अध्याय 16: वन्दीजन पृथु के कर्मों का भविष्य बताते हैं

इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिताः ।
तुष्टुवुस्तुष्टमनसः तद् वाग् अमृतसेवया

iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ gāyakā municoditāḥ |
tuṣṭuvustuṣṭamanasaḥ tad vāg amṛtasevayā

नालं वयं ते महिमानुवर्णने
यो देववर्योऽवततार मायया ।
वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते
वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धियः

nālaṃ vayaṃ te mahimānuvarṇane
yo devavaryo'vatatāra māyayā |
venāṅgajātasya ca pauruṣāṇi te
vācaspatīnāmapi babhramurdhiyaḥ

अथाप्युदारश्रवसः पृथोर्हरेः
कलावतारस्य कथामृतादृताः ।
यथोपदेशं मुनिभिः प्रचोदिताः
श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि

athāpyudāraśravasaḥ pṛthorhareḥ
kalāvatārasya kathāmṛtādṛtāḥ |
yathopadeśaṃ munibhiḥ pracoditāḥ
ślāghyāni karmāṇi vayaṃ vitanmahi

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् ।
गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम्

eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho lokaṃ dharme'nuvartayan |
goptā ca dharmasetūnāṃ śāstā tatparipanthinām

एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनूः ।
काले काले यथाभागं लोकयोः उभयोर्हितम्

eṣa vai lokapālānāṃ bibhartyekastanau tanūḥ |
kāle kāle yathābhāgaṃ lokayoḥ ubhayorhitam

वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति ।
समः सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभुः

vasu kāla upādatte kāle cāyaṃ vimuñcati |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu pratapan sūryavadvibhuḥ

तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि ।
भूतानां करुणः शश्वद् आर्तानां क्षितिवृत्तिमान्

titikṣatyakramaṃ vainya uparyākramatāmapi |
bhūtānāṃ karuṇaḥ śaśvad ārtānāṃ kṣitivṛttimān

देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरिः ।
कृच्छ्रप्राणाः प्रजा ह्येष रक्षिष्यति अञ्जसेन्द्रवत्

deve'varṣatyasau devo naradevavapurhariḥ |
kṛcchraprāṇāḥ prajā hyeṣa rakṣiṣyati añjasendravat

आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना ।
सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा

āpyāyayatyasau lokaṃ vadanāmṛtamūrtinā |
sānurāgāvalokena viśadasmitacāruṇā

अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्यो
गम्भीरवेधा उपगुप्तवित्तः ।
अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामा
पृथुः प्रचेता इव संवृतात्मा

avyaktavartmaiṣa nigūḍhakāryo
gambhīravedhā upaguptavittaḥ |
anantamāhātmyaguṇaikadhāmā
pṛthuḥ pracetā iva saṃvṛtātmā

दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् ।
नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनलः

durāsado durviṣaha āsanno'pi vidūravat |
naivābhibhavituṃ śakyo venāraṇyutthito'nalaḥ

अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणैः ।
उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम्

antarbahiśca bhūtānāṃ paśyan karmāṇi cāraṇaiḥ |
udāsīna ivādhyakṣo vāyurātmeva dehinām

नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि ।
दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थितः

nādaṇḍyaṃ daṇḍayatyeṣa sutamātmadviṣāmapi |
daṇḍayatyātmajamapi daṇḍyaṃ dharmapathe sthitaḥ

अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् ।
वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणैः

asyāpratihataṃ cakraṃ pṛthorāmānasācalāt |
vartate bhagavānarko yāvattapati gogaṇaiḥ

रञ्जयिष्यति यल्लोकं अयं आत्मविचेष्टितैः ।
अथ अमुं आहू राजानं मनोरञ्जनकैः प्रजाः

rañjayiṣyati yallokaṃ ayaṃ ātmaviceṣṭitaiḥ |
atha amuṃ āhū rājānaṃ manorañjanakaiḥ prajāḥ

