अध्याय 28: पुरंजन का पतन और वैदर्भी रूप में जन्म

सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिन्दिष्टकारिणः ।
प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुः अवनीमिमाम्

sainikā bhayanāmno ye barhiṣman dindiṣṭakāriṇaḥ |
prajvārakālakanyābhyāṃ viceruḥ avanīmimām

ते एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप ।
रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम्

te ekadā tu rabhasā purañjanapurīṃ nṛpa |
rurudhurbhaumabhogāḍhyāṃ jaratpannagapālitām

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् ।
ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारतामियात्

kālakanyāpi bubhuje purañjanapuraṃ balāt |
yayābhibhūtaḥ puruṣaḥ sadyo niḥsāratāmiyāt

तयोपभुज्यमानां वै यवनाः सर्वतोदिशम् ।
द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम्

tayopabhujyamānāṃ vai yavanāḥ sarvatodiśam |
dvārbhiḥ praviśya subhṛśaṃ prārdayan sakalāṃ purīm

तस्यां प्रपीड्यमानायां अभिमानी पुरञ्जनः ।
अवापोरुविधान् तापान् कुटुम्बी ममताकुलः

tasyāṃ prapīḍyamānāyāṃ abhimānī purañjanaḥ |
avāporuvidhān tāpān kuṭumbī mamatākulaḥ

कन्योपगूढो नष्टश्रीः कृपणो विषयात्मकः ।
नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात्

kanyopagūḍho naṣṭaśrīḥ kṛpaṇo viṣayātmakaḥ |
naṣṭaprajño hṛtaiśvaryo gandharvayavanairbalāt

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादृतान् ।
पुत्रान् पौत्रानुगामात्यान् जायां च गतसौहृदाम्

viśīrṇāṃ svapurīṃ vīkṣya pratikūlānanādṛtān |
putrān pautrānugāmātyān jāyāṃ ca gatasauhṛdām

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालान् अरिदूषितान् ।
दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम्

ātmānaṃ kanyayā grastaṃ pañcālān aridūṣitān |
durantacintāmāpanno na lebhe tatpratikriyām

कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया ।
विगतात्मगतिस्नेहः पुत्रदारांश्च लालयन्

kāmānabhilaṣandīno yātayāmāṃśca kanyayā |
vigatātmagatisnehaḥ putradārāṃśca lālayan

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् ।
हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामतः

gandharvayavanākrāntāṃ kālakanyopamarditām |
hātuṃ pracakrame rājā tāṃ purīmanikāmataḥ

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः ।
ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रियचिकीर्षया

bhayanāmno'grajo bhrātā prajvāraḥ pratyupasthitaḥ |
dadāha tāṃ purīṃ kṛtsnāṃ bhrātuḥ priyacikīrṣayā

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौरः सपरिच्छदः ।
कौटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः

tasyāṃ sandahyamānāyāṃ sapauraḥ saparicchadaḥ |
kauṭumbikaḥ kuṭumbinyā upātapyata sānvayaḥ

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया ।
पुर्यां प्रज्वारसंसृष्टः पुरपालोऽन्वतप्यत

yavanoparuddhāyatano grastāyāṃ kālakanyayā |
puryāṃ prajvārasaṃsṛṣṭaḥ purapālo'nvatapyata

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथुः ।
गन्तुमैच्छत्ततो वृक्ष कोटरादिव सानलात्

na śeke so'vituṃ tatra purukṛcchroruvepathuḥ |
gantumaicchattato vṛkṣa koṭarādiva sānalāt

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुषः ।
यवनैररिभी राजन् उपरुद्धो रुरोद ह

śithilāvayavo yarhi gandharvairhṛtapauruṣaḥ |
yavanairaribhī rājan uparuddho ruroda ha

दुहितॄ पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् ।
स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम्

duhitṝ putrapautrāṃśca jāmijāmātṛpārṣadān |
svatvāvaśiṣṭaṃ yatkiñcid gṛhakośaparicchadam

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही ।
दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते

ahaṃ mameti svīkṛtya gṛheṣu kumatirgṛhī |
dadhyau pramadayā dīno viprayoga upasthite

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी ।
वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकान् अनुशोचती

lokāntaraṃ gatavati mayyanāthā kuṭumbinī |
vartiṣyate kathaṃ tveṣā bālakān anuśocatī

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा ।
मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात्

na mayyanāśite bhuṅkte nāsnāte snāti matparā |
mayi ruṣṭe susantrastā bhartsite yatavāgbhayāt

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता ।
वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति

prabodhayati māvijñaṃ vyuṣite śokakarśitā |
vartmaitad gṛhamedhīyaṃ vīrasūrapi neṣyati

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणाः ।
वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ

kathaṃ nu dārakā dīnā dārakīrvāparāyaṇāḥ |
vartiṣyante mayi gate bhinnanāva ivodadhau

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् ।
ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत

evaṃ kṛpaṇayā buddhyā śocantamatadarhaṇam |
grahītuṃ kṛtadhīrenaṃ bhayanāmābhyapadyata

