अध्याय 29: नारद द्वारा पुरंजन कथा का अर्थ

भगवंस्ते वचोऽस्माभिः न सम्यक् अवगम्यते ।
कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिताः

bhagavaṃste vaco'smābhiḥ na samyak avagamyate |
kavayastadvijānanti na vayaṃ karmamohitāḥ

पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद् यद् व्यनक्त्यात्मनः पुरम् ।
एक द्वि त्रि चतुष्पादं बहुपादमपादकम्

puruṣaṃ purañjanaṃ vidyād yad vyanaktyātmanaḥ puram |
eka dvi tri catuṣpādaṃ bahupādamapādakam

योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः ।
यन्न विज्ञायते पुम्भिः नामभिर्वा क्रियागुणैः

yo'vijñātāhṛtastasya puruṣasya sakheśvaraḥ |
yanna vijñāyate pumbhiḥ nāmabhirvā kriyāguṇaiḥ

यदा जिघृक्षन् पुरुषः कार्त्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् ।
नवद्वारं द्विहस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्विति

yadā jighṛkṣan puruṣaḥ kārtsnyena prakṛterguṇān |
navadvāraṃ dvihastāṅghri tatrāmanuta sādhviti

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान् ममाहमिति यत्कृतम् ।
यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान्

buddhiṃ tu pramadāṃ vidyān mamāhamiti yatkṛtam |
yāmadhiṣṭhāya dehe'smin pumān bhuṅkte'kṣabhirguṇān

सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् ।
सख्यस्तद्वृत्तयः प्राणः पञ्चवृत्तिर्यथोरगः

sakhāya indriyagaṇā jñānaṃ karma ca yatkṛtam |
sakhyastadvṛttayaḥ prāṇaḥ pañcavṛttiryathoragaḥ

बृहद्बलं मनो विद्याद् उभयेन्द्रियनायकम् ।
पञ्चालाः पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम्

bṛhadbalaṃ mano vidyād ubhayendriyanāyakam |
pañcālāḥ pañca viṣayā yanmadhye navakhaṃ puram

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदौ इति ।
द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तद् इन्द्रियसंयुतः

akṣiṇī nāsike karṇau mukhaṃ śiśnagudau iti |
dve dve dvārau bahiryāti yastad indriyasaṃyutaḥ

अक्षिणी नासिके आस्यं इति पञ्च पुरः कृताः ।
दक्षिणा दक्षिणः कर्ण उत्तरा चोत्तरः स्मृतः

akṣiṇī nāsike āsyaṃ iti pañca puraḥ kṛtāḥ |
dakṣiṇā dakṣiṇaḥ karṇa uttarā cottaraḥ smṛtaḥ

पश्चिमे इत्यधो द्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ।
खद्योताऽऽविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते ।
रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः

paścime ityadho dvārau gudaṃ śiśnamihocyate |
khadyotā''virmukhī cātra netre ekatra nirmite |
rūpaṃ vibhrājitaṃ tābhyāṃ vicaṣṭe cakṣuṣeśvaraḥ

नलिनी नालिनी नासे गन्धः सौरभ उच्यते ।
घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग् रसविद्रसः

nalinī nālinī nāse gandhaḥ saurabha ucyate |
ghrāṇo'vadhūto mukhyāsyaṃ vipaṇo vāg rasavidrasaḥ

आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् ।
पितृहूर्दक्षिणः कर्ण उत्तरो देवहूः स्मृतः

āpaṇo vyavahāro'tra citramandho bahūdanam |
pitṛhūrdakṣiṇaḥ karṇa uttaro devahūḥ smṛtaḥ

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् ।
पितृयानं देवयानं श्रोत्रात् श्रुतधराद्व्रजेत्

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śāstraṃ pañcālasaṃjñitam |
pitṛyānaṃ devayānaṃ śrotrāt śrutadharādvrajet

आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वाः व्यवायो ग्रामिणां रतिः ।
उपस्थो दुर्मदः प्रोक्तो निर्ऋतिर्गुद उच्यते

āsurī meḍhramarvāgdvāḥ vyavāyo grāmiṇāṃ ratiḥ |
upastho durmadaḥ prokto nirṛtirguda ucyate

वैशसं नरकं पायुः लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु ।
हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च

vaiśasaṃ narakaṃ pāyuḥ lubdhako'ndhau tu me śṛṇu |
hastapādau pumāṃstābhyāṃ yukto yāti karoti ca

अन्तःपुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते ।
तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणैः

antaḥpuraṃ ca hṛdayaṃ viṣūcirmana ucyate |
tatra mohaṃ prasādaṃ vā harṣaṃ prāpnoti tadguṇaiḥ

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा ।
तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते

yathā yathā vikriyate guṇākto vikaroti vā |
tathā tathopadraṣṭātmā tadvṛttīranukāryate

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्वः संवत्सररयोऽगतिः ।
द्विकर्मचक्रस्त्रिगुण ध्वजः पञ्चासुबन्धुरः

deho rathastvindriyāśvaḥ saṃvatsararayo'gatiḥ |
dvikarmacakrastriguṇa dhvajaḥ pañcāsubandhuraḥ

मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबरः ।
पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेपः सप्तधातुवरूथकः

manoraśmirbuddhisūto hṛnnīḍo dvandvakūbaraḥ |
pañcendriyārthaprakṣepaḥ saptadhātuvarūthakaḥ

आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति ।
एकादशेन्द्रियचमूः पञ्चसूनाविनोदकृत्

ākūtirvikramo bāhyo mṛgatṛṣṇāṃ pradhāvati |
ekādaśendriyacamūḥ pañcasūnāvinodakṛt

संवत्सरश्चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः ।
तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः ।
हरन्त्यायुः परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम्

saṃvatsaraścaṇḍavegaḥ kālo yenopalakṣitaḥ |
tasyāhānīha gandharvā gandharvyo rātrayaḥ smṛtāḥ |
harantyāyuḥ parikrāntyā ṣaṣṭyuttaraśatatrayam

कालकन्या जरा साक्षात् लोकस्तां नाभिनन्दति ।
स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः

kālakanyā jarā sākṣāt lokastāṃ nābhinandati |
svasāraṃ jagṛhe mṛtyuḥ kṣayāya yavaneśvaraḥ

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चराः ।
भूतोपसर्गाशुरयः प्रज्वारो द्विविधो ज्वरः

ādhayo vyādhayastasya sainikā yavanāścarāḥ |
bhūtopasargāśurayaḥ prajvāro dvividho jvaraḥ

एवं बहुविधैर्दुःखैः दैवभूतात्मसम्भवैः ।
क्लिश्यमानः शतं वर्षं देहे देही तमोवृतः

evaṃ bahuvidhairduḥkhaiḥ daivabhūtātmasambhavaiḥ |
kliśyamānaḥ śataṃ varṣaṃ dehe dehī tamovṛtaḥ

प्राणेन्द्रियमनोधर्मान् आत्मन्यध्यस्य निर्गुणः ।
शेते कामलवान्ध्यायन् ममाहं इति कर्मकृत्

prāṇendriyamanodharmān ātmanyadhyasya nirguṇaḥ |
śete kāmalavāndhyāyan mamāhaṃ iti karmakṛt

यदा आत्मानं अविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् ।
पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृतेः स्वदृक्

yadā ātmānaṃ avijñāya bhagavantaṃ paraṃ gurum |
puruṣastu viṣajjeta guṇeṣu prakṛteḥ svadṛk

गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवशः ।
शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते

guṇābhimānī sa tadā karmāṇi kurute'vaśaḥ |
śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitaṃ vā yathākarmābhijāyate

