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम्

luptakriyāyāśucaye mānine bhinnasetave |
anicchannapyadāṃ bālāṃ śūdrāyevośatīṃ giram

प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृतः ।
अटतु उन्मत्तवत् नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन्

pretāvāseṣu ghoreṣu pretairbhūtagaṇairvṛtaḥ |
aṭatu unmattavat nagno vyuptakeśo hasan rudan

चिताभस्मकृतस्नानः प्रेतस्रङ् अस्थिभूषणः ।
शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रियः ।
पतिः प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम्

citābhasmakṛtasnānaḥ pretasraṅ asthibhūṣaṇaḥ |
śivāpadeśo hyaśivo matto mattajanapriyaḥ |
patiḥ pramathanāthānāṃ tamomātrātmakātmanām

तस्मा उन्मादनाथाय नष्टशौचाय दुर्हृदे ।
दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना

tasmā unmādanāthāya naṣṭaśaucāya durhṛde |
dattā bata mayā sādhvī codite parameṣṭhinā

विनिन्द्यैवं स गिरिशं अप्रतीपमवस्थितम् ।
दक्षोऽथाप उपस्पृश्य क्रुद्धः शप्तुं प्रचक्रमे

vinindyaivaṃ sa giriśaṃ apratīpamavasthitam |
dakṣo'thāpa upaspṛśya kruddhaḥ śaptuṃ pracakrame

अयं तु देवयजन इन्द्रोपेन्द्रादिभिर्भवः ।
सह भागं न लभतां देवैर्देवगणाधमः

ayaṃ tu devayajana indropendrādibhirbhavaḥ |
saha bhāgaṃ na labhatāṃ devairdevagaṇādhamaḥ

निषिध्यमानः स सदस्यमुख्यैः
दक्षो गिरित्राय विसृज्य शापम् ।
तस्माद् विनिष्क्रम्य विवृद्धमन्युः
जगाम कौरव्य निजं निकेतनम्

niṣidhyamānaḥ sa sadasyamukhyaiḥ
dakṣo giritrāya visṛjya śāpam |
tasmād viniṣkramya vivṛddhamanyuḥ
jagāma kauravya nijaṃ niketanam

विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणीः
नन्दीश्वरो रोषकषायदूषितः ।
दक्षाय शापं विससर्ज दारुणं
ये चान्वमोदन् तदवाच्यतां द्विजाः

vijñāya śāpaṃ giriśānugāgraṇīḥ
nandīśvaro roṣakaṣāyadūṣitaḥ |
dakṣāya śāpaṃ visasarja dāruṇaṃ
ye cānvamodan tadavācyatāṃ dvijāḥ

य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि ।
द्रुह्यत्यज्ञः पृथग्दृष्टिः तत्त्वतो विमुखो भवेत्

ya etanmartyamuddiśya bhagavatyapratidruhi |
druhyatyajñaḥ pṛthagdṛṣṭiḥ tattvato vimukho bhavet

गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया ।
कर्मतन्त्रं वितनुते वेदवादविपन्नधीः

gṛheṣu kūṭadharmeṣu sakto grāmyasukhecchayā |
karmatantraṃ vitanute vedavādavipannadhīḥ

बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगतिः पशुः ।
स्त्रीकामः सोऽस्त्वतितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्

buddhyā parābhidhyāyinyā vismṛtātmagatiḥ paśuḥ |
strīkāmaḥ so'stvatitarāṃ dakṣo bastamukho'cirāt

विद्याबुद्धिः अविद्यायां कर्ममय्यामसौ जडः ।
संसरन्त्विह ये चामुं अनु शर्वावमानिनम्

vidyābuddhiḥ avidyāyāṃ karmamayyāmasau jaḍaḥ |
saṃsarantviha ye cāmuṃ anu śarvāvamāninam

गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा ।
मथ्ना चोन्मथितात्मानः सम्मुह्यन्तु हरद्विषः

giraḥ śrutāyāḥ puṣpiṇyā madhugandhena bhūriṇā |
mathnā conmathitātmānaḥ sammuhyantu haradviṣaḥ

सर्वभक्षा द्विजा वृत्त्यै धृतविद्यातपोव्रताः ।
वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह

sarvabhakṣā dvijā vṛttyai dhṛtavidyātapovratāḥ |
vittadehendriyārāmā yācakā vicarantviha

तस्यैवं वदतः शापं श्रुत्वा द्विजकुलाय वै ।
भृगुः प्रत्यसृजच्छापं ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम्

tasyaivaṃ vadataḥ śāpaṃ śrutvā dvijakulāya vai |
bhṛguḥ pratyasṛjacchāpaṃ brahmadaṇḍaṃ duratyayam

भवव्रतधरा ये च ये च तान् समनुव्रताः ।
पाषण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः

bhavavratadharā ye ca ye ca tān samanuvratāḥ |
pāṣaṇḍinaste bhavantu sacchāstraparipanthinaḥ

नष्टशौचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिणः ।
विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम्

naṣṭaśaucā mūḍhadhiyo jaṭābhasmāsthidhāriṇaḥ |
viśantu śivadīkṣāyāṃ yatra daivaṃ surāsavam

ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ ।
सेतुं विधारणं पुंसां अतः पाषण्डमाश्रिताः

brahma ca brāhmaṇāṃścaiva yadyūyaṃ parinindatha |
setuṃ vidhāraṇaṃ puṃsāṃ ataḥ pāṣaṇḍamāśritāḥ

एष एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातनः ।
यं पूर्वे चानुसन्तस्थुः यत्प्रमाणं जनार्दनः

eṣa eva hi lokānāṃ śivaḥ panthāḥ sanātanaḥ |
yaṃ pūrve cānusantasthuḥ yatpramāṇaṃ janārdanaḥ

तद्ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् ।
विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूतराट्

tadbrahma paramaṃ śuddhaṃ satāṃ vartma sanātanam |
vigarhya yāta pāṣaṇḍaṃ daivaṃ vo yatra bhūtarāṭ

तस्यैवं वदतः शापं भृगोः स भगवान्भवः ।
निश्चक्राम ततः किञ्चित् विमना इव सानुगः

tasyaivaṃ vadataḥ śāpaṃ bhṛgoḥ sa bhagavānbhavaḥ |
niścakrāma tataḥ kiñcit vimanā iva sānugaḥ

तेऽपि विश्वसृजः सत्रं सहस्रपरिवत्सरान् ।
संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरिः

te'pi viśvasṛjaḥ satraṃ sahasraparivatsarān |
saṃvidhāya maheṣvāsa yatrejya ṛṣabho hariḥ

आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता ।
विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस्ततः

āplutyāvabhṛthaṃ yatra gaṅgā yamunayānvitā |
virajenātmanā sarve svaṃ svaṃ dhāma yayustataḥ