पशुवद्यवनैरेष नीयमानः स्वकं क्षयम् ।
अन्वद्रवन्ननुपथाः शोचन्तो भृशमातुराः

paśuvadyavanaireṣa nīyamānaḥ svakaṃ kṣayam |
anvadravannanupathāḥ śocanto bhṛśamāturāḥ

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गमः ।
यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता

purīṃ vihāyopagata uparuddho bhujaṅgamaḥ |
yadā tamevānu purī viśīrṇā prakṛtiṃ gatā

विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा ।
नाविन्दत्तमसाऽऽविष्टः सखायं सुहृदं पुरः

vikṛṣyamāṇaḥ prasabhaṃ yavanena balīyasā |
nāvindattamasā''viṣṭaḥ sakhāyaṃ suhṛdaṃ puraḥ

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना ।
कुठारैश्चिच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तोऽमीवमस्य तत्

taṃ yajñapaśavo'nena saṃjñaptā ye'dayālunā |
kuṭhāraiścicchiduḥ kruddhāḥ smaranto'mīvamasya tat

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृतिः समाः ।
शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषितः

anantapāre tamasi magno naṣṭasmṛtiḥ samāḥ |
śāśvatīranubhūyārtiṃ pramadāsaṅgadūṣitaḥ

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा ।
अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि

tāmeva manasā gṛhṇan babhūva pramadottamā |
anantaraṃ vidarbhasya rājasiṃhasya veśmani

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वजः ।
युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्यः परपुरञ्जयः

upayeme vīryapaṇāṃ vaidarbhīṃ malayadhvajaḥ |
yudhi nirjitya rājanyān pāṇḍyaḥ parapurañjayaḥ

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् ।
यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृतः

tasyāṃ sa janayāṃ cakra ātmajāmasitekṣaṇām |
yavīyasaḥ sapta sutān sapta draviḍabhūbhṛtaḥ

एकैकस्याभवत्तेषां राजन् अर्बुदमर्बुदम् ।
भोक्ष्यते यद्वंशधरैः मही मन्वन्तरं परम्

ekaikasyābhavatteṣāṃ rājan arbudamarbudam |
bhokṣyate yadvaṃśadharaiḥ mahī manvantaraṃ param

अगस्त्यः प्राग्दुहितरं उपयेमे धृतव्रताम् ।
यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः

agastyaḥ prāgduhitaraṃ upayeme dhṛtavratām |
yasyāṃ dṛḍhacyuto jāta idhmavāhātmajo muniḥ

विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वजः ।
आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम्

vibhajya tanayebhyaḥ kṣmāṃ rājarṣirmalayadhvajaḥ |
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ sa jagāma kulācalam

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा ।
अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम्

hitvā gṛhān sutān bhogān vaidarbhī madirekṣaṇā |
anvadhāvata pāṇḍyeśaṃ jyotsneva rajanīkaram

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका ।
तत्पुण्यसलिलैर्नित्यं उभयत्रात्मनो मृजन्

tatra candravasā nāma tāmraparṇī vaṭodakā |
tatpuṇyasalilairnityaṃ ubhayatrātmano mṛjan

कन्दाष्टिभिर्मूलफलैः पुष्पपर्णैस्तृणोदकैः ।
वर्तमानः शनैर्गात्र कर्शनं तप आस्थितः

kandāṣṭibhirmūlaphalaiḥ puṣpaparṇaistṛṇodakaiḥ |
vartamānaḥ śanairgātra karśanaṃ tapa āsthitaḥ

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये ।
सुखदुःखे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शनः

śītoṣṇavātavarṣāṇi kṣutpipāse priyāpriye |
sukhaduḥkhe iti dvandvānyajayatsamadarśanaḥ

तपसा विद्यया पक्व कषायो नियमैर्यमैः ।
युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशयः

tapasā vidyayā pakva kaṣāyo niyamairyamaiḥ |
yuyuje brahmaṇyātmānaṃ vijitākṣānilāśayaḥ

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिरः ।
वासुदेवे भगवति नान्यद् वेदोद्वहन् रतिम्

āste sthāṇurivaikatra divyaṃ varṣaśataṃ sthiraḥ |
vāsudeve bhagavati nānyad vedodvahan ratim

स व्यापकतयाऽऽत्मानं व्यतिरिक्ततयाऽऽत्मनि ।
विद्वान्स्वप्न इवामर्श साक्षिणं विरराम ह

sa vyāpakatayā''tmānaṃ vyatiriktatayā''tmani |
vidvānsvapna ivāmarśa sākṣiṇaṃ virarāma ha

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप ।
विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम्

sākṣādbhagavatoktena guruṇā hariṇā nṛpa |
viśuddhajñānadīpena sphuratā viśvatomukham

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि ।
वीक्षमाणो विहायेक्षां अस्माद् उपरराम ह

pare brahmaṇi cātmānaṃ paraṃ brahma tathātmani |
vīkṣamāṇo vihāyekṣāṃ asmād upararāma ha