शुक्लात् प्रकाशभूयिष्ठान् लोकान् आप्नोति कर्हिचित् ।
दुःखोदर्कान् क्रियायासान् तमःशोकोत्कटान् क्वचित्

śuklāt prakāśabhūyiṣṭhān lokān āpnoti karhicit |
duḥkhodarkān kriyāyāsān tamaḥśokotkaṭān kvacit

क्वचित् पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिद् नोभयमन्धधीः ।
देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भवः

kvacit pumān kvacicca strī kvacid nobhayamandhadhīḥ |
devo manuṣyastiryagvā yathākarmaguṇaṃ bhavaḥ

क्षुत्परीतो यथा दीनः सारमेयो गृहं गृहम् ।
चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा

kṣutparīto yathā dīnaḥ sārameyo gṛhaṃ gṛham |
caranvindati yaddiṣṭaṃ daṇḍamodanameva vā

तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् ।
उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम्

tathā kāmāśayo jīva uccāvacapathā bhraman |
uparyadho vā madhye vā yāti diṣṭaṃ priyāpriyam

दुःखेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु ।
जीवस्य न व्यवच्छेदः स्यात् चेत् तत् प्रतिक्रिया

duḥkheṣvekatareṇāpi daivabhūtātmahetuṣu |
jīvasya na vyavacchedaḥ syāt cet tat pratikriyā

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् ।
तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वाः प्रतिक्रियाः

yathā hi puruṣo bhāraṃ śirasā gurumudvahan |
taṃ skandhena sa ādhatte tathā sarvāḥ pratikriyāḥ

नैकान्ततः प्रतीकारः कर्मणां कर्म केवलम् ।
द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ

naikāntataḥ pratīkāraḥ karmaṇāṃ karma kevalam |
dvayaṃ hyavidyopasṛtaṃ svapne svapna ivānagha

अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा

arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate |
manasā liṅgarūpeṇa svapne vicarato yathā

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरंपरा ।
संसृतिस्तद्व्यवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ

athātmano'rthabhūtasya yato'narthaparaṃparā |
saṃsṛtistadvyavacchedo bhaktyā paramayā gurau

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः समाहितः ।
सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ samāhitaḥ |
sadhrīcīnena vairāgyaṃ jñānaṃ ca janayiṣyati

सोऽचिराद् एव राजर्षे स्याद् अच्युतकथाश्रयः ।
श्रृण्वतः श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयतः

so'cirād eva rājarṣe syād acyutakathāśrayaḥ |
śrṛṇvataḥ śraddadhānasya nityadā syādadhīyataḥ

यत्र भागवता राजन्साधवो विशदाशयाः ।
भगवद्गुणानुकथन श्रवणव्यग्रचेतसः

yatra bhāgavatā rājansādhavo viśadāśayāḥ |
bhagavadguṇānukathana śravaṇavyagracetasaḥ

तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र
पीयूषशेषसरितः परितः स्रवन्ति ।
ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णैः
तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहाः

tasminmahanmukharitā madhubhiccaritra
pīyūṣaśeṣasaritaḥ paritaḥ sravanti |
tā ye pibantyavitṛṣo nṛpa gāḍhakarṇaiḥ
tānna spṛśantyaśanatṛḍbhayaśokamohāḥ

एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोकः स्वभावजैः ।
न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम्

etairupadruto nityaṃ jīvalokaḥ svabhāvajaiḥ |
na karoti harernūnaṃ kathāmṛtanidhau ratim

प्रजापतिपतिः साक्षाद् भगवान् गिरिशो मनुः ।
दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः

prajāpatipatiḥ sākṣād bhagavān giriśo manuḥ |
dakṣādayaḥ prajādhyakṣā naiṣṭhikāḥ sanakādayaḥ

मरीचिः अत्रि अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिनः

marīciḥ atri aṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
bhṛgurvasiṣṭha ityete madantā brahmavādinaḥ