दृढव्रतः सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवकः ।
शरण्यः सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सलः

dṛḍhavrataḥ satyasandho brahmaṇyo vṛddhasevakaḥ |
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ mānado dīnavatsalaḥ

मातृभक्तिः परस्त्रीषु पत्न्यामर्ध इवात्मनः ।
प्रजासु पितृवत् स्निग्धः किङ्करो ब्रह्मवादिनाम्

mātṛbhaktiḥ parastrīṣu patnyāmardha ivātmanaḥ |
prajāsu pitṛvat snigdhaḥ kiṅkaro brahmavādinām

देहिनां आत्मवत्प्रेष्ठः सुहृदां नन्दिवर्धनः ।
मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिः असाधुषु

dehināṃ ātmavatpreṣṭhaḥ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ |
muktasaṅgaprasaṅgo'yaṃ daṇḍapāṇiḥ asādhuṣu

अयं तु साक्षाद्भगवान् त्र्यधीशः
कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्णः ।
यस्मिन् अविद्यारचितं निरर्थकं
पश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम्

ayaṃ tu sākṣādbhagavān tryadhīśaḥ
kūṭastha ātmā kalayāvatīrṇaḥ |
yasmin avidyāracitaṃ nirarthakaṃ
paśyanti nānātvamapi pratītam

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रेः
गोप्तैकवीरो नरदेवनाथः ।
आस्थाय जैत्रं रथमात्तचापः
पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्कः

ayaṃ bhuvo maṇḍalamodayādreḥ
goptaikavīro naradevanāthaḥ |
āsthāya jaitraṃ rathamāttacāpaḥ
paryasyate dakṣiṇato yathārkaḥ

अस्मै नृपालाः किल तत्र तत्र
बलिं हरिष्यन्ति सलोकपालाः ।
मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजं
चक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्यः

asmai nṛpālāḥ kila tatra tatra
baliṃ hariṣyanti salokapālāḥ |
maṃsyanta eṣāṃ striya ādirājaṃ
cakrāyudhaṃ tadyaśa uddharantyaḥ

अयं महीं गां दुदुहेऽधिराजः
प्रजापतिर्वृत्तिकरः प्रजानाम् ।
यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्या
भिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्रः

ayaṃ mahīṃ gāṃ duduhe'dhirājaḥ
prajāpatirvṛttikaraḥ prajānām |
yo līlayādrīn svaśarāsakoṭyā
bhindan samāṃ gāmakarodyathendraḥ

विस्फूर्जयन्नाजगवं धनुः स्वयं
यदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ ।
तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तो
लाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्रः

visphūrjayannājagavaṃ dhanuḥ svayaṃ
yadācaratkṣmāmaviṣahyamājau |
tadā nililyurdiśi diśyasanto
lāṅgūlamudyamya yathā mṛgendraḥ

एषोऽश्वमेधान् शतमाजहार
सरस्वती प्रादुरभावि यत्र ।
अहारषीद्यस्य हयं पुरन्दरः
शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने

eṣo'śvamedhān śatamājahāra
sarasvatī prādurabhāvi yatra |
ahāraṣīdyasya hayaṃ purandaraḥ
śatakratuścarame vartamāne

एष स्वसद्मोपवने समेत्य
सनत्कुमारं भगवन्तमेकम् ।
आराध्य भक्त्यालभतामलं तद्
ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति

eṣa svasadmopavane sametya
sanatkumāraṃ bhagavantamekam |
ārādhya bhaktyālabhatāmalaṃ tad
jñānaṃ yato brahma paraṃ vidanti

तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रमः ।
श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथाः पृथुः पृथुपराक्रमः

tatra tatra girastāstā iti viśrutavikramaḥ |
śroṣyatyātmāśritā gāthāḥ pṛthuḥ pṛthuparākramaḥ

दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्रः
स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्यः ।
सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमान
महानुभावो भविता पतिर्भुवः

diśo vijityāpratiruddhacakraḥ
svatejasotpāṭitalokaśalyaḥ |
surāsurendrairupagīyamāna
mahānubhāvo bhavitā patirbhuvaḥ