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् ।
प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता

patiṃ paramadharmajñaṃ vaidarbhī malayadhvajam |
premṇā paryacaraddhitvā bhogān sā patidevatā

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा ।
बभावुपपतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम्

cīravāsā vratakṣāmā veṇībhūtaśiroruhā |
babhāvupapatiṃ śāntā śikhā śāntamivānalam

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना ।
सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत्

ajānatī priyatamaṃ yadoparatamaṅganā |
susthirāsanamāsādya yathāpūrvamupācarat

यदा नोपलभेताङ्घ्रौ ऊष्माणं पत्युरर्चती ।
आसीत् संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा

yadā nopalabhetāṅghrau ūṣmāṇaṃ patyurarcatī |
āsīt saṃvignahṛdayā yūthabhraṣṭā mṛgī yathā

आत्मानं शोचती दीनं अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः ।
स्तनौ आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा

ātmānaṃ śocatī dīnaṃ abandhuṃ viklavāśrubhiḥ |
stanau āsicya vipine susvaraṃ praruroda sā

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमां उदधिमेखलाम् ।
दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि

uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe imāṃ udadhimekhalām |
dasyubhyaḥ kṣatrabandhubhyo bibhyatīṃ pātumarhasi

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् ।
पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत्

evaṃ vilapantī bālā vipine'nugatā patim |
patitā pādayorbhartū rudatyaśrūṇyavartayat

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् ।
आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे

citiṃ dārumayīṃ citvā tasyāṃ patyuḥ kalevaram |
ādīpya cānumaraṇe vilapantī mano dadhe

तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् ।
सान्त्वयन्वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो

tatra pūrvataraḥ kaścit sakhā brāhmaṇa ātmavān |
sāntvayanvalgunā sāmnā tāmāha rudatīṃ prabho

का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि ।
जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह

kā tvaṃ kasyāsi ko vāyaṃ śayāno yasya śocasi |
jānāsi kiṃ sakhāyaṃ māṃ yenāgre vicacartha ha

अपि स्मरसि चात्मानं अविज्ञातसखं सखे ।
हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गतः

api smarasi cātmānaṃ avijñātasakhaṃ sakhe |
hitvā māṃ padamanvicchan bhaumabhogarato gataḥ

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ ।
अभूतामन्तरा वौकः सहस्रपरिवत्सरान्

haṃsāvahaṃ ca tvaṃ cārya sakhāyau mānasāyanau |
abhūtāmantarā vaukaḥ sahasraparivatsarān

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् ।
विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया

sa tvaṃ vihāya māṃ bandho gato grāmyamatirmahīm |
vicaran padamadrākṣīḥ kayācin nirmitaṃ striyā

पञ्चारामं नवद्वारं एकपालं त्रिकोष्ठकम् ।
षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम्

pañcārāmaṃ navadvāraṃ ekapālaṃ trikoṣṭhakam |
ṣaṭkulaṃ pañcavipaṇaṃ pañcaprakṛti strīdhavam

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो ।
तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रहः

pañcendriyārthā ārāmā dvāraḥ prāṇā nava prabho |
tejo'bannāni koṣṭhāni kulamindriyasaṅgrahaḥ

विपणस्तु क्रियाशक्तिः भूतप्रकृतिरव्यया ।
शक्त्यधीशः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते

vipaṇastu kriyāśaktiḥ bhūtaprakṛtiravyayā |
śaktyadhīśaḥ pumāṃstvatra praviṣṭo nāvabudhyate

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः ।
तत्सङ्गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो

tasmiṃstvaṃ rāmayā spṛṣṭo ramamāṇo'śrutasmṛtiḥ |
tatsaṅgādīdṛśīṃ prāpto daśāṃ pāpīyasīṃ prabho

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीरः सुहृत्तव ।
न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया

na tvaṃ vidarbhaduhitā nāyaṃ vīraḥ suhṛttava |
na patistvaṃ purañjanyā ruddho navamukhe yayā

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् ।
मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम्

māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yatpumāṃsaṃ striyaṃ satīm |
manyase nobhayaṃ yadvai haṃsau paśyāvayorgatim

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः ।
न नौ पश्यन्ति कवयः छिद्रं जातु मनागपि

ahaṃ bhavānna cānyastvaṃ tvamevāhaṃ vicakṣva bhoḥ |
na nau paśyanti kavayaḥ chidraṃ jātu manāgapi

यथा पुरुष आत्मानं एकं आदर्शचक्षुषोः ।
द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयोः

yathā puruṣa ātmānaṃ ekaṃ ādarśacakṣuṣoḥ |
dvidhābhūtamavekṣeta tathaivāntaramāvayoḥ

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः ।
स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम्

evaṃ sa mānaso haṃso haṃsena pratibodhitaḥ |
svasthastadvyabhicāreṇa naṣṭāmāpa punaḥ smṛtim

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् ।
यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान्विश्वभावनः

barhiṣmannetadadhyātmaṃ pārokṣyeṇa pradarśitam |
yatparokṣapriyo devo bhagavānviśvabhāvanaḥ