अद्यापि वाचस्पतयः तपोविद्यासमाधिभिः ।
पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम्

adyāpi vācaspatayaḥ tapovidyāsamādhibhiḥ |
paśyanto'pi na paśyanti paśyantaṃ parameśvaram

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे ।
मन्त्रलिङ्गैः व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम्

śabdabrahmaṇi duṣpāre caranta uruvistare |
mantraliṅgaiḥ vyavacchinnaṃ bhajanto na viduḥ param

यदा यस्य अनुगृह्णाति भगवान् आत्मभावितः ।
स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम्

yadā yasya anugṛhṇāti bhagavān ātmabhāvitaḥ |
sa jahāti matiṃ loke vede ca pariniṣṭhitām

तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन् अज्ञानात् अर्थकाशिषु ।
मार्थदृष्टिं कृथाः श्रोत्र स्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु

tasmātkarmasu barhiṣman ajñānāt arthakāśiṣu |
mārthadṛṣṭiṃ kṛthāḥ śrotra sparśiṣvaspṛṣṭavastuṣu

स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दनः ।
आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विदः

svaṃ lokaṃ na viduste vai yatra devo janārdanaḥ |
āhurdhūmradhiyo vedaṃ sakarmakamatadvidaḥ

आस्तीर्य दर्भैः प्रागग्रैः कार्त्स्न्येन क्षितिमण्डलम् ।
स्तब्धो बृहद् वधात् मानी कर्म नावैषि यत्परम् ।
तत्कर्म हरितोषं यत् सा विद्या तन्मतिर्यया

āstīrya darbhaiḥ prāgagraiḥ kārtsnyena kṣitimaṇḍalam |
stabdho bṛhad vadhāt mānī karma nāvaiṣi yatparam |
tatkarma haritoṣaṃ yat sā vidyā tanmatiryayā

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ।
तत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह

harirdehabhṛtāmātmā svayaṃ prakṛtirīśvaraḥ |
tatpādamūlaṃ śaraṇaṃ yataḥ kṣemo nṛṇāmiha

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि ।
इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर्हरिः

sa vai priyatamaścātmā yato na bhayamaṇvapi |
iti veda sa vai vidvān yo vidvān sa gururhariḥ

प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ ।
अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्

praśna evaṃ hi sañchinno bhavataḥ puruṣarṣabha |
atra me vadato guhyaṃ niśāmaya suniścitam

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा
रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् ।
अग्रे वृकान् असुतृपोऽविगणय्य यान्तं
पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम्

kṣudraṃ caraṃ sumanasāṃ śaraṇe mithitvā
raktaṃ ṣaḍaṅghrigaṇasāmasu lubdhakarṇam |
agre vṛkān asutṛpo'vigaṇayya yāntaṃ
pṛṣṭhe mṛgaṃ mṛgaya lubdhakabāṇabhinnam

अस्यार्थः - सुमनःसमधर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे
पुष्पमधु गन्धवत् क्षुद्रतमं । काम्यकर्मविपाकजं
कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय
तद् अभिनिवेशित मनसं । षडङ्घ्रिगण सामगीतवत्
अतिमनोहर वनितादि जन आलापेषु अतितरां अति
प्रलोभित कर्णमग्रे । वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतो
अहोरात्रान् तान् काल लव विशेषान् अविगणय्य
गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव । परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धकः
कृतान्तोऽन्तः शरेण यमिह पराविध्यति तं इमं
आत्मानमहो । राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति

asyārthaḥ - sumanaḥsamadharmaṇāṃ strīṇāṃ śaraṇa āśrame
puṣpamadhu gandhavat kṣudratamaṃ | kāmyakarmavipākajaṃ
kāmasukhalavaṃ jaihvyaupasthyādi vicinvantaṃ mithunībhūya
tad abhiniveśita manasaṃ | ṣaḍaṅghrigaṇa sāmagītavat
atimanohara vanitādi jana ālāpeṣu atitarāṃ ati
pralobhita karṇamagre | vṛkayūthavadātmana āyurharato
ahorātrān tān kāla lava viśeṣān avigaṇayya
gṛheṣu viharantaṃ pṛṣṭhata eva | parokṣamanupravṛtto lubdhakaḥ
kṛtānto'ntaḥ śareṇa yamiha parāvidhyati taṃ imaṃ
ātmānamaho | rājan bhinnahṛdayaṃ draṣṭumarhasīti

