अध्याय 15: वेन की भुजाओं से पृथु और अर्चि का प्राकट्य

अथ तस्य पुनर्विप्रैः अपुत्रस्य महीपतेः ।
बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत

atha tasya punarvipraiḥ aputrasya mahīpateḥ |
bāhubhyāṃ mathyamānābhyāṃ mithunaṃ samapadyata

तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातं ऋषयो ब्रह्मवादिनः ।
ऊचुः परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम्

tad dṛṣṭvā mithunaṃ jātaṃ ṛṣayo brahmavādinaḥ |
ūcuḥ paramasantuṣṭā viditvā bhagavatkalām

एष विष्णोर्भगवतः कला भुवनपालिनी ।
इयं च लक्ष्म्याः सम्भूतिः पुरुषस्यानपायिनी

eṣa viṣṇorbhagavataḥ kalā bhuvanapālinī |
iyaṃ ca lakṣmyāḥ sambhūtiḥ puruṣasyānapāyinī

अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यशः ।
पृथुर्नाम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवाः

ayaṃ tu prathamo rājñāṃ pumān prathayitā yaśaḥ |
pṛthurnāma mahārājo bhaviṣyati pṛthuśravāḥ

इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा ।
अर्चिर्नाम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती

iyaṃ ca sudatī devī guṇabhūṣaṇabhūṣaṇā |
arcirnāma varārohā pṛthumevāvarundhatī

एष साक्षात् हरेरंशो जातो लोकरिरक्षया ।
इयं च तत्परा हि श्रीः अनुजज्ञेऽनपायिनी

eṣa sākṣāt hareraṃśo jāto lokarirakṣayā |
iyaṃ ca tatparā hi śrīḥ anujajñe'napāyinī

प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्वप्रवरा जगुः ।
मुमुचुः सुमनोधाराः सिद्धा नृत्यन्ति स्वःस्त्रियः

praśaṃsanti sma taṃ viprā gandharvapravarā jaguḥ |
mumucuḥ sumanodhārāḥ siddhā nṛtyanti svaḥstriyaḥ

शङ्खतूर्यमृदङ्गाद्या नेदुर्दुन्दुभयो दिवि ।
तत्र सर्व उपाजग्मुः देवर्षिपितॄणां गणाः

śaṅkhatūryamṛdaṅgādyā nedurdundubhayo divi |
tatra sarva upājagmuḥ devarṣipitṝṇāṃ gaṇāḥ

ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवैः सहासृत्य सुरेश्वरैः ।
वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृतः

brahmā jagadgururdevaiḥ sahāsṛtya sureśvaraiḥ |
vainyasya dakṣiṇe haste dṛṣṭvā cihnaṃ gadābhṛtaḥ

पादयोः अरविन्दं च तं वै मेने हरेः कलाम् ।
यस्याप्रतिहतं चक्रं अंशः स परमेष्ठिनः

pādayoḥ aravindaṃ ca taṃ vai mene hareḥ kalām |
yasyāpratihataṃ cakraṃ aṃśaḥ sa parameṣṭhinaḥ

तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः ।
आभिषेचनिकान्यस्मै आजह्रुः सर्वतो जनाः

tasyābhiṣeka ārabdho brāhmaṇairbrahmavādibhiḥ |
ābhiṣecanikānyasmai ājahruḥ sarvato janāḥ

सरित्समुद्रा गिरयो नागा गावः खगा मृगाः ।
द्यौः क्षितिः सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम्

saritsamudrā girayo nāgā gāvaḥ khagā mṛgāḥ |
dyauḥ kṣitiḥ sarvabhūtāni samājahrurupāyanam

सोऽभिषिक्तो महाराजः सुवासाः साध्वलङ्कृतः ।
पत्न्यार्चिषालङ्कृतया विरेजेऽग्निरिवापरः

so'bhiṣikto mahārājaḥ suvāsāḥ sādhvalaṅkṛtaḥ |
patnyārciṣālaṅkṛtayā vireje'gnirivāparaḥ

तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् ।
वरुणः सलिलस्रावं आतपत्रं शशिप्रभम्

tasmai jahāra dhanado haimaṃ vīra varāsanam |
varuṇaḥ salilasrāvaṃ ātapatraṃ śaśiprabham

वायुश्च वालव्यजने धर्मः कीर्तिमयीं स्रजम् ।
इन्द्रः किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यमः

vāyuśca vālavyajane dharmaḥ kīrtimayīṃ srajam |
indraḥ kirīṭamutkṛṣṭaṃ daṇḍaṃ saṃyamanaṃ yamaḥ

ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारमुत्तमम् ।
हरिः सुदर्शनं चक्रं तत् पत्न्यव्याहतां श्रियम्

brahmā brahmamayaṃ varma bhāratī hāramuttamam |
hariḥ sudarśanaṃ cakraṃ tat patnyavyāhatāṃ śriyam

दशचन्द्रमसिं रुद्रः शतचन्द्रं तथाम्बिका ।
सोमोऽमृतमयानश्वान् त्वष्टा रूपाश्रयं रथम्

daśacandramasiṃ rudraḥ śatacandraṃ tathāmbikā |
somo'mṛtamayānaśvān tvaṣṭā rūpāśrayaṃ ratham

अग्निराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिषून् ।
भूः पादुके योगमय्यौ द्यौः पुष्पावलिमन्वहम्

agnirājagavaṃ cāpaṃ sūryo raśmimayāniṣūn |
bhūḥ pāduke yogamayyau dyauḥ puṣpāvalimanvaham

नाट्यं सुगीतं वादित्रं अन्तर्धानं च खेचराः ।
ऋषयश्चाशिषः सत्याः समुद्रः शङ्खमात्मजम्

nāṭyaṃ sugītaṃ vāditraṃ antardhānaṃ ca khecarāḥ |
ṛṣayaścāśiṣaḥ satyāḥ samudraḥ śaṅkhamātmajam

सिन्धवः पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मनः ।
सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे

sindhavaḥ parvatā nadyo rathavīthīrmahātmanaḥ |
sūto'tha māgadho vandī taṃ stotumupatasthire

स्तावकान् तानभिप्रेत्य पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
मेघनिर्ह्रादया वाचा प्रहसन् इदमब्रवीत्

stāvakān tānabhipretya pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
meghanirhrādayā vācā prahasan idamabravīt

भोः सूत हे मागध सौम्य वन्दिन्
लोकेऽधुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात् ।
किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां
मा मय्यभूवन् वितथा गिरो वः

bhoḥ sūta he māgadha saumya vandin
loke'dhunāspaṣṭaguṇasya me syāt |
kimāśrayo me stava eṣa yojyatāṃ
mā mayyabhūvan vitathā giro vaḥ

तस्मात्परोक्षेऽस्मदुपश्रुतान्यलं
करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाचः ।
सत्युत्तमश्लोकगुणानुवादे
जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्याः

tasmātparokṣe'smadupaśrutānyalaṃ
kariṣyatha stotramapīcyavācaḥ |
satyuttamaślokaguṇānuvāde
jugupsitaṃ na stavayanti sabhyāḥ

महद्गुणानात्मनि कर्तुमीशः
कः स्तावकैः स्तावयतेऽसतोऽपि ।
तेऽस्याभविष्यन् इति विप्रलब्धो
जनावहासं कुमतिर्न वेद

mahadguṇānātmani kartumīśaḥ
kaḥ stāvakaiḥ stāvayate'sato'pi |
te'syābhaviṣyan iti vipralabdho
janāvahāsaṃ kumatirna veda

प्रभवो ह्यात्मनः स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुताः ।
ह्रीमन्तः परमोदाराः पौरुषं वा विगर्हितम्

prabhavo hyātmanaḥ stotraṃ jugupsantyapi viśrutāḥ |
hrīmantaḥ paramodārāḥ pauruṣaṃ vā vigarhitam

वयं तु अविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभिः ।
कर्मभिः कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत्

vayaṃ tu aviditā loke sūtādyāpi varīmabhiḥ |
karmabhiḥ kathamātmānaṃ gāpayiṣyāma bālavat