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्तः
चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते ।
जह्यङ्गनाश्रममसत् तमयूथगाथं
प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण

sa tvaṃ vicakṣya mṛgaceṣṭitamātmano'ntaḥ
cittaṃ niyaccha hṛdi karṇadhunīṃ ca citte |
jahyaṅganāśramamasat tamayūthagāthaṃ
prīṇīhi haṃsaśaraṇaṃ virama krameṇa

श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत ।
नैतज्जानन्ति उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि

śrutamanvīkṣitaṃ brahman bhagavān yadabhāṣata |
naitajjānanti upādhyāyāḥ kiṃ na brūyurviduryadi

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् ।
ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तयः

saṃśayo'tra tu me vipra sañchinnastatkṛto mahān |
ṛṣayo'pi hi muhyanti yatra nendriyavṛttayaḥ

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् ।
अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते

karmāṇyārabhate yena pumāniha vihāya tam |
amutrānyena dehena juṣṭāni sa yadaśnute

इति वेदविदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह ।
कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते

iti vedavidāṃ vādaḥ śrūyate tatra tatra ha |
karma yatkriyate proktaṃ parokṣaṃ na prakāśate

येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् ।
भुङ्क्ते हि अव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम्

yenaivārabhate karma tenaivāmutra tatpumān |
bhuṅkte hi avyavadhānena liṅgena manasā svayam

शयानं इमं उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा ।
कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा

śayānaṃ imaṃ utsṛjya śvasantaṃ puruṣo yathā |
karmātmanyāhitaṃ bhuṅkte tādṛśenetareṇa vā

ममैते मनसा यद्यद् असौ अहं इति ब्रुवन् ।
गृह्णीयात् तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भवः

mamaite manasā yadyad asau ahaṃ iti bruvan |
gṛhṇīyāt tatpumān rāddhaṃ karma yena punarbhavaḥ

यथानुमीयते चित्तं उभयैरिन्द्रियेहितैः ।
एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभिः

yathānumīyate cittaṃ ubhayairindriyehitaiḥ |
evaṃ prāgdehajaṃ karma lakṣyate cittavṛttibhiḥ

नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् ।
कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृगात्मनि

nānubhūtaṃ kva cānena dehenādṛṣṭamaśrutam |
kadācid upalabhyeta yad rūpaṃ yādṛgātmani

तेनास्य तादृशं राजन् लिङ्गिनो देहसम्भवम् ।
श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मनः स्प्रष्टुमर्हति

tenāsya tādṛśaṃ rājan liṅgino dehasambhavam |
śraddhatsvānanubhūto'rtho na manaḥ spraṣṭumarhati

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति ।
भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati |
bhaviṣyataśca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ

अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचित् मनसि दृश्यते ।
यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम्

adṛṣṭamaśrutaṃ cātra kvacit manasi dṛśyate |
yathā tathānumantavyaṃ deśakālakriyāśrayam

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचराः ।
आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः

sarve kramānurodhena manasīndriyagocarāḥ |
āyānti bahuśo yānti sarve samanaso janāḥ

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि ।
तमश्चन्द्रमसीवेदं उपरज्यावभासते

sattvaikaniṣṭhe manasi bhagavatpārśvavartini |
tamaścandramasīvedaṃ uparajyāvabhāsate

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते ।
यावद्बुद्धिमनोऽक्षार्थ गुणव्यूहो ह्यनादिमान्

nāhaṃ mameti bhāvo'yaṃ puruṣe vyavadhīyate |
yāvadbuddhimano'kṣārtha guṇavyūho hyanādimān

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः ।
नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि

suptimūrcchopatāpeṣu prāṇāyanavighātataḥ |
nehate'hamiti jñānaṃ mṛtyuprajvārayorapi

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्याद् एकादशविधं तदा ।
लिङ्गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा

garbhe bālye'pyapauṣkalyād ekādaśavidhaṃ tadā |
liṅgaṃ na dṛśyate yūnaḥ kuhvāṃ candramaso yathā

अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate |
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत्षोडश विस्तृतम् ।
एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते

evaṃ pañcavidhaṃ liṅgaṃ trivṛtṣoḍaśa vistṛtam |
eṣa cetanayā yukto jīva ityabhidhīyate

अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति ।
हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति

anena puruṣo dehān upādatte vimuñcati |
harṣaṃ śokaṃ bhayaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ cānena vindati

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च ।
न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जनः

yathā tṛṇajalūkeyaṃ nāpayātyapayāti ca |
na tyajenmriyamāṇo'pi prāgdehābhimatiṃ janaḥ

अदृष्टं दृष्टवन्नङ्क्षेद्भूतं स्वप्नवदन्यथा ।
भूतं भवद्भविष्यच्च सुप्तं सर्वरहोरहः

adṛṣṭaṃ dṛṣṭavannaṅkṣedbhūtaṃ svapnavadanyathā |
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyacca suptaṃ sarvarahorahaḥ

यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् ।
मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम्

yāvadanyaṃ na vindeta vyavadhānena karmaṇām |
mana eva manuṣyendra bhūtānāṃ bhavabhāvanam

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् ।
सति कर्मण्यविद्यायां बन्धः कर्मण्यनात्मनः

yadākṣaiścaritān dhyāyan karmāṇyācinute'sakṛt |
sati karmaṇyavidyāyāṃ bandhaḥ karmaṇyanātmanaḥ

अतस्तद् अपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् ।
पश्यन् तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यतः

atastad apavādārthaṃ bhaja sarvātmanā harim |
paśyan tadātmakaṃ viśvaṃ sthityutpattyapyayā yataḥ

भागवतमुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर्गतिम् ।
प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत्

bhāgavatamukhyo bhagavān nārado haṃsayorgatim |
pradarśya hyamumāmantrya siddhalokaṃ tato'gamat

प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजासर्गाभिरक्षणे ।
आदिश्य पुत्रानगमत् तपसे कपिलाश्रमम्

prācīnabarhī rājarṣiḥ prajāsargābhirakṣaṇe |
ādiśya putrānagamat tapase kapilāśramam

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्द चरणाम्बुजम् ।
विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात्

tatraikāgramanā dhīro govinda caraṇāmbujam |
vimuktasaṅgo'nubhajan bhaktyā tatsāmyatāmagāt

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ ।
यः श्रावयेत् यः श्रृणुयात् स लिङ्गेन विमुच्यते

etadadhyātmapārokṣyaṃ gītaṃ devarṣiṇānagha |
yaḥ śrāvayet yaḥ śrṛṇuyāt sa liṅgena vimucyate

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं
देवर्षिवर्यमुखनिःसृतमात्मशौचम् ।
यः कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं
नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्धः

etanmukundayaśasā bhuvanaṃ punānaṃ
devarṣivaryamukhaniḥsṛtamātmaśaucam |
yaḥ kīrtyamānamadhigacchati pārameṣṭhyaṃ
nāsmin bhave bhramati muktasamastabandhaḥ

अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् ।
एवं स्त्रियाऽऽश्रमः पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशयः

adhyātmapārokṣyamidaṃ mayādhigatamadbhutam |
evaṃ striyā''śramaḥ puṃsaśchinno'mutra ca saṃśayaḥ